Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

GDP là một trong những con số có sức chi phối lớn nhất đối với cách chúng ta nhìn nhận nền kinh tế. Một tốc độ tăng trưởng cao có thể tạo thêm niềm tin, nhưng một con số chỉ thực sự có giá trị khi phương pháp tính minh bạch, dữ liệu đầu vào có thể kiểm chứng và những thay đổi lớn đều được giải thích thấu đáo.

Tranh luận về GDP của Việt Nam, vì thế, không nên dừng ở câu hỏi “tăng bao nhiêu”, mà cần đi sâu hơn: con số ấy được tạo ra như thế nào, có thể kiểm chứng đến đâu và chúng ta cần làm gì để niềm tin vào thống kê ngày càng vững chắc hơn? Nếu số liệu thiếu tin cậy, chính sách dù được xây dựng rất công phu vẫn có thể đi sai hướng.

Không nên nghi ngờ một con số chỉ vì nó lớn

GDP là chỉ tiêu kinh tế tổng hợp, phản ánh kết quả cuối cùng của hoạt động sản xuất trong một thời kỳ. Có 3 cách tính GDP – Nói nôm na là: 1) Cộng thu nhập của các thành phần kinh tế lại; 2) Cộng chi tiêu cuối cùng của các thành phần kinh tế lại; và 3) Lấy giá trị sản xuất trừ đi chi phí sản xuất rồi cộng lại.

Cả 3 cách làm nói trên theo nguyên tắc phải bằng nhau. Nếu có sự sai biệt lớn thì phải xem xét lại số liệu và có thể phải thay đổi toàn bộ cách thu thập thông tin. Tính cho cả nước hay cho tỉnh cũng thế. 

Ngoài ra, nếu tính thêm các cân đối tài chính, để xem xét vay mượn nước ngoài, thì lại có thêm một phương pháp khác kiểm tra tính toán của 3 phương pháp trên. 

Hay nói rõ hơn: Theo hệ thống tài khoản quốc gia, GDP có thể được tiếp cận từ ba phía: sản xuất, sử dụng và thu nhập. Về nguyên tắc, ba cách tiếp cận này phải tạo thành một hệ thống nhất quán. 

Chính cơ quan thống kê cũng xác nhận Việt Nam hiện biên soạn GDP theo phương pháp sản xuất và phương pháp sử dụng theo quý, năm; phương pháp thu nhập được tính và công bố định kỳ 5 năm một lần khi có đủ nguồn thông tin.

Bởi vậy, khi xuất hiện những con số GDP cao, điều cần thiết trước tiên không phải là phản ứng bằng sự hoài nghi, càng không nên vội vàng gán cho nó những động cơ chủ quan. Trong thống kê kinh tế, một con số thay đổi lớn hoàn toàn có thể xuất phát từ việc cập nhật nguồn dữ liệu, thay đổi phạm vi quan sát, hệ thống ngành, hệ số chi phí trung gian, chỉ số giá hoặc phương pháp luận.

Thực tế, chính cơ quan thống kê từng công bố việc đánh giá lại quy mô GDP giai đoạn 2010 - 2017 làm quy mô GDP theo giá hiện hành tăng bình quân 25,4% mỗi năm. Cơ quan này giải thích việc đánh giá lại dựa trên việc bổ sung nguồn thông tin từ tổng điều tra, hồ sơ hành chính, cập nhật hệ thống ngành, hệ thống sản phẩm và phương pháp luận theo SNA 2008.

Như vậy, GDP được điều chỉnh tăng không tự thân là bằng chứng của sai số hay “làm đẹp” số liệu. Vấn đề nằm ở chỗ: những thay đổi ấy được giải thích có đủ rõ ràng để xã hội, giới nghiên cứu và các chuyên gia độc lập có thể kiểm chứng hay chưa?

Đó mới là câu hỏi đáng bàn.

Một con số lớn cần đi cùng một hệ thống giải trình đủ lớn

Điểm đáng lưu ý trong tranh luận hiện nay là việc đánh giá lại GDP không chỉ là thao tác thay một con số cũ bằng một con số mới.

Chính quy trình mà cơ quan thống kê công bố cho thấy đánh giá lại GDP phải đi qua nhiều công đoạn: biên soạn lại giá trị sản xuất, rà soát hệ thống chỉ số giá, cập nhật hệ số chi phí trung gian, tính toán lại GDP và sau đó tính toán các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô liên quan, so sánh với số liệu đã công bố và giải trình kết quả.

Điều đó đặt ra một yêu cầu rất tự nhiên: nếu kết quả cuối cùng thay đổi đáng kể, công chúng có quyền được biết đầy đủ hơn về những mắt xích nào đã thay đổi và mức độ đóng góp của từng yếu tố vào thay đổi ấy.

Đây không phải đòi hỏi nhằm gây khó cho cơ quan thống kê. Ngược lại, đó là cách bảo vệ uy tín của chính cơ quan thống kê. Một nền thống kê hiện đại không thể chỉ yêu cầu xã hội “tin vào con số”. Nó phải tạo điều kiện để những người có chuyên môn có thể kiểm tra con số.

Trong tài liệu được cung cấp, chuyên gia Vũ Quang Việt cũng đặt vấn đề về khả năng đối chiếu giữa các phương pháp tính GDP và mức độ công bố thông tin để kiểm soát lẫn nhau. Đây là một gợi ý đáng suy nghĩ, nhất là khi GDP không phải một phép tính đơn lẻ mà là cả một hệ thống tài khoản kinh tế.

Khó tiếp cận dữ liệu thì khó có tranh luận thực sự khách quan

Đây có lẽ là vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn nhưng với tinh thần xây dựng.

Trong quá trình tìm hiểu vấn đề GDP, một trở ngại không nhỏ là khả năng tiếp cận nguồn tài liệu gốc, chuỗi số liệu, phương pháp luận chi tiết và các bảng dữ liệu đủ sâu để chuyên gia có thể tự phân tích, đối chiếu.

Đây không phải là chuyện riêng của một cá nhân. Nó liên quan đến một nguyên tắc rộng hơn của thống kê hiện đại: dữ liệu công càng quan trọng đối với hoạch định chính sách thì càng cần được công bố theo cách để các nhà nghiên cứu độc lập có thể sử dụng và kiểm chứng.

Hiện nay, Cục Thống kê đã có các chuyên mục về hệ thống tài khoản quốc gia, phương pháp luận và dữ liệu thống kê trên cổng thông tin điện tử. Nhưng giữa việc “có công bố thông tin” và việc “cung cấp đủ dữ liệu để kiểm chứng độc lập” vẫn có một khoảng cách đáng quan tâm.

Một báo cáo tổng hợp có thể cho chúng ta biết GDP là bao nhiêu. Nhưng để hiểu vì sao GDP thay đổi, nhà nghiên cứu cần nhiều hơn thế: chuỗi số liệu lịch sử, dữ liệu theo ngành, các bảng cân đối, hệ số sử dụng, chỉ số giá, phương pháp chuyển giá hiện hành sang giá so sánh, các lần điều chỉnh và lý do điều chỉnh.

Không có những dữ liệu ấy, cuộc tranh luận rất dễ rơi vào hai thái cực.

Một bên nói: “Số liệu chính thức đã công bố, hãy tin vào cơ quan thống kê”. Bên kia nói: “Con số tăng quá cao, chắc chắn có vấn đề”.

Cả hai cách tiếp cận đều chưa đủ.

Cách thứ nhất thiếu tinh thần kiểm chứng khoa học. Cách thứ hai lại dễ biến nghi vấn thành kết luận khi chưa có đủ bằng chứng. Điều chúng ta cần là con đường thứ ba: công khai dữ liệu để sự thật tự nó có khả năng được kiểm chứng.

GDP không phải chiếc huy chương thành tích

Một nguy cơ khác cần cảnh giác là việc GDP bị sử dụng như một thứ “thước đo thành tích” quá mức. GDP tăng cao tất nhiên là điều đáng mừng. Nhưng GDP không phải toàn bộ nền kinh tế, càng không phải toàn bộ chất lượng cuộc sống.

Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh nhưng vẫn phải đối diện với những vấn đề về năng suất, chất lượng tăng trưởng, phân phối thu nhập, môi trường, chất lượng việc làm, hiệu quả đầu tư và sức khỏe tài khóa.

Ngay trong hệ thống tài khoản quốc gia, GDP cũng chỉ là một bộ phận của hệ thống các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô rộng hơn. Hệ thống SNA 2008 được xây dựng như một khung thống kê toàn diện, nhất quán và linh hoạt phục vụ hoạch định chính sách, phân tích và nghiên cứu.

Vì thế, nếu biến tốc độ tăng GDP thành mục tiêu phải đạt bằng mọi giá, người ta rất dễ đảo ngược quan hệ giữa thực tế kinh tế và con số thống kê: thay vì dùng thống kê để nhận diện thực tế, lại vô tình tạo áp lực để thực tế phải phù hợp với những chỉ tiêu đã đặt ra.

Đó là điều cần tránh.

Thống kê tốt không phải là thống kê luôn cho kết quả đẹp. Thống kê tốt là thống kê phản ánh đúng điều đang diễn ra, kể cả khi kết quả ấy không đẹp.

Cần bảo vệ người làm thống kê bằng chính sự minh bạch

Một điểm rất quan trọng nhưng đôi khi bị bỏ quên: minh bạch dữ liệu không chỉ để xã hội giám sát cơ quan thống kê, mà còn để bảo vệ những người làm thống kê chuyên nghiệp.

Khi dữ liệu và phương pháp được công khai đầy đủ, một kết quả gây tranh luận có thể được phân tích bằng chuyên môn. Người làm thống kê có thể giải thích: nguồn dữ liệu nào thay đổi, phương pháp nào thay đổi, sai số nằm ở đâu và tại sao kết quả mới đáng tin cậy hơn. Ngược lại, khi dữ liệu chi tiết khó tiếp cận, mọi khoảng trống thông tin đều có thể bị lấp bằng suy đoán.

Đó là điều không có lợi cho bất kỳ bên nào.

Trong chính thông tin chính thức về đánh giá lại GDP, cơ quan thống kê đã nhấn mạnh rằng những hạn chế của phương pháp thu thập truyền thống và việc chia sẻ thông tin từ hồ sơ hành chính từng khiến số liệu chưa phản ánh kịp thời sự thay đổi về quy mô và tình hình kinh tế - xã hội. Việc đánh giá lại được đặt trong bối cảnh bổ sung nguồn dữ liệu và cập nhật phương pháp theo thông lệ quốc tế.

Nói cách khác, thống kê cũng phải được cập nhật cùng với nền kinh tế.

Cơ hội nâng cao chất lượng thống kê quốc gia

Nhìn từ góc độ xây dựng, tranh luận về GDP hiện nay nên được coi là cơ hội để nâng chất lượng thống kê quốc gia, chứ không phải cuộc đối đầu giữa “tin” và “không tin”.

Cơ quan thống kê có lý do chính đáng để bảo vệ phương pháp chuyên môn của mình. Các nhà nghiên cứu độc lập cũng có lý do chính đáng để đặt câu hỏi. Báo chí có trách nhiệm đưa những câu hỏi ấy ra công luận. Và xã hội có quyền được tiếp cận những thông tin cần thiết để hiểu vấn đề.

Bốn vai trò ấy không loại trừ nhau. Thậm chí, chúng bổ sung cho nhau.

Một nền kinh tế càng lớn, càng hội nhập sâu và càng phức tạp thì yêu cầu về thống kê càng cao. Những dữ liệu dùng để quyết định quy mô ngân sách, đầu tư công, nợ công, năng lực trả nợ, chính sách tiền tệ hay các mục tiêu phát triển dài hạn không thể chỉ dừng ở mức “cơ quan có thẩm quyền đã tính”.

Cần thêm một tầng bảo đảm nữa: khả năng tái kiểm chứng độc lập.

LỜI KẾT

Nếu GDP Việt Nam thực sự tăng trưởng nhanh, hãy để dữ liệu chứng minh điều đó. Nếu quy mô nền kinh tế thực sự lớn hơn, hãy chỉ ra rõ phần tăng thêm ấy đến từ đâu, được đo lường bằng những nguồn dữ liệu nào và được kiểm chứng ra sao. Nếu phương pháp tính đã tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, hãy công khai đủ sâu để giới nghiên cứu, doanh nghiệp và xã hội có thể đối chiếu, phản biện và hiểu được cách những con số ấy được tạo ra.

Và nếu có những dữ liệu chưa thể công bố vì lý do bảo mật, thì sự minh bạch cũng không nhất thiết phải dừng lại ở đó: cần nói rõ dữ liệu nào không thể công khai, vì sao không thể công khai và giới hạn kiểm chứng nằm ở đâu.

Bởi niềm tin vào thống kê không thể được tạo ra bằng yêu cầu người dân tin vào một con số. Niềm tin chỉ hình thành khi người ta có đủ cơ sở để hiểu con số ấy được tạo ra như thế nào, có thể kiểm chứng đến đâu và những giới hạn nào vẫn còn tồn tại.

Con số GDP chỉ có thể được bảo vệ bằng niềm tin, nhưng nếu không thể được kiểm chứng bằng dữ liệu, thì dù con số ấy đẹp đến đâu, nó vẫn chỉ là một con số. Thống kê tốt không phải là thống kê tạo ra những con số đáng mừng nhất, mà là thống kê khiến xã hội có thể tin vào những gì con số đang nói về chính mình.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN