Tô Văn Trường

Có những di sản không chỉ được lưu giữ bằng sách vở, bia đá hay những công trình kiến trúc, mà còn sống mãi trong tâm hồn một dân tộc. Qua những vần thơ Thiền tưởng như tĩnh lặng, cha ông gửi lại cho hậu thế không chỉ triết lý giác ngộ của Phật giáo, mà còn cả tình yêu quê hương, ý thức dân tộc, khát vọng thái bình và một nhân sinh quan sâu sắc.

Từ ngày 16 đến 21/11/2026, Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam sẽ diễn ra tại Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM. Đây không đơn thuần là một hoạt động triển lãm văn hóa, mà còn là dịp để công chúng hôm nay trở về với những tầng sâu của tâm hồn Việt, nơi tư tưởng Phật giáo đã hòa quyện với lịch sử, ngôn ngữ và bản sắc dân tộc qua nhiều thế kỷ.

Từ cửa Thiền nhìn ra vận nước

Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, Phật giáo và dân tộc có một mối duyên đặc biệt. Khi bén rễ trên mảnh đất này, những tư tưởng từ bi, trí tuệ và giác ngộ không tồn tại như một hệ thống triết lý xa lạ, mà được người Việt tiếp nhận, chuyển hóa, hòa quyện với phong tục, cảnh sắc và tâm hồn bản địa.

Thơ Thiền là một biểu hiện đặc sắc của sự hòa quyện ấy. Trong thơ có núi sông, mây nước, ánh trăng, tiếng chuông chùa, nhưng cũng có nỗi niềm trước vận nước, thân phận con người và khát vọng về một xã hội thái bình. Các thiền sư Việt Nam không xem tu hành là quay lưng với cuộc đời, mà luôn tìm cách đem trí tuệ và lòng từ bi phụng sự con người.

Thời Lý - Trần là giai đoạn rực rỡ của Phật giáo Việt Nam, khi tinh thần Thiền học gắn bó mật thiết với sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Phật hoàng Trần Nhân Tông là biểu tượng tiêu biểu. Sau hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông thắng lợi, Ngài nhường ngôi, lên núi Yên Tử tu hành, sáng lập Thiền phái Trúc Lâm. Nhưng đó không phải là sự rời bỏ cuộc đời. Tinh thần của Ngài vẫn là đem đạo vào đời, lấy sự an lạc của con người và hòa hợp xã hội làm mục đích.

Bốn câu kệ trong Cư trần lạc đạo phú thể hiện triết lý ấy thật giản dị mà sâu sắc:

Ở đời vui đạo hãy tùy duyên
Đói cứ ăn no, mệt ngủ liền
Trong nhà có báu thôi tìm kiếm
Đối cảnh vô tâm chớ hỏi Thiền.

Giác ngộ không nhất thiết phải tìm kiếm ở một thế giới xa xôi. Cái quý giá vốn có ngay trong mỗi con người; điều quan trọng là biết sống tỉnh thức, không để lòng mình bị trói buộc bởi tham vọng. Đó là triết lý an nhiên nhưng không thụ động, thanh thản mà vẫn đầy trách nhiệm với cộng đồng.

Mạch nguồn ấy tiếp tục được nối dài qua Thiền sư Chân Nguyên ở thế kỷ XVII, người có công phục hưng Thiền phái Trúc Lâm. Việc sáng tác, biên soạn nhiều tác phẩm bằng chữ Nôm của Ngài thể hiện ý thức đưa giáo lý đến gần hơn với đời sống tinh thần người Việt. Chữ Nôm không chỉ là phương tiện diễn đạt mà còn là tiếng nói văn hóa, khẳng định khả năng tiếp nhận và sáng tạo những giá trị tư tưởng bằng chính ngôn ngữ dân tộc.

Đến thời hiện đại, tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện trong tư tưởng và sự nghiệp của Thiền sư Thích Nhất Hạnh. Với Phật giáo dấn thân, ông đưa chánh niệm, lòng từ bi và sự tỉnh thức vào những vấn đề cụ thể như chiến tranh, hòa bình, giáo dục, môi trường và quan hệ giữa con người với con người. Năm 2013, ông hướng dẫn thực tập chánh niệm tại Ngân hàng Thế giới ở Washington D.C. theo lời mời của Chủ tịch Jim Yong Kim. Điều đó cho thấy những giá trị bắt nguồn từ truyền thống Phật giáo Việt Nam có thể vượt khỏi biên giới quốc gia, chạm đến những vấn đề phổ quát của nhân loại.

Quốc tộ và nỗi niềm của ông Sáu Dân

Tôi còn nhớ, đầu tháng 4/2007, khi nhà thơ Nguyễn Duy chuẩn bị đưa tập Thơ Thiền Lý - Trần sang Mỹ triển lãm, ông đã đóng gói cẩn thận những ấn phẩm quý giá ấy. Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt (ông Sáu Dân) đã đến tận nhà Nguyễn Duy, đề nghị mở gói sách để được xem lại toàn bộ tập thơ. Ông muốn đọc trước khi những trang thơ ấy lên đường, bởi không biết bao giờ mới có dịp được thưởng thức lại.

Trong lần xem ấy, bài Quốc tộ khiến ông đặc biệt tâm đắc.

Bốn câu thơ nguyên tác:

Quốc tộ như đằng lạc
Nam thiên lý thái bình
Vô vi cư điện các
Xứ xứ tức đao binh.

Qua bản dịch của nhà thơ Nguyễn Duy:

Bời bời vận nước quấn mây
Trời Nam mở lượng đó đây thái bình
Thiền tâm thấm tận triều đình
Thì nhân gian dứt đao binh đời đời.

Đọc bài thơ, ta nhận ra một tư tưởng vượt khỏi khuôn khổ tu hành cá nhân. Điều thiền sư hướng đến không chỉ là sự an nhiên của một người tu hành, mà là vận mệnh của cả quốc gia: một đất nước thái bình, chiến tranh chấm dứt, lòng người hòa hợp và nhân dân được sống yên ổn. Tinh thần vô vi ở đây cũng không có nghĩa là buông xuôi, không hành động, mà là lấy đức độ, sự hài hòa và lẽ phải làm nền tảng trị nước.

Có lẽ chính chiều sâu nhân văn ấy đã khiến Quốc tộ sống mãi qua hơn một nghìn năm lịch sử. Một bài thơ ngắn nhưng chứa đựng khát vọng lớn lao: quốc thái dân an, nhân dân không còn cảnh binh đao. Đó cũng là điều mà những người từng trải qua chiến tranh, hiểu giá trị của hòa bình như ông Sáu Dân càng thấm thía.

Nhắc đến Nguyễn Duy trong câu chuyện thơ Thiền hôm nay, tôi không chỉ nghĩ đến một nhà thơ có tài năng và cá tính sáng tạo độc đáo, mà còn nghĩ đến một người đã dành nhiều công sức cho việc tìm kiếm, tuyển chọn, dịch thuật và đưa di sản thơ Thiền Việt Nam đến với công chúng trong nước cũng như bạn bè quốc tế.

Đưa di sản trở về với công chúng

Năm 2005, tuyển tập Thơ Thiền Lý - Trần do Nguyễn Duy phối hợp với Nguyễn Bá Chung và Kevin Bowen (Hoa Kỳ) biên soạn, dịch thuật được xuất bản. Tập sách tuyển chọn 30 bài thơ của các thiền sư, quốc sư và những nhân vật tiêu biểu thời Lý - Trần, được giới thiệu bằng ba ngôn ngữ Hán - Việt - Anh.

Năm 2007, tuyển tập được giới thiệu tại Boston, Hoa Kỳ. Tiếp nối hành trình ấy, năm 2019, tuyển tập Thơ Thiền Lê - Nguyễn do Nguyễn Duy cùng Nguyễn Bá Chung và Sam Hamill (Hoa Kỳ) biên soạn, dịch thuật ra đời, mở rộng không gian tiếp cận di sản thơ Thiền qua những thời kỳ lịch sử tiếp theo.

Điều đáng quý trong công việc của Nguyễn Duy và những người đồng hành là không dừng lại ở sưu tầm, dịch thuật. Họ còn tìm một cách trình bày xứng đáng với giá trị của di sản: giấy dó truyền thống, những trang thơ khổ lớn, hình ảnh thiên nhiên Việt Nam và các bản chuyển ngữ Hán - Việt - Anh. Đặc biệt, bộ sách Thơ Thiền Lý - Trần còn có phiên bản độc bản in trên giấy dó, khổ 81 × 111 cm, nặng 30 kg. Những trang thơ được in trên vải, lồng khung, biến văn bản cổ thành những tác phẩm trưng bày giàu giá trị thẩm mỹ.

Từ Thư viện Tổng hợp TP.HCM, Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở Hà Nội, Boston (Hoa Kỳ), Potsdam (Đức), đến Huế, Đà Lạt và nhiều không gian văn hóa khác, các bộ sách đã trải qua một hành trình triển lãm bền bỉ. Đó không chỉ là việc giới thiệu những áng thơ xưa, mà còn là cách đưa tư tưởng, tâm hồn và bản sắc Việt Nam đến gần hơn với bạn bè quốc tế.

Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam lần này do Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM, Trường Đại học Văn Lang và nhóm tác giả phối hợp tổ chức, tiếp tục hành trình ấy. Bên cạnh triển lãm hai bộ sách, chương trình dự kiến có tọa đàm về thơ Thiền trong tiến trình lịch sử văn hóa dân tộc, cùng hoạt động diễn xướng thơ cổ, ngâm đọc thơ và giới thiệu thơ mới trong chương trình Thơ Thiền cổ điển & Hương Thiền đương đại. Sự kết hợp giữa nghiên cứu, thưởng lãm và biểu diễn nghệ thuật hứa hẹn mở ra những cách tiếp cận gần gũi hơn với công chúng hôm nay.

Đây là điều rất đáng trân trọng. Bởi một di sản chỉ thực sự sống khi không bị đóng khung trong bảo tàng hay nằm yên trên những trang sách, mà tiếp tục được đọc, được hiểu, được cảm nhận và truyền lại cho các thế hệ sau.

Giữ thơ Thiền là giữ một phần căn cốt văn hóa Việt

Hình ảnh minh hoạ : Huỳnh Dũng Nhân

Sáng 16/11 này, tôi sẽ đến với triển lãm Thơ Thiền cổ điển Việt Nam theo lời mời của nhà thơ Nguyễn Duy. Lời mời ấy khiến tôi xúc động không chỉ bởi ý nghĩa của một sự kiện văn hóa, mà còn bởi tình cảm giữa những người bạn đã cùng nhau đi qua nhiều năm tháng.

Ở tuổi xế chiều, khi sức khỏe và thời gian đều không còn rộng rãi như trước, mỗi dịp gặp gỡ bạn bè cũ càng trở nên đáng quý. Chẳng ai biết sau cuộc gặp này, chúng tôi còn có dịp ngồi bên nhau thêm bao nhiêu lần nữa. Chính vì thế, lời mời của Nguyễn Duy đối với tôi không chỉ là một cuộc hẹn dự triển lãm, mà còn là cuộc hẹn với ký ức, với tình bạn và những năm tháng không thể quay trở lại.

Trong cuộc sống hiện đại, con người có thể tiếp cận vô vàn tri thức, công nghệ và thành tựu vật chất, nhưng cũng dễ bị cuốn vào nhịp sống gấp gáp, những cạnh tranh và bất an. Có lẽ vì thế, những bài thơ Thiền cách chúng ta hàng trăm, thậm chí hơn một nghìn năm vẫn có khả năng đánh thức những điều sâu kín trong mỗi người.

Thơ Thiền nhắc ta biết sống chậm lại để nhìn rõ hơn cuộc đời; biết buông bỏ những điều không cần thiết để giữ gìn những giá trị quan trọng; biết hướng đến sự an nhiên của bản thân nhưng không thờ ơ trước nỗi đau của đồng loại.

Văn hóa dân tộc không chỉ được làm nên bởi những chiến công hiển hách, những triều đại hay công trình đồ sộ. Văn hóa còn nằm trong cách cha ông nhìn nhận cuộc đời, đối xử với con người, yêu thương quê hương và gửi gắm khát vọng thái bình cho các thế hệ mai sau. Từ Pháp Thuận, Trần Nhân Tông đến Chân Nguyên và Thích Nhất Hạnh, vẫn có một mạch nguồn tư tưởng không ngừng chảy: lấy trí tuệ soi sáng cuộc đời, lấy lòng từ bi hóa giải khổ đau, lấy sự an hòa làm nền tảng cho hạnh phúc con người và sự bền vững của đất nước.

Tôi nghĩ, đó chính là giá trị lớn nhất mà Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam muốn gửi đến công chúng. Giữ gìn thơ Thiền không chỉ là bảo tồn một di sản văn học, mà còn là gìn giữ một phần căn cốt văn hóa Việt, một cách ứng xử với cuộc đời đã được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử.

Thời gian có thể làm phai màu giấy mực, làm thay đổi những triều đại và số phận con người, nhưng những giá trị đích thực của văn hóa thì không dễ mất đi. Thơ Thiền vẫn còn đó, lặng lẽ mà sâu xa, như một dòng nước trong chảy qua lịch sử, mang theo hồn cốt Việt và khát vọng thái bình từ nghìn xưa đến hôm nay.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN