Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Tác giả TVT vừa gửi cho mình bài viết này, xung quanh việc nhà nước thay đổi chủ trương - từ nhiều bộ sách chuyển sang còn một bộ sách với những hệ lụy phức tạp cho tất cả những doanh nghiệp, người biên tập, trí thức, nhân sự xuất bản, mà trong thực tiễn trước đó họ là người nghiêm chỉnh thực hiện chủ trương nhiều bộ sách. 

Vì thực tiễn đó mà TS. TVT lưu ý: “Điều đáng chú ý không chỉ ở lựa chọn một bộ sách duy nhất, mà quan trọng hơn, là hệ lụy xuất phát từ một sự thay đổi chủ trương diễn ra quá nhanh, quá đột ngột, và thiếu cơ chế xử lý những hậu quả chính sách mà nó tạo ra”. Đúng là đừng để đổi chính sách thành mất niềm tin!

Kim Dung Pham

Quyết định số 3558/QĐ-BGDĐT ngày 26/12/2025 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo chọn bộ sách giáo khoa “Kết nối tri thức với cuộc sống” làm bộ sách thống nhất trên toàn quốc đã gây nên một đợt sóng tranh luận mạnh mẽ. Điều đáng chú ý không chỉ ở lựa chọn một bộ sách duy nhất, mà quan trọng hơn, là hệ lụy xuất phát từ một sự thay đổi chủ trương diễn ra quá nhanh, quá đột ngột, và thiếu cơ chế xử lý những hậu quả chính sách mà nó tạo ra.

Một chủ trương thay đổi, nhiều hệ lụy không được nhắc đến

Chúng ta đều nhớ rằng Nghị quyết 88 của Quốc hội đã từng mở cánh cửa xã hội hóa biên soạn sách giáo khoa. Chính sách đó kêu gọi trí thức, doanh nghiệp tư nhân và các lực lượng xã hội cùng tham gia biên soạn, đổi mới, và cạnh tranh lành mạnh vì mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục.

Nhiều doanh nghiệp tư nhân đã hưởng ứng, mạnh dạn đầu tư, xây dựng đội ngũ tác giả, biên tập, nhà khoa học - không ít đơn vị phải vay vốn ngân hàng hoặc huy động mọi nguồn lực, tin tưởng rằng họ góp phần vào một cuộc cải cách giáo dục mà Quốc hội và Chính phủ đã xác định.

Thế nhưng, khi những nỗ lực ấy vẫn đang trong quá trình hoàn vốn và hoàn thiện, chính sách lại rẽ ngoặt: từ một Chương trình - nhiều bộ sách giáo khoa được phép phát triển sang thống nhất một bộ sách. Và càng trớ trêu hơn, trong số chín bộ sách qua các vòng thẩm định chỉ còn ba bộ được sử dụng, nhưng bộ duy nhất được chọn lại chính là của một doanh nghiệp trực thuộc Bộ, còn các bộ sách tư nhân bị loại mà không có cơ chế hỗ trợ hay giải trình thuyết phục.

Không thể không đặt câu hỏi: Nếu chính sách thay đổi vì yêu cầu mới, vậy trách nhiệm với những người đã làm đúng chủ trương cũ nằm ở đâu?

Lựa chọn một bộ sách còn nhiều “sạn”: vấn đề không thể phớt lờ

Làn sóng ý kiến phản đối từ giáo viên, nhà khoa học và dư luận xã hội không chỉ là chuyện “thích hay không thích” một bộ sách. Những lỗi nghiêm trọng được chỉ ra trong chính bộ được lựa chọn càng khiến người dân lo ngại và bức xúc hơn.

Sách Lịch sử – Địa lí lớp 5 hoàn toàn không đề cập đến Quang Trung – Nguyễn Huệ, người đánh tan quân Xiêm và quân Thanh, trong khi lại đề cao triều Nguyễn theo cách không cân bằng lịch sử.

Sách Giáo dục Kinh tế và pháp luật lớp 10 mô tả sai thứ tự thiết chế nhà nước khi liệt Chủ tịch nước sau cả chính quyền địa phương.

Giáo viên phản ánh nhiều lỗi về ngữ nghĩa, kiến thức và cách trình bày trong SGK Toán, Ngữ văn và nhiều môn khác - những “sạn” đáng lẽ không được phép xuất hiện trong tài liệu giáo dục bắt buộc.

Lỗi của sách đương nhiên có thể sửa, nhưng lỗi về cách thức lựa chọn sách - đặc biệt khi sách thuộc doanh nghiệp của chính cơ quan quyết định mới là điều dư luận không thể chấp nhận nếu thiếu minh bạch, thiếu giải trình, và thiếu tinh thần cầu thị.

Chính sách có thể đổi, nhưng niềm tin thì không được đánh đổi

Một nguyên tắc của quản trị hiện đại là:

Nhà nước có quyền điều chỉnh chính sách, nhưng phải chịu trách nhiệm với cả quá khứ lẫn tương lai của chính sách đó.

Điều chỉnh chính sách là bình thường. Nhưng nếu điều chỉnh mà không quan tâm đến hệ quả thực tế, thì:

doanh nghiệp sẽ e ngại đầu tư vào những lĩnh vực Nhà nước kêu gọi, trí thức sẽ hạn chế đóng góp tâm huyết, xã hội sẽ mất niềm tin rằng chính sách là nhất quán và công bằng.

Không ai có thể yên tâm bỏ vốn đầu tư hàng trăm tỷ đồng, huy động hàng nghìn nhân lực, để rồi chỉ qua một văn bản hành chính, mọi thứ trở thành vô nghĩa - không bồi hoàn, không hỗ trợ, không lời giải thích.

Niềm tin mất đi - không chỉ trong giáo dục, mà trong toàn bộ không gian cải cách.

Chủ trương đúng nhưng cách triển khai phải đúng theo Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị yêu cầu bảo đảm SGK miễn phí cho học sinh cả nước - đó là một chủ trương tiến bộ, nhân văn, phù hợp với xu hướng thế giới. Và để thực hiện, việc Bộ GDĐT chủ trì biên soạn một bộ sách quốc gia thống nhất là có lý.

Nhưng chuyển từ mô hình thị trường sang mô hình thống nhất không thể tiến hành bằng một cú cắt đồng loạt, mà cần: cơ chế chuyển tiếp rõ ràng, ví dụ dùng song song một thời gian phổ thông hóa tiêu chuẩn chất lượng, thay vì chỉ định hành chính phương án hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân, như mua lại bản quyền, đặt hàng chỉnh sửa, hoặc cho phép biến thành tài liệu bổ trợ minh bạch hóa toàn bộ quy trình, cho thấy Bộ chọn sách vì chất lượng chứ không vì thuộc quyền sở hữu

Trong nền giáo dục, sự thay đổi chính sách mà không kiểm soát tác động chỉ dẫn đến bất ổn, cản trở đổi mới, làm thiệt hại nguồn lực xã hội và làm nản lòng những người tử tế, sáng tạo, dám dấn thân.

Đừng để đổi chính sách thành mất niềm tin xã hội

Sách giáo khoa không chỉ là những trang giấy, mà là nền tảng tri thức của một dân tộc. Nhưng niềm tin xã hội mới là nền tảng để cải cách thành công.

Người dân sẵn sàng đồng hành với Nhà nước khi chính sách rõ ràng và nhất quán. Doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư khi môi trường pháp lý ổn định và công bằng. Giới trí thức sẵn sàng đóng góp khi tiếng nói của họ được lắng nghe.

Vì thế, bài học lớn nhất từ câu chuyện sách giáo khoa lần này không phải là chuyện chọn bộ nào, mà là giữ trọn cam kết chính sách, tôn trọng những người đã làm theo chủ trương của Nhà nước, và tạo dựng một môi trường đổi mới không khiến người đi đầu phải trả giá.

Một bộ sách quốc gia miễn phí, chất lượng cao là mục tiêu đúng và cần thiết. Nhưng con đường đi đến đó phải là con đường có trách nhiệm, có lộ trình, có minh bạch chứ không phải con đường đánh đổi niềm tin của xã hội để lấy sự tiện lợi hành chính.

Nhất quán trong chính sách là nền tảng của niềm tin.

Niềm tin là nền tảng của cải cách.

Và không có cải cách nào thành công khi niềm tin bị đánh mất.

Ảnh minh họa

T.V.T.

Nguồn: FB Kim Dung Pham