Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) không tự tạo ra bước nhảy vọt cho quốc gia. Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, AI có thể trở thành lực đẩy chiến lược nếu được đặt đúng vị trí – trong một tầm nhìn phát triển lấy con người, thể chế và khát vọng dân tộc làm trung tâm.

Câu hỏi đặt ra không chỉ là Việt Nam có ứng dụng AI hay không, mà là: AI đóng vai trò gì trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, và chúng ta cần những điều kiện gì để hiện thực hóa điều đó?

AI – Hạ tầng trí tuệ của thời đại mới

Lịch sử cho thấy mỗi bước nhảy vọt của nhân loại đều gắn với một công nghệ nền tảng: Điện năng tạo ra cách mạng công nghiệp thứ hai, Internet mở ra kỷ nguyên toàn cầu hóa. Ngày nay, AI chính là hạ tầng trí tuệ của thế kỷ XXI.

Tuy nhiên, cần một cái nhìn tỉnh táo: AI về bản chất là công cụ xử lý tri thức dựa trên dữ liệu và thuật toán. Nó giúp tối ưu nguồn lực và hỗ trợ ra quyết định, nhưng không thể thay thế trách nhiệm chính trị hay bù đắp cho những khiếm khuyết của thể chế. Coi AI là "đũa thần" sẽ dẫn đến ảo tưởng, nhưng chối bỏ nó đồng nghĩa với việc tự tách mình khỏi dòng chảy lịch sử.

Bối cảnh toàn cầu: Chọn ngách để đi nhanh

Trên bình diện quốc tế, trong khi Mỹ coi AI là nền tảng sức mạnh doanh nghiệp, Trung Quốc dùng AI để quản trị xã hội quy mô lớn, thì các quốc gia có quy mô nhỏ hơn như Singapore hay Israel lại chọn cách đi vào các "ngách" ứng dụng chuyên sâu.
Việt Nam không thể và không nên sao chép nguyên mẫu của bất kỳ cường quốc nào. Thay vì chạy đua tốn kém vào phần cứng hay công nghệ lõi mà ta chưa có ưu thế, con đường phù hợp nhất là khai thác AI ứng dụng. Mục tiêu là dùng AI để giải quyết các "điểm nghẽn" cụ thể của Việt Nam: năng suất lao động thấp, thủ tục hành chính rườm rà và quản trị tài nguyên chưa hiệu quả.

Cơ hội thực chất: Từ lý thuyết đến thực tiễn

Để AI trở thành động lực, cần nhìn vào những ứng dụng cụ thể thay vì khẩu hiệu chung chung:

Trong quản trị quốc gia: Hãy nhìn vào cách Đề án 06 và VNeID đang bước đầu thay đổi việc quản lý dân cư. Nếu tiến xa hơn, AI có thể giúp phân tích dữ liệu lớn để dự báo kinh tế - xã hội, đánh giá tác động chính sách trước khi ban hành, từ đó giảm tính chủ quan và tăng cường minh bạch.

Trong kinh tế: AI là đòn bẩy cho hàng triệu doanh nghiệp vừa và nhỏ. Ví dụ, trong nông nghiệp – trụ cột của nền kinh tế – các hệ thống tưới tiêu thông minh và giám sát sâu bệnh bằng AI có thể giúp nông dân tối ưu chi phí và gia tăng giá trị xuất khẩu, đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu bằng hàm lượng tri thức.
Trong văn hóa: Đây là "sức mạnh mềm" thường bị bỏ quên. Ngôn ngữ, lịch sử và tri thức bản địa nếu được số hóa và huấn luyện cho các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) sẽ giúp bảo tồn và "xuất khẩu" văn hóa Việt ra thế giới theo cách chưa từng có.
AI có thể giúp Việt Nam đi tắt, nhưng không thể đi hộ.

Không có chiến lược con người và thể chế phù hợp, mọi ứng dụng công nghệ sẽ chỉ dừng ở mức thử nghiệm manh mún.

Nhìn thẳng vào rủi ro: Vấn đề chủ quyền số

Sự hào hứng với công nghệ không được làm lu mờ những rủi ro hiện hữu.
Bên cạnh nguy cơ gia tăng khoảng cách giàu nghèo và thất nghiệp cấu trúc, Việt Nam đối mặt với thách thức lớn về Chủ quyền dữ liệu (Data Sovereignty).

Nếu dữ liệu quốc gia từ đất đai, tài nguyên đến thông tin công dân được xử lý hoàn toàn bởi các nền tảng nước ngoài mà không có cơ chế kiểm soát, chúng ta sẽ rơi vào tình trạng "lệ thuộc công nghệ". Khi đó, an ninh quốc gia trong không gian số trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Rủi ro này không đến từ công nghệ, mà đến từ sự chậm trễ trong việc xây dựng hành lang pháp lý và năng lực quản lý.

Lời kết: Ba trụ cột hành động

Kỷ nguyên vươn mình chỉ thành hiện thực khi khát vọng được chuyển hóa thành hành động chiến lược. Để AI thực sự phát huy vai trò, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo với ba mũi nhọn ưu tiên:

Thứ nhất: Thể chế thử nghiệm (Sandbox): Dám chấp nhận những mô hình kinh doanh mới, những sai số có kiểm soát để tạo không gian cho đổi mới sáng tạo.

Thứ hai: Hạ tầng dữ liệu: Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia "sạch", thống nhất và do Việt Nam làm chủ.

Thứ ba: Đào tạo nhân lực: Trang bị kỹ năng mới cho lực lượng lao động để không ai bị bỏ lại phía sau trong làn sóng chuyển đổi.

Vấn đề cốt lõi không phải là chúng ta có đủ công nghệ hay không, mà là có đủ bản lĩnh cải cách và tầm nhìn chiến lược hay không. Khi những điều kiện ấy hội tụ, AI sẽ không còn là khái niệm xa vời, mà trở thành công cụ đắc lực để đánh thức khát vọng và tiềm năng của dân tộc Việt Nam.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN