Bauxite Việt Nam

 Minh Anh

Tổng thống Mỹ Donald Trump trên mạng xã hội Truth Social tuyên bố muốn có một thỏa thuận hạt nhân với Iran, nhưng «TỐT HƠN» văn bản đúc kết 2015 dưới thời Tổng thống Barack Obama. Ông đe dọa nếu những đòi hỏi của Mỹ không được đáp ứng trước khi hưu chiến hết hạn, «rất nhiều bom sẽ nổ» tại Iran. Sau hai lần gây chiến trong khi đàm phán, liệu Tổng thống Mỹ sẽ đạt được một thỏa thuận như ông muốn về chương trình làm giàu uranium của Iran hay không?

Ảnh minh họa chụp ngày 30/03/2005: Một nhân viên phụ trách an toàn hạt nhân tại một cơ sở làm giàu uranium, ở thành phố Isfahan, Iran. AP - Vahid Salemi

Kể từ khi phát động chiến tranh, Tổng thống Mỹ tuyên bố muốn ngăn chặn Iran chế tạo vũ khí hạt nhân. Việc chấm dứt xung đột Iran giờ phụ thuộc vào việc tìm ra các điều khoản có thể chấp nhận được đối với cả ông Trump và chế độ Teheran, vốn đã đầu tư hàng tỷ đô la vào chương trình mà họ coi là có tầm quan trọng chiến lược.

Vào năm 2015, Iran và Mỹ cùng nhiều cường quốc khác đã đúc kết một thỏa thuận thiết lập một cơ chế giám sát nghiêm ngặt trong vòng 15 năm nhằm hạn chế Iran phát triển chương trình làm giàu uranium và vũ khí hạt nhân, như giới hạn Iran chỉ được sở hữu khoảng 5000 máy ly tâm kiểu cũ trong vòng 10 năm và có mức độ làm giàu uranium dưới 3,67%, thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng cần thiết để chế tạo bom. Số uranium đã được làm giàu trên ngưỡng này hoặc sẽ được chuyển ra nước ngoài hoặc bị pha loãng.

Ngoài ra, việc làm giàu uranium chỉ được thực hiện tại một cơ sở duy nhất là Natanz nhưng không được vượt quá 300 kg. Văn bản 2015 còn buộc Iran phải từ bỏ chương trình sản xuất chất plutonium, và lò phản ứng nước nặng Arak phải chuyển đổi công năng để không thể sản xuất plutonium ở cấp độ vũ khí, đồng thời Iran cam kết không xây dựng lò phản ứng mới trong vòng 15 năm. Tất cả những hoạt động này đều đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế IAEA.

Tình hình hiện nay khác biệt với 2015

Việc Donald Trump trong nhiệm kỳ I rút Hoa Kỳ khỏi hiệp ước nói trên đã đẩy Iran tăng tốc chương trình hạt nhân. Trong số hơn 9.000 kg uranium được làm giàu, Iran có đến 440 kg uranium ở mức 60%, chỉ còn một bước là tiến đến chế tạo vũ khí nguyên tử, tức ở mức 90%.

Nguyên thủ Mỹ giờ yêu cầu Iran phải đồng ý «không làm giàu» và từ bỏ chương trình hạt nhân. Một đòi hỏi mà Iran luôn bác bỏ khi biện hộ rằng họ có quyền làm giàu với tư cách là một bên ký kết hiệp ước không phổ biến hạt nhân. Văn bản 2015 yêu cầu Iran ngừng làm giàu trong 15 năm, nay chính quyền Trump đề xuất đến 20 năm nhưng Teheran khăng khăng ở thời hạn 5 năm.

Ngoài ra, Tổng thống Trump đòi Iran phải giao nộp lượng uranium dự trữ đang bị chôn vùi trong đống đổ nát tại các điểm mà ông tuyên bố là đã bị «xóa sổ» trong các cuộc không kích Mỹ - Israel hồi tháng 6/2025. Nhưng đối với chế độ Teheran, việc từ bỏ vật liệu phân hạch sẽ là một nhượng bộ lớn, làm suy yếu đáng kể đòn bẩy chiến lược của nước này nếu một thỏa thuận bị đổ vỡ, và loại bỏ một lá bài mặc cả nếu các lệnh trừng phạt được tái lập.

Điều đáng chú ý là trong vòng đàm phán ở Geneve, Thụy Sĩ vào tháng 02/2026, Iran đã đề xuất một thỏa hiệp là nước này đồng ý pha loãng lượng uranium làm giàu từ 60% xuống còn 3,6%, và thảo luận một cơ chế giám sát bao gồm cả IAEA, trong đó có Mỹ hoặc các đại diện của Mỹ. Đối Oman, quốc gia trung gian hòa giải, đây rõ ràng là «một tiến triển đáng kể», nhưng chính quyền Trump đã chọn chiến tranh thay cho ngoại giao. Ông dự kiến thúc đẩy một thỏa thuận mà ông có thể tuyên bố là «tốt hơn» so với thỏa thuận 2015 ký kết dưới thời Tổng thống Obama.

Giờ đây, Iran tuyên bố muốn duy trì hai cơ sở hạt nhân Natanz và Fordow mà ông Trump đòi ngừng hoạt động. Cuộc tấn công của liên quân Mỹ-Israel hồi tháng 6/2025 đã làm phức tạp thêm hồ sơ. Iran thông báo xây dựng thêm một cơ sở làm giàu thứ ba. Theo Richard Nephew, cựu Phó đặc sứ Mỹ về Iran, việc xác minh các địa điểm hạt nhân bí mật mới của Iran giờ sẽ khó hơn nhiều. «Trong văn bản 2015, quốc tế có các địa điểm được mô tả rõ ràng. Về cơ bản, người ta biết rõ chương trình của Iran là gì và tất cả các vật liệu hạt nhân nằm ở đâu».

Với tính khí bốc đồng, thất thường trước một đối thủ kiên trì, chú trọng từng chi tiết, Tổng thống Trump sẽ phải dùng đến bao nhiêu bom để mà «đoạt được» một thỏa thuận như ý ông muốn với Iran? Đây sẽ là một bài toán khó cho ông Trump!

Trọng Thành gửi BVN

Nguồn: RFI Tiếng Việt