Bauxite Việt Nam

Tiến sĩ Đinh Hoàng Thắng

Cựu Đại sứ; Nghiên cứu viên của Caux Round Table

Lời phi lộ

(Được giới thiệu bởi Giáo sư Stephen B. Young, Tổng Giám đốc Toàn cầu Caux Round Table for Moral Capitalism; tác giả The Tradition of Human Rights in China and Vietnam (Truyền thống Nhân quyền ở Trung Quốc và Việt Nam).

Điều gì đang chờ đợi Việt Nam trong thế kỷ XXI?

Đây không chỉ là câu hỏi dành cho các học giả và người dân Việt Nam, mà trước hết, đối với các nhà hoạch định chính sách, các đối tác kinh doanh quốc tế, cộng đồng mạng xã hội và các thế hệ trẻ đang tìm kiếm một tầm nhìn thực tế về vị trí Việt Nam có thể xác lập cho mình trong một thế giới đang biến đổi nhanh chóng.

“Tân Đạo Việt – Đại lộ mới cho Việt tộc trong thế kỷ chuyển đổi” bắt đầu bằng việc nhìn lại một thành tựu lịch sử đáng chú ý: trải qua nhiều thế kỷ bị ngoại bang thống trị, chiến tranh, chia cắt, những đứt gãy chính trị và những cuộc ly tán, người Việt vẫn bảo tồn được bản sắc, tính liên tục của cộng đồng và ý thức về chủ quyền quốc gia. Khảo luận gọi năng lực ấy là “Trường Tồn” – sức bền giúp một cộng đồng duy trì sự tiếp nối qua những biến động của lịch sử.

Nhưng chính sự liên tục ấy cũng gợi lên một câu hỏi sâu hơn: vì sao một dân tộc đã thành công đặc biệt trong việc bảo tồn bản sắc và tái lập chủ quyền lại chưa phải lúc nào cũng chuyển hóa được sức bền lịch sử ấy thành năng lực phát triển tương xứng? Và nếu những khó khăn của Việt Nam hiện đại không thể chỉ được giải thích bằng chiến tranh hay những lựa chọn ý thức hệ của thế kỷ XX, thì phải chăng lịch sử dài lâu hơn – với những thời kỳ co lại, tích tụ, suy giảm và phục hưng – cũng chứa đựng những chỉ dấu giúp chúng ta nhận diện các khả năng của tương lai?

Chỉ Trường Tồn thôi, vì thế, không còn đủ để mở rộng triển vọng của Việt Nam trong thời đại mới. Những phẩm chất từng giúp dân tộc sinh tồn – khả năng thích nghi, sức bền, sự gắn kết xã hội, năng lực hấp thụ những cú sốc từ bên ngoài cũng như tiếp nhận những hệ chuẩn mực và cách thức tổ chức xã hội khác nhau – có thể trở thành giới hạn khi chúng đông cứng thành sức ỳ chính trị, sự thích nghi về tư tưởng hay thái độ chấp nhận những điều kiện lẽ ra cần được thay đổi.

Bởi vậy, hành trình của Việt Nam trong thế kỷ XXI phải đi từ Trường Tồn, qua một quá trình Trưởng Thành của quốc gia, để tiến tới Khai Mở về văn hóa, xã hội, kinh tế và chính trị với toàn thể nhân loại. Đó là quá trình hình thành năng lực chuyển hóa kinh nghiệm lịch sử thành minh triết, quyền lực thành trách nhiệm, tăng trưởng kinh tế thành phẩm giá con người, và bản sắc dân tộc thành một đóng góp sáng tạo cho nhân loại.

Khảo luận này được phát triển trong khuôn khổ rộng hơn của Dự án Hoa Kỳ – Việt Nam (U.S.–Vietnam Project), một nỗ lực nhằm làm sâu sắc thêm sự hiểu biết lẫn nhau giữa hai quốc gia và góp phần hiện thực hóa đầy đủ tiềm năng của Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện (CSP). Sự thấu hiểu ý nghĩa của CSP ngày càng trở nên quan trọng khi Việt Nam và Hoa Kỳ cùng phải định vị mình trong một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang biến đổi dưới tác động của cạnh tranh chiến lược, chuyển đổi công nghệ và lợi ích chung của hai nước trong việc duy trì một trật tự khu vực tự do và rộng mở (FOIP). Tôi vui mừng nhận thấy một số bạn bè cùng các quan chức trong giới ngoại giao và an ninh quốc gia của chúng tôi đã dành sự quan tâm cho khảo luận này cũng như những bài bình luận trước đây.

Đối với các học giả, nhà hoạch định chính sách, người dân và đặc biệt là những người trẻ đang đặt câu hỏi Việt Nam sẽ đi về đâu – và những giá trị nào cần dẫn đường cho hành trình ấy – khảo luận này không đưa ra một đề án đã hoàn tất, mà là lời mời cùng suy ngẫm và đối thoại về những gì người Việt Nam cần làm để đưa vận mệnh của mình về những hướng đi đầy triển vọng.

Trong tinh thần ấy, tôi hân hạnh giới thiệu khảo luận công phu và giàu suy tưởng này đến đông đảo bạn đọc.

*

KỲ 1: DẪN NHẬP

TỪ THỜI ĐẠI “TRẬT TỰ” ĐẾN THỜI ĐẠI “CHUYỂN ĐỔI”

Thế kỷ XXI ngày càng cho thấy nhân loại đang bước vào một thời đại chuyển đổi, trong khi trật tự tiếp theo vẫn chưa thành hình. Quyền lực, công nghệ, khí hậu, dân số, dữ liệu và các hệ giá trị đang đồng thời biến đổi; chưa một cường quốc hay liên minh nào đủ sức xác lập một trạng thái cân bằng mới và bền vững. Chính tính chưa định hình ấy khiến chuyển đổi không chỉ là hoàn cảnh bên ngoài, mà trở thành điều kiện tồn tại của mọi quốc gia.

Vì vậy, thích nghi để tồn tại là không còn đủ. Việt Nam phải có năng lực tự định hướng tương lai ngay giữa dòng chuyển đổi ấy.

Khảo luận này bắt đầu từ một sự thật khó phủ nhận: trải qua hàng nghìn năm chiến tranh, ngoại thuộc, chia cắt, thiên tai và những đứt gãy chính trị, người Việt vẫn duy trì được tính liên tục lịch sử của mình. Không ít cộng đồng từng có lãnh thổ, ngôn ngữ và văn hóa riêng đã bị đồng hóa hoặc biến mất. Người Việt, dù hơn một lần mất chủ quyền, vẫn nhiều lần tái lập đời sống cộng đồng và giành lại quyền tự chủ.

Năng lực ấy có thể gọi là Trường Tồn: khả năng không để mình bị xóa khỏi lịch sử.

Trường Tồn không phải món quà huyền bí dành riêng cho người Việt, càng không chứng minh một “bản chất Việt” bất biến. Nó là kết quả của nhiều sức mạnh tích tụ qua thời gian: sức bền của gia đình và làng xã; sự sống dai dẳng của ngôn ngữ và ký ức; khả năng tiếp nhận ảnh hưởng bên ngoài rồi chuyển hóa chúng; khả năng phân tán khi hiểm nguy và tái hợp khi thời cơ xuất hiện. Trong sức Trường Tồn ấy có trí tuệ và hy sinh, có những lựa chọn sáng suốt và cả những quyết định bi kịch của nhiều thế hệ.

Nhưng chính tại đây xuất hiện một nghịch lý.

Một năng lực được hình thành để ứng phó với những hoàn cảnh nhất định có thể trở thành sức ì khi hoàn cảnh đã thay đổi. Một năng lực cốt lõi từng bảo đảm thành công có thể đông cứng thành một giới hạn cốt lõi, cản trở đổi mới. Trường Tồn, bởi vậy, vừa là di sản quý giá, vừa có thể trở thành chiếc trần giới hạn sự trưởng thành của một dân tộc.

Nghịch lý ấy dẫn tới một chùm câu hỏi khó hơn.

Vì sao một dân tộc có sức trường tồn đáng kinh ngạc qua hơn một thiên niên kỷ độc lập vẫn chưa chuyển hóa đầy đủ sức sống lịch sử ấy thành năng lực phát triển tương xứng với tiềm năng của mình?

Nếu chiến tranh, chia cắt và những lựa chọn ý thức hệ của thế kỷ XX chỉ chiếm một đoạn tương đối ngắn trong trường kỳ lịch sử, thì phía sau chúng còn những cấu trúc sâu đậm nào – về văn hóa, thể chế, tâm lý xã hội và phương thức tổ chức quyền lực – đã nhiều lần hạn chế khả năng tự đổi mới của Việt Nam?

Và nếu lịch sử không chỉ vận động trên một đường thẳng của tiến bộ hay suy thoái, mà còn có những nhịp điệu và chu kỳ khác, thì liệu trong những thời điểm tưởng như bế tắc đã có thể xuất hiện những điều kiện ban đầu cho một chu kỳ mới?

Đây không phải giả định rằng lịch sử vận hành theo một đồ thị định sẵn. Không có bảo đảm nào rằng, suy sẽ tất yếu dẫn đến thịnh, hay khủng hoảng tự nó sẽ sinh ra đổi mới. Nhưng lịch sử Việt Nam cho thấy một điều khiêm tốn hơn và cũng đáng suy nghĩ hơn: không một trạng thái lịch sử nào là vĩnh viễn, và khả năng phục hưng thường được chuẩn bị từ trước khi người đương thời nhận ra rằng một chu kỳ đang đổi hướng.

Vượt qua “trần nhà” của Trường Tồn là Trưởng Thành: khi một cộng đồng lịch sử có khả năng tự ý thức, tự phản tỉnh, tự điều chỉnh và chủ động định hướng mình; biết chuyển quyền lực thành trách nhiệm, tăng trưởng thành phẩm giá, ký ức thành minh triết và bản sắc thành năng lượng sáng tạo.

Nếu Trường Tồn trả lời câu hỏi làm thế nào để không bị xóa khỏi lịch sử, thì Trưởng Thành trả lời câu hỏi làm thế nào để trở thành chủ thể của lịch sử – thay vì tiếp tục để lịch sử dẫn dắt mình một cách thụ động.

Cả Trường Tồn lẫn Trưởng Thành đều cần được hiểu trên hai bình diện: vừa là thành quả đã kết tinh trong lịch sử, vừa là quá trình luôn tiếp diễn. Trường Tồn truyền thống thể hiện qua việc giữ cộng đồng và giành lại chủ quyền. Nhưng chủ quyền trong thời đại mới còn là năng lực làm chủ tri thức, công nghệ, tài nguyên, dữ liệu và những lựa chọn chiến lược.

Trưởng Thành cũng vậy. Đó không thể là đặc quyền của người cộng sản hay người quốc gia, của người trong nước hay người ở hải ngoại, của nhà nước hay giới trí thức độc lập. Một dân tộc chỉ thực sự trưởng thành khi mọi thành viên đều có quyền và khả năng tham gia xác định lợi ích chung.

Cách nhìn ấy đồng thời đòi hỏi một cách đọc lịch sử đa tuyến. Lịch sử đã xảy ra không phải là lịch sử duy nhất từng có khả năng xảy ra. Bên cạnh dòng chảy chiến thắng luôn tồn tại những khả thể khác từng lóe lên rồi bị cắt đứt; những tư tưởng nhìn thấy tương lai nhưng không gặp được định chế đủ sức tiếp nhận; những cộng đồng tuy thất bại về quân sự hay chính trị nhưng vẫn để lại dấu ấn trong ký ức dân tộc.

Nếu Trưởng Thành là quá trình chuyển hóa, thì Khai Mở lại là hướng đi về phía chân trời.

Khai Mở đối với người Việt hôm nay không có nghĩa là Tây phương hóa, đoạn tuyệt truyền thống hay chạy theo mọi cái mới. Đó là giải phóng những khả năng có giá trị nhưng chưa được phát triển đầy đủ: từ thích nghi sang sáng tạo, từ phòng thủ sang kiến tạo, từ phục tùng sang trách nhiệm, từ một cộng đồng bị lịch sử dẫn dắt thành một chủ thể có khả năng tham dự vào việc làm nên lịch sử.

Khai Mở không phủ định Trường Tồn. Nó đưa những nguồn lực của Trường Tồn vào một dòng chảy rộng lớn hơn.

Một đại lộ mới cho Việt tộc, vì thế, không phải là một hệ tư tưởng mới, càng không phải lời tuyên bố rằng người Việt sở hữu một chân lý riêng. Đó phải là một cách cùng nhau đi tới: đủ bám rễ vào “Việt tính” để không trở thành bản sao của người khác, nhưng đủ mở với thế giới để tiếp nhận những giá trị phổ quát; đủ gắn bó với lịch sử để có cội nguồn, nhưng cũng đủ tự do để phản tỉnh chính lịch sử ấy.

Những giá trị như yêu thương, khoan dung, sáng tạo, trách nhiệm, nhân ái và phẩm giá chỉ thực sự có ý nghĩa khi được hiện thực hóa trong đời sống hiện đại bằng nhân quyền, quyền công dân, pháp quyền, dân chủ và những định chế cho phép xã hội nhận ra và sửa chữa sai lầm của chính mình.

Có thể hình dung hành trình ấy qua ẩn dụ về một cái cây. Bộ rễ ăn sâu vào đất lịch sử là Trường Tồn. Thân cây lớn lên, tạo thế đứng, chống chọi giông bão và tự chữa lành là Trưởng Thành. Tán cây mở ra đón ánh sáng, không khí và dưỡng chất từ bốn phương là Khai Mở. Hoa trái là những gì người Việt có thể đóng góp cho nhân loại.

Giữ bộ rễ không có nghĩa là khước từ bầu trời; mở tán cây đón ánh sáng không có nghĩa là đánh mất cội nguồn.

Khảo luận này vì thế đọc lịch sử như những lớp trầm tích. Trong mỗi lớp đều có dưỡng chất và độc tố, thành tựu và thương tích, những điều đã trở thành hiện thực và những khả thể còn dang dở. Thách thức hôm nay không phải là sùng bái hay phủ định quá khứ, mà là biến quá khứ thành những lựa chọn cho tương lai.

Một dân tộc trưởng thành không mang lịch sử như một bản án. Nó mang lịch sử như ký ức đã được suy tư, để biết điều gì cần kế thừa, điều gì phải vượt qua và điều gì không nên tái diễn.

Luận đề trung tâm của khảo luận, vì vậy, có thể cô đọng như sau: người Việt đã chứng minh được năng lực Trường Tồn; nhưng để phát triển những tiềm năng của mình trong thế kỷ XXI, Việt tộc phải bước tiếp tới Trưởng Thành và Khai Mở.

Trường Tồn là nền móng. Trưởng Thành là chuyển hóa. Khai Mở là chân trời.

PHẦN I

Các chu kỳ lịch sử: Thách thức, thích nghi và chủ quyền

Phần lịch sử này không nhằm kể lại biên niên dài của người Việt, cũng không sử dụng quá khứ như bằng chứng cho một định mệnh tất yếu. Lịch sử ở đây được đọc qua những chu kỳ của thách thức – ứng đáp – tích lũy năng lực – và những thương tích còn lưu lại.

Trường Tồn, vì thế, không phải một phép màu bất biến, mà là kết quả của vô số lựa chọn, những quá trình thích nghi liên tục và cả những khả thể từng xuất hiện rồi bị lịch sử cắt ngang.

Đồng thời, bên cạnh tuyến Tích – Tản quen thuộc – khi cộng đồng phân tán trước áp lực rồi tái kết tụ khi điều kiện cho phép – lịch sử Việt Nam còn gợi ra một tuyến vận động khác: những thời kỳ Thịnh – Suy, Khép – Mở nối tiếp và đan xen. Những nhịp ấy không tạo thành một quy luật cơ học. Nhưng chúng nhắc rằng sức mạnh hay suy yếu của một dân tộc không phải trạng thái bất biến; mỗi thời kỳ đều mang trong nó cả di sản của chu kỳ trước lẫn những khả năng chưa thành hình của chu kỳ sau.

1. Từ thời sơ khởi đến Bắc thuộc: Giữ lõi trong khi tiếp nhận và biến đổi ảnh hưởng bên ngoài

Thời Văn Lang – Âu Lạc và cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng nằm ở vùng giao thoa giữa huyền thoại, khảo cổ học và những sử liệu được ghi chép về sau. Không nên biến truyền thuyết thành sự kiện theo nghĩa hiện đại, nhưng cũng không thể xem huyền thoại đơn thuần là hư cấu.

Những câu chuyện về nguồn gốc, ký ức Hùng Vương, Mẹ Âu Cơ – Cha Lạc Long Quân hay cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng cho thấy các thế hệ sau đã hình dung cộng đồng mình như thế nào: một trăm người con cùng một bọc, gắn bó bằng huyết thống biểu tượng nhưng chấp nhận phân tán lên rừng xuống biển; mang dấu vết của vai trò nữ giới và tín ngưỡng bản địa; đồng thời lưu giữ ký ức về một không gian chính trị riêng trước khi bị sáp nhập vào hệ thống quan liêu của đế chế Trung Hoa. 

Năng lực Trường Tồn được tích tụ từ tầng sâu tâm lý – xã hội ấy trước hết là ý thức rằng cộng đồng này có thể có một đời sống riêng. Tuy nhiên, cần thận trọng trước tính phân mảnh của chứng cứ và trước cám dỗ sử dụng huyền thoại để hợp thức hóa những kết luận của hiện tại.

Trường Tồn không khởi đầu từ một “bản chất Việt” thuần nhất đã có sẵn. Kinh nghiệm Việt hình thành từ nhiều cộng đồng ở đồng bằng và miền núi, từng bước kết nối, xung đột rồi hòa nhập với nhau, để về sau cùng được ghi nhớ như có chung một nguồn cội.

Từ sau thất bại của Hai Bà Trưng cho tới chiến thắng Bạch Đằng năm 938, áp lực đồng hóa kéo dài nhiều thế kỷ. Thể chế hành chính, chữ viết, luật pháp, học thuật và mô hình đế chế Trung Hoa thâm nhập sâu vào các cộng đồng Việt. Nhưng sự tiếp nhận ấy không diễn ra trên một mặt bằng trống rỗng.

Gia đình, làng xã, tín ngưỡng dân gian, tiếng nói và ký ức kháng cự trở thành những nơi trú ẩn để cộng đồng tiếp tục duy trì đời sống riêng. Bản sắc không mất đi; trong nhiều trường hợp, chính áp lực đồng hóa lại làm ý thức về sự khác biệt trở nên bền chặt hơn.

Những cuộc nổi dậy từ Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng đến Khúc Thừa Dụ, Dương Đình Nghệ cho thấy khát vọng tự chủ không đột nhiên xuất hiện vào năm 938. Năng lượng đạo lý và chính trị ấy – một dạng vốn xã hội – được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ. Ngô Quyền không dựng nền độc lập trên một vùng đất hoàn toàn im lặng; chiến thắng Bạch Đằng là điểm hội tụ của những dòng chảy tự chủ và kháng cự, lúc âm thầm, lúc bùng nổ, qua nhiều thế kỷ.

Phật giáo giữ một vai trò đáng kể trong quá trình ấy bởi nó tạo ra những mạng lưới tinh thần và trí thức không hoàn toàn trùng khít với hệ chuẩn của bộ máy cai trị phương Bắc. Những cách đọc táo bạo của Lê Mạnh Thát về lịch sử Phật giáo Việt Nam đáng được tham khảo, nhưng những diễn giải còn gây tranh luận không nên trở thành cơ sở duy nhất cho lập luận. Điều chắc chắn hơn là các trung tâm tôn giáo, mạng lưới giao thương và làng xã đã giúp xã hội bản địa duy trì liên hệ với quá khứ, tiếp nhận chữ viết và tư tưởng từ cả Ấn Độ lẫn Trung Hoa rồi từng bước Việt hóa chúng.

Qua những chu kỳ xâm nhập, thích nghi và kháng cự ấy, người Việt hình thành một năng lực cốt lõi: co lại mà không tan rã; học từ kẻ mạnh mà không hoàn toàn đánh mất mình; tái hợp thành cộng đồng khi thời cơ xuất hiện.

Nhưng cái giá không nhỏ. Nhiều lớp văn hóa bản địa bị che khuất; sự phụ thuộc lâu dài vào chữ viết, kinh điển, mô hình quyền lực và quản trị Trung Hoa ngày càng sâu. Khả năng thích nghi tạo nên sức sống, nhưng đồng thời để lại một tâm thế dai dẳng trước nền văn minh khổng lồ bên cạnh: ngưỡng mộ, bất an và kháng cự cùng tồn tại.

2. Lý – Trần và Lê sơ – 450 năm tự chủ cổ điển và sự nở rộ của quốc gia

Sau khi giành lại chủ quyền, các triều Lý và Trần không chỉ bảo vệ biên giới trước các đế chế phương Bắc. Họ còn xây dựng thể chế nhà nước, trật tự pháp lý, hệ thống thủy lợi, quân đội và một không gian văn hóa có khả năng tự biểu đạt.

Văn hóa ấy phát triển trong thế cùng tồn tại tương đối linh hoạt của Tam giáo: Phật giáo tham dự sâu vào đời sống tinh thần, chính trị và đạo lý; Nho giáo, từ Luận Ngữ và Mạnh Tử, dần cung cấp chuẩn mực và kỹ thuật trị quốc; tín ngưỡng bản địa tiếp tục nuôi dưỡng đời sống từ làng xã đến cung đình. Thiền phái Trúc Lâm là một biểu hiện đặc sắc của sự tổng hợp ấy: tiếp nhận Phật giáo nhưng gắn tu tập tinh thần với trách nhiệm đối với cộng đồng và đất nước.

Có thể coi đây là một cuộc Khai Mở lớn của người Việt trong thời đại tự chủ: tri thức từ bên ngoài được chuyển hóa thành năng lực quốc gia và một động lực văn hóa riêng. Sự cố kết trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông cho thấy triều đình, quý tộc, làng xã và quân đội có thể phối hợp khi đất nước đối diện hiểm họa sinh tử.

Dù những tầng nghĩa lịch sử và biểu tượng của Hội nghị Diên Hồng cần được phân biệt cẩn trọng, ký ức về Diên Hồng vẫn biểu đạt một thời điểm khi quyền lực nhà nước phải tìm kiếm sự đồng thuận về giá trị và cam kết vượt ra ngoài phạm vi cung đình.

Nhưng cũng không nên lãng mạn hóa thời đại ấy. Trật tự xã hội vẫn phân tầng, quyền lực thuộc về thiểu số, đời sống dân thường còn bấp bênh và tranh chấp triều chính chưa bao giờ biến mất. Cuộc Khai Mở cổ điển ấy tạo nên một đỉnh cao của văn minh Việt, nhưng chưa phải tự do và quyền công dân theo nghĩa hiện đại.

Bài học hôm nay không phải phục dựng mô hình Lý – Trần, mà là học lại khả năng tiếp nhận nhiều nguồn tư tưởng mà không để một nguồn duy nhất độc chiếm toàn bộ đời sống tinh thần của dân tộc.

Hai mươi năm Minh thuộc sau sự sụp đổ của nhà Trần ngắn hơn nhiều so với thời Bắc thuộc trước đó, nhưng mức độ kiểm soát, bóc lột và phá hủy văn hóa đặc biệt khốc liệt. Trong thử thách ấy, khởi nghĩa Lam Sơn không chỉ giành lại quyền lực chính trị mà còn hình thành một ngôn ngữ mới về tính chính danh.

Bình Ngô đại cáo đặt nhân nghĩa bên cạnh ý thức về lãnh thổ, phong tục, lịch sử và văn hiến như những thành tố thiết yếu của năng lực Trường Tồn. Nguyễn Trãi nâng cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thành một mệnh đề đạo lý: yên dân là chuẩn mực của chính trị; độc lập không chỉ là thay người cai trị ngoại bang bằng một người bản xứ, mà còn là khôi phục phẩm giá của một cộng đồng văn hiến có quyền tự quyết định vận mệnh.

Chu kỳ xâm lược – áp bức – kháng cự – tái lập tự chủ ấy làm rõ hơn ý thức của người Việt về nhà nước và tính chính danh. Nhưng nhà Lê sơ sau đó lại củng cố chế độ quân chủ tập quyền, pháp luật và Nho giáo. Chính năng lực tổ chức giúp ổn định quốc gia, đồng thời lại thu hẹp một số lựa chọn xã hội và văn hóa từng rộng mở hơn trong thời kỳ trước.

Một năng lực từng giải phóng đất nước khỏi ngoại trị có thể, sau khi hòa bình lập lại, trở thành công cụ tập trung quyền lực trong nước.

Chu kỳ này cho thấy áp bức không tự động dẫn đến Trưởng Thành. Chỉ khi có lãnh đạo, tổ chức, một ngôn ngữ đạo lý và khả năng thể chế hóa, thương tích quá khứ mới có thể được chuyển thành một giai đoạn phát triển mới. Và ngay cả khi ấy, thành quả giải phóng vẫn có thể mang trong mình mầm mống “cứng hóa” của quyền lực tập trung.

Đánh bại ngoại xâm và xây dựng cộng đồng chính trị trưởng thành là hai năng lực có liên hệ, nhưng không phải một.

3. Nội chiến, Nam tiến và sự hình thành một bản sắc Việt đa tuyến

Những cuộc xung đột kéo dài từ cuối thế kỷ XVI giữa Lê – Mạc, Trịnh – Nguyễn, rồi Tây Sơn – Nguyễn Ánh làm đất nước kiệt quệ, nhưng đồng thời mở ra những thực tại mới về lãnh thổ, thương mại và giao lưu văn hóa.

Nam tiến không thể chỉ được kể như hành trình mở mang bờ cõi của người Việt. Đó còn là lịch sử của mất đất, thích nghi và chung sống bất bình đẳng giữa người Việt với Chăm, Khmer, các cộng đồng bản địa và người Minh Hương. Một lịch sử chung trưởng thành phải chứa được cả niềm tự hào về sự mở rộng quốc gia lẫn ký ức của những cộng đồng đã trả giá cho sự mở rộng ấy.

Qua từng bước tiến về phương Nam, bản sắc Việt ngày càng trở nên đa tuyến. Vùng Ngũ Quảng mang dấu ấn sâu đậm của giao thoa với văn hóa Chăm; Nam Bộ và đồng bằng Mekong được tạo thành qua những gặp gỡ, xung đột và hòa trộn giữa Việt, Khmer, Hoa, Chăm cùng nhiều cộng đồng khác.

Qua trục thời gian hàng trăm năm: 1679 – Trần Thượng Xuyên ở Biên Hòa và Dương Ngạn Địch ở Mỹ Tho; khoảng 1700–1708 – Mạc Cửu ở Hà Tiên đã chính thức quy phục chúa Nguyễn. Ba dòng di dân này đã góp phần đáng kể vào tiến trình khai phá, thương mại hóa và xác lập không gian Nam Bộ trước khi Nguyễn Hữu Cảnh kinh lược vùng Đồng Nai–Sài Gòn năm 1698. Tài năng thương mại và làm kinh tế của cộng đồng Minh Hương cho thấy phương Nam không đơn thuần là sự kéo dài của đồng bằng sông Hồng. Đó là “vùng biên cương mới”, nơi bản sắc Việt tiếp tục hình thành qua tiếp xúc với những bản sắc khác nhau.

Trong mỗi cuộc nội chiến sau này, mỗi bên đều kiến tạo tính chính danh, anh hùng và nạn nhân của riêng mình. Tây Sơn có thể được nhìn như lực lượng phá vỡ trật tự cũ, thống nhất phần lớn đất nước và đánh bại ngoại xâm; Nguyễn Ánh có thể được nhìn như người hoàn tất sự thống nhất lãnh thổ nhưng đồng thời mở đường cho một triều đại về sau ngày càng bảo thủ.

Không bên nào chỉ gồm ánh sáng hay bóng tối. Nguyễn Huệ đánh tan quân Thanh, nhưng quân Tây Sơn cũng từng tàn phá Gia Định; Nguyễn Ánh dựa vào trợ giúp bên ngoài để đánh Tây Sơn, nhưng điều đó không đủ để xóa ông khỏi lịch sử kiến tạo quốc gia.

Đây chưa phải chia rẽ ý thức hệ theo nghĩa thế kỷ XX, nhưng đã hé lộ tiền sử của một thói quen nhị nguyên: kẻ thắng dễ tự biến mình thành dòng lịch sử chính danh duy nhất, còn kẻ bại bị đẩy khỏi ký ức được thừa nhận.

Khi lịch sử chỉ được kể bằng ngôn ngữ của người chiến thắng, một dân tộc không chỉ mất sự thật của phía thất bại mà còn mất khả năng hiểu đầy đủ chính mình. Những ký ức bị loại trừ không biến mất; chúng tiếp tục tồn tại trong gia đình, vùng miền và những cộng đồng mang cảm giác bị tước đoạt.

Chu kỳ này tạo ra một không gian quốc gia rộng hơn, thương mại phát triển hơn và một bản sắc Việt đa dạng hơn. Nhưng cái giá là sinh mạng, lòng tin xã hội và khả năng kiến tạo một tính chính danh được nhiều cộng đồng cùng thừa nhận.

Trường Tồn qua chia cắt có thể giữ được không gian lãnh thổ chung, nhưng không tự nó chữa lành những vết thương người Việt gây ra cho nhau. Những đứt gãy ấy sẽ trở lại dưới những hình thức khác trong thế kỷ XX.

4. Triều Nguyễn và thời thuộc địa: Thống nhất, cải cách chậm trễ và tiếp nhận hiện đại

Triều Nguyễn tổ chức nhà nước thống nhất trên một lãnh thổ rộng lớn, hoàn thiện hệ thống hành chính và tìm cách củng cố chủ quyền. Thật khó có thể hiểu thế kỷ XIX của Việt Nam chỉ bằng nhãn “cõng rắn cắn gà nhà”, bởi triều đại này phải quản trị một đất nước vừa bước ra khỏi nội chiến kéo dài, mang những khác biệt vùng miền sâu sắc và đồng thời đối diện những áp lực bên ngoài chưa từng có.

Dưới thời Minh Mạng, quá trình tập quyền và thống nhất hành chính đạt tới một mức độ đáng kể, trong khi ảnh hưởng của triều đình mở rộng trên một không gian khu vực lớn. Có thể xem đây là một trong những thời cao điểm của năng lực tổ chức quốc gia trong thế kỷ XIX. Nhưng chính trường hợp ấy cũng đặt ra một câu hỏi: một thời kỳ đạt tới đỉnh cao về tập trung và kiểm soát có nhất thiết đồng nghĩa với khả năng thích ứng tốt hơn trước những chuyển đổi đang đến hay không?

Khi thế giới bước vào thời đại công nghiệp và thực dân, triều đình Huế ngày càng dựa vào hệ tư tưởng Tân Nho giáo, dùng những phạm trù cũ của Trung Hoa để giải thích một tương quan quyền lực mới do sự bành trướng của phương Tây tạo ra.

Những gì từng giúp tổ chức nhà nước và củng cố trật tự không còn đủ để nhận diện thách thức mới. Việt Nam không chỉ đối diện một quân đội mạnh hơn, mà là một hệ thống văn minh mới dựa trên khoa học, công nghiệp, thương mại, sức mạnh hàng hải và một kiểu nhà nước có khả năng huy động nguồn lực vượt xa các triều đại châu Á truyền thống.

Nguyễn Trường Tộ tiêu biểu cho một “phần lịch sử” – một khả thể khác của Việt Nam đã từng được đề xuất nhưng không trở thành hiện thực. Qua Thiên hạ đại thế luận, Tế cấp bát điều và hàng chục bản điều trần khác, ông không chỉ đề nghị mua máy móc hay học kỹ thuật phương Tây. Ông muốn thay đổi giáo dục, cách tuyển dụng và sử dụng nhân tài, tổ chức hành chính, kinh tế, pháp luật và cả cách người Việt nhìn thế giới.

Ông hiểu rằng muốn giữ nước, trước hết phải nhận ra thế giới đã thay đổi sâu sắc đến mức nào.

Bi kịch ấy không thể giản lược thành câu chuyện một thiên tài bị những kẻ ngu dốt khước từ. Triều đình thiếu tiền và năng lực thực thi; bộ máy quan liêu bảo vệ những lợi ích đã định hình; lòng tự tôn bị tổn thương biến thành tâm thế phòng thủ văn hóa; căn tính Công giáo và các quan hệ cá nhân của Nguyễn Trường Tộ gây nghi ngại.

Sâu xa hơn, Việt Nam thiếu một liên minh cải cách đủ mạnh để xác lập ưu tiên, quy tụ nhân tài và biến nhận thức về tương lai thành chương trình quốc gia.

Nhìn thấy hiểm họa chưa đủ. Phải có những định chế biết lắng nghe người nhìn thấy hiểm họa. Việt Nam, vì thế đã không có một cuộc Minh Trị Duy Tân.

Nhật Bản những năm 1860 cũng thiếu vốn, chịu áp lực phương Tây và bị ràng buộc bởi trật tự tư tưởng cũ. Nhưng giới lãnh đạo Minh Trị xây dựng được một liên minh cải cách, chấp nhận tháo bỏ nhiều đặc quyền và tập trung nguồn lực khan hiếm cho ưu tiên “phú quốc cường binh”.

So sánh này không nhằm lý tưởng hóa Nhật Bản, càng không nhằm coi người Việt thấp kém hơn. Nó chỉ cho thấy khác biệt mang tính hệ thống giữa việc có vài cá nhân nhìn thấy tương lai và việc có một cấu trúc quyền lực biết sử dụng họ.

Năng lực từng giúp triều Nguyễn giữ ổn định đã đông cứng thành giới hạn đúng vào thời điểm sinh tồn quốc gia đòi hỏi một cách nhìn và tổ chức khác. Đây là biểu hiện điển hình của nghịch lý Trường Tồn: điều từng giúp một cộng đồng giữ trật tự có thể cản trở khả năng tự đổi mới; lòng tự hào từng bảo vệ bản sắc có thể biến thành sự khước từ thực tại mới.

Thời thuộc địa Pháp trước hết là thời kỳ mất chủ quyền, bóc lột thuộc địa và phân tầng chủng tộc. Mọi thảo luận về cái gọi là “sứ mệnh khai hóa” đều phải bắt đầu từ thực tế cưỡng chế ấy.

Nhưng tác động của chế độ thuộc địa không chỉ vận động theo một chiều. Đô thị, báo chí, chữ Quốc ngữ, trường học mới, luật pháp, khoa học và thương mại toàn cầu tạo ra những kênh hiện đại hóa mà chính người Việt chủ động chiếm lĩnh để chống lại chế độ thuộc địa. Những công cụ ban đầu phục vụ cai trị dần trở thành phương tiện hình thành một công chúng mới, một ngôn ngữ chính trị mới và những cách hình dung mới về quốc gia.

Phan Châu Trinh đặt khai dân trí và phát triển năng lực xã hội lên trước việc sử dụng bạo lực để giành lại quyền tự chủ. Phan Bội Châu tìm đường cứu nước qua Đông Du và những liên hệ với các trào lưu châu Á. Phạm Quỳnh nhìn tiếng Việt như nơi lưu giữ hồn cốt dân tộc. Đông Kinh Nghĩa Thục, phong trào Duy Tân, báo chí và văn học hiện đại tạo ra một không gian tranh luận công khai chưa từng có.

Những ý niệm về quyền công dân, quốc gia, khoa học, giáo dục và vai trò cá nhân bắt đầu đi vào đời sống, mở ra nhiều khả thể cạnh tranh cho tương lai Việt Nam.

“Thế hệ vàng” của trí thức Việt được giáo dục theo Tây học không cùng một khuynh hướng chính trị. Có người đi theo chủ nghĩa dân tộc, có người chọn cộng sản, có người phục vụ những chính quyền khác nhau; nhiều người đặt lòng yêu nước và khát vọng hiện đại hóa cao hơn sự trung thành với bất kỳ học thuyết duy nhất nào.

Tính đa tuyến ấy cần được phục hồi trong ký ức nếu Việt Nam muốn thịnh vượng trong thế kỷ XXI.

Tạ Quang Bửu là một ví dụ có thể kiểm chứng: ông tham gia cách mạng chống thực dân Pháp từ tháng Tám 1945 nhưng đến tháng Bảy 1947 mới gia nhập Đảng Cộng sản. Một trường hợp không đủ để khái quát cả thế hệ, nhưng đủ để ngăn chúng ta không đồng nhất lòng yêu nước với một lựa chọn ý thức hệ có sẵn.

Với nhiều trí thức thời ấy, dân tộc là điểm xuất phát; học thuyết là một con đường được lựa chọn để phụng sự dân tộc.

Thời thuộc địa phương Tây tạo ra ngôn ngữ hiện đại, tầng lớp trí thức mới, năng lực giao tiếp toàn cầu và những ý tưởng mới về quyền công dân, quốc gia và khoa học. Nhưng cái giá là chủ quyền, tài nguyên, sinh mạng và cơ hội phát triển tự chủ.

Hai mặt ấy không triệt tiêu nhau. Văn minh không xóa được bản chất áp bức của chủ nghĩa thực dân; nhưng áp bức cũng không thể hoàn toàn ngăn cản năng lực sáng tạo nảy sinh trong xã hội bị trị.

Bài học sâu hơn là: tri thức bên ngoài chỉ trở thành năng lực bên trong khi người Việt tự tiếp nhận, tranh luận và chuyển hóa nó theo những nhu cầu do chính mình xác định.

Không phải mọi thứ từ bên ngoài đều là tiến bộ; cũng không phải mọi ảnh hưởng ngoại lai đều đe dọa bản sắc. Câu hỏi quyết định là cộng đồng có đủ quyền tự chủ để lựa chọn, chuyển hóa và sử dụng chúng hay không.

5. Từ sau năm 1945 đến hiện tại: Hai miền Việt Nam và những ký ức chưa được hòa giải

Cách mạng tháng Tám năm 1945 huy động một khát vọng độc lập vượt xa phạm vi lực lượng Việt Minh. Trong những thập niên chiến tranh tiếp theo, chủ nghĩa cộng sản cung cấp tổ chức, kỷ luật và một viễn kiến hấp dẫn về bình đẳng; nhưng cùng với phân cực Chiến tranh Lạnh, đàn áp trong nước, cải cách ruộng đất, kiểm soát tư tưởng và độc quyền chính trị… cũng đã để lại những thương tích sâu sắc.

Lịch sử giai đoạn này vì thế không thể chỉ được kể bằng một màu: như cuộc kháng chiến chiến thắng ngoại xâm, hay ngược lại, như câu chuyện về một xã hội hoàn toàn bị cưỡng chế bởi chế độ toàn trị. Lòng yêu nước, niềm tin cách mạng, sức mạnh tổ chức, sự can thiệp của các cường quốc và nỗi sợ hãi cùng tồn tại; những người có chung lòng yêu nước đôi khi lại bị đẩy sang hai phía đối nghịch.

Trong ba mươi năm 1945–1975, ít nhất bốn cuộc chiến chồng lấn lên nhau: cuộc đấu tranh giành độc lập khỏi chế độ thuộc địa; xung đột giữa những dự án quốc gia cạnh tranh; cuộc chiến ý thức hệ trong cấu trúc Chiến tranh Lạnh; và cuộc đối đầu giữa các cường quốc diễn ra trên lãnh thổ Việt Nam. Tuyệt đối hóa bất kỳ chiều kích nào cũng làm nghèo lịch sử: chỉ gọi đó là “kháng chiến cứu nước” sẽ che khuất xung đột giữa chính người Việt; chỉ gọi là “nội chiến” lại hạ thấp khát vọng độc lập và quy mô can thiệp quốc tế. Một cách đọc trưởng thành phải đủ rộng để chứa đựng đồng thời những sự thật khó chịu ấy.

Những lựa chọn ấy cũng được thể hiện qua những con người đứng ở các khúc quanh của thời đại. Hồ Chí Minh và Lê Duẩn gắn với cuộc vận động giành độc lập, sự ra đời của nhà nước Việt Nam mới và những cuộc chiến định hình phần lớn thời kỳ hậu thuộc địa. Di sản của cả hai vẫn còn những đánh giá khác nhau, nhưng ảnh hưởng mang tính quyết định của họ đối với hướng đi của Việt Nam trong nhiều thập niên là một thực tế lịch sử.

Việt Nam Cộng hòa ở Sài Gòn cũng cần được nghiên cứu như một chương chính đáng trong lịch sử hiện đại Việt Nam. Nó để lại những kinh nghiệm đáng nghiên cứu về giáo dục, báo chí, pháp luật, kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế; đồng thời không thoát khỏi bất ổn chính trị, lệ thuộc bên ngoài, chiến tranh và những giới hạn của tiến trình dân chủ. Thất bại quân sự không xóa giá trị nghiên cứu của kinh nghiệm ấy; loại nó khỏi lịch sử dân tộc chỉ làm nghèo ký ức chung.

Bản thân miền Nam không phải một khối duy nhất: có người chống cộng sản như một lựa chọn chính trị; có người hy vọng vào một nền dân chủ phi cộng sản; có người tham gia phong trào hòa bình, lực lượng thứ ba hay chống can thiệp nước ngoài. Miền Bắc cũng không hoàn toàn đồng nhất: trong Đảng tồn tại những khác biệt về chính sách và cách tiến hành chiến tranh; ngoài Đảng, lòng yêu nước, niềm tin cách mạng, nỗi sợ quyền lực và bản năng sinh tồn cùng tồn tại.

Bởi vậy, lịch sử hai miền không thể giản lược thành một phía độc quyền lòng yêu nước và phía kia đứng ngoài lợi ích dân tộc. Cả hai đều chịu tác động của các cường quốc, đều có những con người hy sinh vì điều họ tin là lợi ích quốc gia và đều chứa những sai lầm cùng những khả thể không thành hiện thực. Nhìn nhận điều đó không có nghĩa là chia đều trách nhiệm hay xóa nhòa khác biệt; nó chỉ trả lại cho lịch sử tính phức hợp vốn có.

Sau 1975, Việt Nam thống nhất về lãnh thổ nhưng ký ức không được hòa giải. Cải tạo công thương nghiệp, trại cải tạo, làn sóng thuyền nhân, kinh tế chỉ huy và phân biệt theo lý lịch chính trị để lại khoảng cách sâu sắc giữa người thắng và bên thua, giữa cộng đồng trong nước và hải ngoại. Thống nhất hành chính không tự động trở thành thống nhất lòng người; chiến thắng quân sự không tự động tạo ra hòa giải dân tộc.

Một bước ngoặt khác xuất hiện khi mô hình hậu chiến đi tới những giới hạn. Trường Chinh, từ vị trí một nhà lý luận chủ chốt của chế độ, đã tham gia thúc đẩy sự chuyển đổi tư duy, trở thành “kiến trúc sư” của Đổi mới; Nguyễn Văn Linh trở thành gương mặt tiêu biểu của công cuộc chuyển đổi ấy. Nếu Hồ Chí Minh và Lê Duẩn để lại dấu ấn trong những lựa chọn về độc lập, chiến tranh và thống nhất, Trường Chinh và Nguyễn Văn Linh lại gắn với thời điểm mà chính mô hình phát triển phải tự điều chỉnh để đất nước có thể tiếp tục đi tới.

Giải phóng một phần những năng lực từng bị kìm hãm: sáng kiến cá nhân, kinh tế hộ gia đình, doanh nghiệp và hội nhập quốc tế. Nó cho thấy xã hội Việt Nam có thể hồi phục nhanh khi quyền chủ động được trả lại cho người dân, và những giải pháp từng bị xem là không phù hợp về ý thức hệ có thể trở thành lối thoát khi thực tế không còn cho phép duy trì cách làm cũ. Khả năng nhận ra giới hạn và tự điều chỉnh ấy cũng là một biểu hiện của Trường Tồn.

Nhưng cải cách thị trường không đi cùng cuộc cải cách tương xứng về quản trị, pháp quyền và trách nhiệm giải trình. Tăng trưởng tạo ra tầng lớp trung lưu và những nguồn lực mới, nhưng cũng sinh ra bất bình đẳng, chủ nghĩa tư bản thân hữu, hủy hoại môi trường và bất an xã hội. Năng lực chủ động được giải phóng trong kinh tế vẫn bị giới hạn trong chính trị, văn học nghệ thuật và đời sống trí thức.

Ngày nay, cộng đồng người Việt ở nước ngoài, internet, điện thoại thông minh, trí tuệ nhân tạo và Gen Z đang mở rộng không gian Việt vượt khỏi biên giới quốc gia và độc quyền thông tin truyền thống. Người bình thường có năng lực học hỏi, lên tiếng và kết nối chưa từng có, nhưng đồng thời phải đối diện với giám sát, thông tin sai lệch và những phương thức thao túng ngày càng chặt chẽ và tinh vi.

Trường Tồn của người Việt, vì thế một lần nữa đang phải tìm cách thích nghi trong một hệ sinh thái khác trước. Trưởng Thành chưa phải thành quả đã viên mãn mà là công việc đang tiếp diễn: tích hợp ký ức lịch sử mà không chia đều trách nhiệm; nhìn nhận người Việt hải ngoại như một bộ phận của cộng đồng dân tộc; trao cho thế hệ trẻ quyền tham dự; và xây dựng những định chế có khả năng nhận biết, sửa chữa sai lầm trước khi khủng hoảng buộc hệ thống phải thay đổi.

Sau nhiều chu kỳ giữa đè nén và mở cửa, câu hỏi không còn chỉ là người Việt đã sống sót qua các thế kỷ bằng cách nào, mà là: những năng lực từng giúp Việt Nam sống sót còn có thể đưa dân tộc đi xa đến đâu – và điều gì phải thay đổi để một chu kỳ mới không chỉ lặp lại chu kỳ cũ dưới một tên gọi khác?

Tiểu kết Phần I

Nhìn lại những chu kỳ lịch sử ấy, không tồn tại một công thức theo đó “một dân tộc bị áp bức đủ lâu rồi tự nhiên sẽ khai mở”. Thách thức có thể sinh ra đoàn kết nhưng cũng có thể sinh ra sợ hãi; thích nghi có thể làm giàu văn hóa nhưng cũng có thể tạo nên lệ thuộc; quyền lực tập trung có thể cứu cộng đồng trong thời loạn nhưng cũng bóp nghẹt sáng tạo nếu trở thành trạng thái bình thường. Lịch sử không tự động biến đau khổ thành minh triết. Một dân tộc có thể trường tồn rất lâu mà vẫn lặp lại những chu kỳ đau khổ dưới những tên gọi mới.

Nhìn từ trường kỳ, lịch sử Việt Nam có những nhịp Tích – Tản, Khép – Mở, Thịnh – Suy. Nhưng đó là một cách đọc lịch sử, không phải một tất định: không có gì bảo đảm sau Suy tất yếu sẽ là Thịnh, sau Khép tất yếu sẽ là Mở. Cơ hội chỉ trở thành bước ngoặt khi xã hội đã tích lũy đủ tri thức, con người, định chế và khả năng lựa chọn để sử dụng nó.

Trường Tồn, vì thế, không phải một năng lực bất biến. Khi hiểm họa là ngoại xâm, khả năng co lại, phân tán rồi tái hợp có thể cứu cộng đồng; nhưng khi thách thức nằm trong trì trệ, lệ thuộc công nghệ, cạn kiệt lòng tin hay một cấu trúc quyền lực thiếu khả năng tự sửa sai, những phương thức sinh tồn cũ đôi khi lại trở thành vật cản.

Chỉ khi ký ức được đặt dưới ánh sáng phản tỉnh, tri thức gặp được định chế và quyền lực chấp nhận giới hạn, kinh nghiệm Trường Tồn mới có thể trở thành điểm xuất phát của Trưởng Thành. Quá khứ khi ấy không còn là gánh nặng phải mang hay vinh quang để thờ phụng, mà trở thành kho kinh nghiệm để lựa chọn tương lai một cách tỉnh thức.

Nhưng vì sao một dân tộc đã chứng minh được sức Trường Tồn lâu bền vẫn chưa chuyển hóa đầy đủ sức mạnh ấy thành năng lực phát triển tương xứng?

Đó chính là nghịch lý cần được khảo sát tiếp: điều gì tạo nên sức bền đặc biệt của người Việt – và vì sao chính sức bền từng cứu dân tộc đôi khi lại có thể trở thành giới hạn trên con đường đi tới Trưởng Thành và Khai Mở?

Câu trả lời sẽ có trong Kỳ 2 (Phần II).

(Mời đón đọc Kỳ 2: TRƯỜNG TỒN: NĂNG LỰC VÀ GIỚI HẠN) 

Có thể đọc phiên bản tiếng Anh của Khảo luận: https://www.cauxroundtable.org/2026/09/02/from-resilient-continuity-to-realizing-possibilities-a-new-path-for-the-vietnamese-people/

------------------------

Tài liệu tham khảo của Bài 1

1. Trần Quốc Vượng, Văn hóa Việt Nam – Tìm tòi và suy ngẫm – đặc biệt hữu ích cho cách tiếp cận địa - văn hóa, khả năng thích ứng và những lớp trầm tích lâu dài của văn hóa Việt.  

2. Keith Weller Taylor, The Birth of Vietnam công trình nền tảng về quá trình hình thành Việt Nam trong tương tác và đối kháng với Trung Hoa; rất hợp với luận đề tiếp nhận nhưng không hòa tan.  

3. Alexander B. Woodside, Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Vietnamese and Chinese Government in the First Half of the Nineteenth Century, Harvard University Asia Center. Đặc biệt quan trọng cho vấn đề Việt Nam vay mượn mô hình Trung Hoa nhưng biến đổi nó trong môi trường Đông Nam Á.  

4. Trần Ngọc Vương, “Thực thể Việt nhìn từ các tọa độ chữ” (2 Tập, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2025). Để hiểu đúng sức mạnh của quốc gia – dân tộc đang trở thành một yêu cầu ngày càng cấp thiết. Nhằm xác định những thuộc tính riêng của những căn cước ấy, cần một cách tiếp cận đa ngành. 

5. Trần Đông A, Có một chủ nghĩa trường tồn Việt Nam. Bài đăng trên VOA ngày 04/02/2025.

6. Hoàng Xuân Hãn, Lý Thường Kiệt – Lịch sử ngoại giao và tông giáo triều Lý – nên có một công trình kinh điển của học giả Việt Nam để làm điểm tựa cho chủ quyền, ý thức quốc gia và nghệ thuật ứng xử với phương Bắc.  

7. Arnold J. Toynbee, A Study of History nền tảng lý thuyết cho cặp phạm trù “challenge and response”, rất gần với cách chúng tôi đọc các chu kỳ “thử thách – đáp trả” của Việt tộc trong lịch sử.  

8. Fernand Braudel, các công trình về longue durée, đặc biệt A History of Civilizations / Grammaire des civilisations làm nền cho cách đọc lịch sử vượt khỏi biến cố và triều đại, đi vào những cấu trúc văn hóa – xã hội dài hạn.  

9. Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso bổ sung chiều kích lý thuyết về cộng đồng dân tộc, ký ức và sự kiến tạo ý thức quốc gia. 

Đ.H.T.

Tác giả gửi BVN