Bauxite Việt Nam

Tino Cao 

Bài viết đã đăng hai năm trước, nay được biên soạn lại có bổ sung tư liệu, nhân kỷ niệm bảy năm ngày viên tịch của trưởng lão hòa thượng Thích Trí Quang (8.11.2019).

Đối với Thích Trí Quang, sự công bằng của lịch sử trước hết đòi hỏi không biến ông thành một nhân vật chỉ có công trạng hoặc chỉ có lỗi lầm. Ông đã sống và hành động trong một thời kỳ mà niềm tin tôn giáo, ý thức dân tộc và những tranh chấp chính trị liên tục tác động đến nhau. Cuộc đời ấy để lại những thành tựu Phật học, những đóng góp đối với phong trào bảo vệ đạo pháp, cùng những quyết định chính trị mà hậu quả vẫn còn được tranh luận. Đó là những phương diện không thể tách khỏi nhau khi nghiên cứu một trong những nhân vật gây nhiều tranh cãi nhất của lịch sử Việt Nam hiện đại.

Ngày 22 tháng 4 năm 1966, tạp chí Time của Hoa Kỳ đưa chân dung hòa thượng Thích Trí Quang lên trang bìa, cùng bài khảo luận Vietnam’s Political Buddhism and the War về ảnh hưởng của ông đối với chính trường miền Nam. Tờ báo gọi vị tăng sĩ 42 tuổi, khi ấy còn ở hàng thượng tọa, là “high priest of disorder”, phản ánh sự dè chừng của giới quan sát Mỹ trước khả năng đáng lo ngại của ông trong việc huy động quần chúng và gây sức ép đối với các chính phủ quân sự. Từ cuộc khủng hoảng Phật giáo năm 1963 đến biến động miền Trung năm 1966, Thích Trí Quang đã trở thành một nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng, khiến giới lãnh đạo Sài Gòn và Washington phải tính đến lập trường của ông trong những quyết định chính trị.

Chân dung trưởng lão hòa thượng Thích Trí Quang (21.12.1923 - 8.11.2019)

Đối với đông đảo phật tử, Thích Trí Quang là người lãnh đạo cuộc tranh đấu bảo vệ đạo pháp trước sự đàn áp của chế độ Ngô Đình Diệm. Trong mắt nhiều nhân vật chống Cộng, ông lại là tác nhân góp phần gây bất ổn cho Việt Nam Cộng hòa giữa lúc chiến tranh leo thang. Những cáo buộc ông có quan hệ với Cộng sản, chịu sự điều khiển của CIA hoặc nuôi tham vọng chính trị … đã kéo dài nhiều thập niên, nhưng các hồ sơ lịch sử được công bố không cung cấp chứng cứ thuyết phục cho những quy kết về quan hệ bí mật ấy.

Sau năm 1975, Thích Trí Quang dành phần lớn thời gian cho việc dịch thuật, chú giải kinh điển và tu hành. Ông viên tịch ngày 8 tháng 11 năm 2019 tại tổ đình Từ Đàm ở Huế, hưởng thọ 97 tuổi. Bảy năm sau ngày ông qua đời, những tranh luận về vai trò của ông trong lịch sử Việt Nam Cộng hòa vẫn còn nguyên giá trị nghiên cứu, đặc biệt là sự chuyển biến từ cuộc vận động bảo vệ tự do tín ngưỡng năm 1963 sang những hoạt động can dự trực tiếp vào việc thay đổi chính phủ, cải tổ thể chế và tranh chấp ảnh hưởng chính trị trong giai đoạn 1964 đến 1966. Đó là một giai đoạn mà những quyết định của Thích Trí Quang có tác động sâu sắc đến cả phong trào Phật giáo lẫn đời sống chính trị miền Nam.

1.

Thích Trí Quang, thế danh Phạm Quang, sinh ngày 21 tháng 12 năm 1923 tại làng Diêm Điền, tỉnh Quảng Bình, trong một gia đình có truyền thống Phật giáo. Ông xuất gia từ thuở thiếu niên, được ngài Hồng Tuyên, vị sáng lập và trụ trì chùa Phổ Minh tại Quảng Bình, thế độ. Sau đó, ông vào Huế tu học tại Phật học viện, dưới sự giáo dưỡng của hòa thượng Thích Trí Độ, viện trưởng kiêm giáo thọ chính. Ông thuộc thế hệ tăng sĩ trưởng thành trong phong trào chấn hưng Phật giáo Việt Nam nửa đầu thế kỉ 20, trong bối cảnh các tổ chức Phật giáo chú trọng đào tạo tăng tài, chỉnh đốn sinh hoạt tăng đoàn, truyền bá kinh điển bằng chữ quốc ngữ và khôi phục vị trí của đạo Phật trong đời sống dân tộc.

Trong nghiên cứu Religious Revival and the Politics of Nation Building, sử gia Edward Miller cho rằng cuộc khủng hoảng Phật giáo năm 1963 có nguyên nhân sâu xa từ những bất đồng giữa phong trào chấn hưng Phật giáo và đường lối xây dựng quốc gia của chế độ Ngô Đình Diệm. Giới lãnh đạo Phật giáo chủ trương phục hưng đạo Phật, đề cao vai trò của tôn giáo trong đời sống dân tộc và bảo vệ quyền tự chủ của các tổ chức tín ngưỡng. Trong khi đó, chính phủ Diệm theo đuổi một chương trình cải tạo xã hội dựa trên chủ nghĩa nhân vị (le personnalisme), trào lưu triết học phát triển tại Pháp trong thập niên 1930, gắn với tư tưởng của triết gia Công giáo người Pháp Emmanuel Mounier (1905-1950). Học thuyết này đề cao phẩm giá, tự do và trách nhiệm của con người, phản đối cả chủ nghĩa cá nhân cực đoan lẫn quan niệm tập thể xem nhẹ nhân phẩm. Tại miền Nam, Ngô Đình Nhu vận dụng chủ nghĩa nhân vị làm cơ sở tư tưởng cho đường lối chống Cộng và tổ chức xã hội, nhưng cách thực hiện dưới chế độ Ngô Đình Diệm mang những đặc điểm khác với triết học của Mounier. Theo cách phân tích của Miller, những bất đồng giữa hai chương trình xây dựng quốc gia trở nên gay gắt khi giới lãnh đạo Phật giáo nhận thấy chính sách của chính phủ đe dọa vị trí của đạo Phật trong xã hội, đặc biệt trước tình trạng bất bình đẳng tôn giáo và sự can thiệp của nhà nước vào sinh hoạt tín ngưỡng.

Dưới thời Ngô Đình Diệm, Đạo dụ số 10, ban hành từ thời Quốc gia Việt Nam, tiếp tục được áp dụng đối với nhiều hội đoàn Phật giáo, trong khi các tổ chức thừa sai Công giáo được hưởng quy chế pháp lí có phần được thiên vị. Những bất bình đẳng về việc bổ nhiệm nhân sự, phân phối nguồn lực và sự ưu đãi dành cho các mạng lưới thân cận với gia đình tổng thống càng làm gia tăng thái độ bất mãn. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng năm 1963 không thể giải thích đơn giản như một cuộc xung đột giữa hai tôn giáo. Nhiều người Công giáo cũng phản đối chế độ, trong khi giới Phật giáo có những quan điểm khác nhau về hoạt động chính trị. Tranh chấp xuất phát từ cách thực thi chính sách, sự phân biệt đối xử và những yêu cầu về quyền tự do tín ngưỡng trong một chế độ có cơ cấu cai trị tập trung.

Ngày 8 tháng 5 năm 1963, cuộc tập hợp mừng lễ Phật Đản Phật lịch 2507 trước đài phát thanh Huế kết thúc bằng một vụ đàn áp khiến nhiều người thiệt mạng. Chính phủ quy trách nhiệm cho Việt Cộng, nhưng các nhà lãnh đạo Phật giáo cáo buộc lực lượng an ninh gây ra thương vong. Hai ngày sau, tại chùa Từ Đàm, đại diện các tổ chức Phật giáo công bố bản tuyên ngôn năm điểm, yêu cầu thu hồi lệnh cấm treo cờ Phật giáo, bảo đảm bình đẳng tôn giáo, chấm dứt bắt bớ tín đồ, tôn trọng tự do hành đạo và truy cứu trách nhiệm đối với vụ thảm sát. Thích Trí Quang là một trong những người kí tên vào văn kiện, đồng thời giữ vai trò tổ chức lãnh đạo các cuộc phản kháng tại Huế.

Năng lực lãnh đạo của ông được ghi nhận trong điện văn báo cáo ngày 10 tháng 5 năm 1963 của Lãnh sự quán Hoa Kỳ tại Huế. Theo báo cáo, tại cuộc tập hợp khoảng năm đến sáu nghìn phật tử ở chùa Từ Đàm, Thích Trí Quang yêu cầu người tham dự giữ trật tự, không mang vũ khí, đề phòng sự kích động của Việt Cộng và tuân thủ phương pháp bất bạo động của Gandhi. Ông kêu gọi quần chúng chấp hành kỷ luật tranh đấu và nhận được sự hưởng ứng của đám đông. Chủ trương ấy có ý nghĩa đối với diễn biến tiếp theo của cuộc khủng hoảng. Sự đối lập giữa những cuộc biểu tình ôn hòa với các biện pháp trấn áp của chính phủ khiến yêu cầu bảo vệ tự do tín ngưỡng nhận được sự đồng tình ngày càng rộng rãi, đồng thời thu hút sự quan tâm của báo chí quốc tế.

Từ Huế, các cuộc phản kháng lan đến Sài Gòn và nhiều địa phương, với sự tham gia của tăng ni, cư sĩ, sinh viên và giới trí thức. Ngày 11 tháng 6 năm 1963, hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu tại Sài Gòn, gây chấn động dư luận thế giới và đẩy chính phủ Ngô Đình Diệm vào một cuộc khủng hoảng ngoại giao nghiêm trọng. Bản thông cáo chung ngày 16 tháng 6 không giải quyết được những bất đồng giữa hai bên. Đêm 20 rạng ngày 21 tháng 8, lực lượng an ninh đồng loạt tấn công nhiều chùa lớn, bắt giữ hàng loạt tăng sĩ và đặt các cơ sở Phật giáo dưới sự kiểm soát nghiêm ngặt. Những biện pháp ấy khiến khả năng hòa giải gần như không còn.

Trong hoàn cảnh đó, Thích Trí Quang chuyển từ yêu cầu bảo vệ quyền lợi của cộng đồng Phật giáo sang phản đối trực tiếp chế độ Ngô Đình Diệm. Một báo cáo của Đại sứ quán Hoa Kỳ tháng 9 năm 1963 nhận định rằng ông đã hướng đến mục tiêu loại bỏ những nhân vật lãnh đạo chủ chốt trong gia đình tổng thống. Các nhà ngoại giao Mỹ đánh giá cao khả năng tổ chức quần chúng và sự am hiểu tình hình chính trị của ông, đồng thời hoài nghi khả năng xây dựng một trật tự ổn định sau khi chế độ bị thay thế. Nhận định ấy phản ánh mối quan tâm của Washington trước một cuộc vận động đã phát triển thành sự thách thức trực tiếp đối với tính chính danh của chính phủ miền Nam.

Ngày 1 tháng 11 năm 1963, các tướng lĩnh Việt Nam Cộng hòa tiến hành đảo chính. Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu bị sát hại ngày hôm sau. Sự sụp đổ của Đệ nhất Cộng hòa là kết quả của nhiều nguyên nhân, bao gồm những bất đồng trong quân đội, tình trạng tập trung quyền hành trong gia đình họ Ngô và sự thay đổi thái độ của Hoa Kỳ. Phong trào Phật giáo đã góp phần làm suy giảm nghiêm trọng uy tín của chế độ, nhưng quyết định đảo chính và việc thực hiện thuộc về các tướng lĩnh quân đội.

Vai trò lịch sử của Thích Trí Quang trong biến cố 1963 thể hiện ở khả năng tổ chức một cuộc vận động tôn giáo thành phong trào phản kháng có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại của chính phủ. Dưới sự lãnh đạo của ông cùng các vị tăng sĩ khác, những yêu cầu về bình đẳng tín ngưỡng đã trở thành cuộc đấu tranh đòi nhà nước chịu trách nhiệm trước dân chúng. Tuy nhiên, sự sụp đổ của chế độ Ngô Đình Diệm cũng đặt giới lãnh đạo Phật giáo trước một vấn đề mới. Khi những yêu cầu bảo vệ đạo pháp đã góp phần dẫn đến việc thay đổi chính phủ, Phật giáo sẽ xác lập quan hệ với bộ máy cai trị kế tiếp như thế nào?

Thích Trí Quang tiếp tục can dự vào chính trường, và từ đây, những hoạt động của ông mang tính chất chính trị ngày càng rõ rệt.

2.

Sau cuộc đảo chính Ngô Đình Diệm, Việt Nam Cộng hòa tiếp tục rơi vào tình trạng bất ổn chính trị. Hội đồng Quân nhân Cách mạng do tướng Dương Văn Minh đứng đầu nhanh chóng bộc lộ những bất đồng nội bộ. Ngày 30 tháng 1 năm 1964, tướng Nguyễn Khánh tiến hành cuộc chỉnh lý, giành quyền lãnh đạo và tìm cách củng cố vị thế trước các nhóm sĩ quan cạnh tranh. Những cuộc thay đổi nhân sự liên tiếp cho thấy giới quân sự không đạt được sự đồng thuận về việc tổ chức chính phủ và chuyển giao quyền hành cho các thiết chế dân sự.

Trong hoàn cảnh ấy, phong trào Phật giáo tiếp tục can dự vào chính trường. Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất được thành lập ngày 1 tháng 1 năm 1964, quy tụ nhiều hệ phái và tổ chức Phật giáo miền Nam. Tuy nhiên, sự thống nhất về tổ chức không đồng nghĩa với sự đồng thuận về đường lối tranh đấu. Thích Trí Quang chủ trương duy trì sức ép đối với các chính phủ quân sự, trong khi Thích Tâm Châu có thái độ thận trọng hơn trước nguy cơ đối đầu kéo dài. Những bất đồng giữa hai vị tăng sĩ về sau trở thành một nguyên nhân gây chia rẽ trong giáo hội, đặc biệt khi các vấn đề tôn giáo ngày càng gắn với những tranh chấp về lãnh đạo quốc gia.

Cuộc khủng hoảng Hiến chương Vũng Tàu tháng 8 năm 1964 đánh dấu sự can dự sâu hơn của Thích Trí Quang vào hoạt động chính trị. Ngày 16 tháng 8, Nguyễn Khánh ban hành bản hiến chương nhằm tập trung thẩm quyền lãnh đạo vào một cơ cấu mới do ông đứng đầu. Quyết định lập tức vấp phải sự phản đối của sinh viên, giới Phật giáo và nhiều lực lượng chính trị lo ngại việc tái lập một chế độ độc đoán. Những cuộc biểu tình tại Huế, Đà Nẵng và Sài Gòn khiến Nguyễn Khánh phải thương lượng với các nhà lãnh đạo phong trào.

Ngày 25 tháng 8, phái đoàn Phật giáo gồm Thích Tâm Châu, Thích Thiện Minh và Thích Trí Quang yêu cầu Nguyễn Khánh hủy bỏ hoặc đình chỉ Hiến chương Vũng Tàu, ban hành hiến pháp lâm thời, giải tán Hội đồng Quân nhân Cách mạng sau khi hoàn tất thủ tục chuyển giao, chuẩn bị hiến pháp và luật bầu cử, đồng thời loại bỏ những nhân vật Cần Lao khỏi bộ máy nhà nước. Các yêu cầu còn đề cập đến việc thành lập một hội đồng tôn giáo có đại diện của nhiều cộng đồng tín ngưỡng. Nội dung cuộc thương lượng được đại sứ Maxwell Taylor báo cáo về Washington.

Những đề nghị ấy cho thấy phong trào Phật giáo đã chuyển trọng tâm từ việc bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng sang yêu cầu cải tổ thể chế. Thích Trí Quang cùng các nhà lãnh đạo giáo hội trực tiếp tham gia tranh luận về tổ chức chính phủ, hiến pháp, tuyển cử và nhân sự lãnh đạo quốc gia. Sức ép của các cuộc biểu tình buộc Nguyễn Khánh phải nhượng bộ, nhưng cũng khiến những tướng lĩnh phản đối ông gia tăng hoạt động chống đối. Trong điện văn ngày 26 tháng 8, Maxwell Taylor nhận xét Thích Trí Quang đã nổi lên như một nhân vật có ảnh hưởng đặc biệt đối với chính trường miền Nam. Một báo cáo của CIA thậm chí cho rằng Nguyễn Khánh đã để chính phủ phụ thuộc quá nhiều vào thái độ của vị tăng sĩ.

Quan hệ giữa Nguyễn Khánh và Thích Trí Quang phản ánh tính chất phức tạp của những liên minh chính trị thời kỳ này. Nguyễn Khánh cần sự ủng hộ của Phật giáo để đối phó với các tướng lĩnh bất mãn, trong khi Thích Trí Quang tận dụng sự chia rẽ trong quân đội nhằm thúc đẩy những yêu cầu cải cách. Hai bên có thể phối hợp khi lợi ích gặp nhau, nhưng không có sự đồng thuận lâu dài về cơ cấu lãnh đạo và phương hướng điều hành quốc gia. Chính những quan hệ mang tính thời điểm ấy khiến các cuộc dàn xếp chính trị thường thiếu cơ sở để duy trì ổn định.

Ảnh hưởng của Thích Trí Quang được thể hiện rõ hơn trong cuộc khủng hoảng nội các Trần Văn Hương cuối năm 1964. Sau khi được bổ nhiệm làm thủ tướng, Trần Văn Hương chủ trương khôi phục trật tự hành chính và hạn chế những hoạt động biểu tình gây trở ngại cho chính phủ. Chính sách ấy vấp phải sự phản đối của giới Phật giáo tranh đấu, trong khi nội các cũng không nhận được sự hậu thuẫn thống nhất từ quân đội. Thích Trí Quang tham gia vận động chống Trần Văn Hương, yêu cầu thay thế chính phủ và tiếp tục gây sức ép bằng những cuộc phản kháng quần chúng.

Tại cuộc họp ở Nhà Trắng ngày 1 tháng 12 năm 1964, khi tổng thống Lyndon Johnson hỏi đại sứ Maxwell Taylor về những lực lượng cần tiếp xúc để giải quyết khủng hoảng miền Nam, Taylor nhắc đến giới quân sự, các nhà lãnh đạo Công giáo, hai nhân vật Phật giáo Thích Tâm Châu và Thích Trí Quang, cùng các tổ chức lao động. Việc một nhà lãnh đạo tôn giáo được đề cập trong cuộc thảo luận cấp cao về tương lai chính phủ Việt Nam Cộng hòa cho thấy Washington đã phải tính đến ảnh hưởng của phong trào Phật giáo trong các quyết định của mình.

Ngày 27 tháng 1 năm 1965, quân đội giải thể nội các Trần Văn Hương. Trong bản ước lượng tình báo SNIE 53-65 ngày 4 tháng 2, các chuyên viên Hoa Kỳ nhận định việc loại bỏ Trần Văn Hương là kết quả của sự phối hợp giữa phong trào Phật giáo dưới sự lãnh đạo của Thích Trí Quang và giới quân sự do Nguyễn Khánh chi phối. Báo cáo xác định quân đội và các nhà lãnh đạo Phật giáo là hai lực lượng có ảnh hưởng mạnh đối với tình hình chính trị miền Nam, bên cạnh sự hiện diện của Hoa Kỳ và hoạt động của Cộng sản. Theo nhận định của cơ quan tình báo Mỹ, Phật giáo đã có đủ sức gây trở ngại nghiêm trọng cho những phương án tổ chức chính phủ mà giới lãnh đạo phong trào phản đối.

Đánh giá ấy cho thấy vị trí của Thích Trí Quang trong tương quan chính trị đương thời. Từ uy tín tôn giáo và sự hậu thuẫn của quần chúng, ông có thể gây áp lực đối với các quyết định nhân sự, tác động đến quan hệ giữa những nhóm tướng lĩnh và buộc chính phủ phải thương thuyết. Tuy nhiên, ảnh hưởng của ông cũng phụ thuộc vào tình trạng chia rẽ trong quân đội. Khi các sĩ quan có thể sử dụng phong trào Phật giáo để củng cố địa vị, những nhà lãnh đạo tôn giáo cũng có nguy cơ bị cuốn vào các cuộc tranh giành ảnh hưởng mà họ không kiểm soát được.

Tháng 2 năm 1965, nội các Phan Huy Quát được thành lập với sự tham gia của những nhân vật thuộc nhiều khuynh hướng chính trị và tôn giáo, bao gồm Phật giáo, Công giáo, Cao Đài và Hòa Hảo. Việc hình thành chính phủ này cũng chịu ảnh hưởng của các cuộc thương lượng với giới Phật giáo. Điện văn của Maxwell Taylor ngày 16 tháng 2 ghi nhận Thích Trí Quang và các nhà lãnh đạo Viện Hóa Đạo đã phản đối phương án thành lập nội các do Nguyễn Xuân Viện đứng đầu. Tuy nhiên, chính phủ Phan Huy Quát vẫn không giải quyết được các tranh chấp giữa quân đội với giới lãnh đạo dân sự. Tháng 6 năm 1965, ông trao lại việc điều hành cho quân đội, mở đường cho sự hình thành bộ máy lãnh đạo do Nguyễn Văn Thiệu và Nguyễn Cao Kỳ dẫn dắt.

Nhìn lại giai đoạn 1964 đến 1965, hoạt động của Thích Trí Quang cho thấy sự chuyển biến trong vai trò của phong trào Phật giáo miền Nam. Sau cuộc tranh đấu chống chế độ Ngô Đình Diệm, các tổ chức Phật giáo tiếp tục tham gia những cuộc vận động nhằm thay đổi chính phủ, cải tổ thể chế và tác động đến việc bổ nhiệm nhân sự. Những yêu cầu về xây dựng chính phủ dân sự và tổ chức tuyển cử có cơ sở trong thực trạng các thiết chế đại diện còn yếu, nhưng phương thức gây sức ép liên tục cũng làm nảy sinh những tranh cãi về trách nhiệm chính trị của giới lãnh đạo giáo hội.

Một phong trào quần chúng có quyền phản đối chính phủ và đòi hỏi cải cách, nhưng việc thay thế một nội các không tự nó giải quyết được những vấn đề về tổ chức hành chính, chỉ huy quân đội và điều hành chiến tranh. Sự can dự của giới lãnh đạo Phật giáo vào việc thay đổi các chính phủ cũng đặt ra câu hỏi về trách nhiệm đối với những hậu quả chính trị và xã hội phát sinh từ các cuộc tranh đấu. Đối với Thích Trí Quang, vấn đề càng trở nên phức tạp khi những yêu cầu bảo vệ đạo pháp đã phát triển thành hoạt động gây sức ép đối với việc tổ chức và điều hành quốc gia.

Tuy nhiên, tình trạng bất ổn của Việt Nam Cộng hòa trong giai đoạn này có những nguyên nhân sâu xa từ sự cạnh tranh giữa các tướng lĩnh, những bất đồng trong giới chính trị quốc gia, sự yếu kém của các thiết chế dân sự và mức độ can dự của Hoa Kỳ. Phong trào Phật giáo phát triển trong hoàn cảnh ấy và trở thành một nhân tố tác động mạnh đến những cuộc khủng hoảng. Thích Trí Quang đã vận dụng những mâu thuẫn sẵn có để thúc đẩy các yêu cầu của mình, đồng thời góp phần làm thay đổi tương quan giữa các lực lượng chính trị miền Nam. Đến năm 1966, ảnh hưởng ấy được thử thách trong cuộc đối đầu trực tiếp với chính phủ Nguyễn Cao Kỳ, khi phong trào tranh đấu miền Trung phát triển thành một cuộc khủng hoảng liên quan đến cả quyền điều hành quốc gia và quyền chỉ huy quân đội.

3.

Biến động miền Trung năm 1966 đánh dấu cuộc đối đầu quyết liệt nhất giữa Thích Trí Quang và giới lãnh đạo quân sự Việt Nam Cộng hòa. Khởi đầu từ việc cách chức một tư lệnh quân đoàn, cuộc khủng hoảng nhanh chóng phát triển thành phong trào đòi chấm dứt chế độ quân sự, thành lập chính phủ dân sự và tổ chức tuyển cử. Thích Trí Quang giữ vai trò lãnh đạo có ảnh hưởng sâu rộng trong cuộc vận động này, nhưng cũng phải đối diện với thử thách chính trị lớn nhất trong cuộc đời tranh đấu, dẫn đến một thất bại làm thay đổi căn bản vị thế của ông trên chính trường miền Nam.

Ngày 10 tháng 3 năm 1966, trung tướng Nguyễn Chánh Thi bị cách chức tư lệnh Quân đoàn I và Vùng I chiến thuật. Nguyễn Chánh Thi vốn có ảnh hưởng mạnh tại miền Trung, được nhiều sĩ quan, công chức và giới hoạt động Phật giáo ủng hộ. Những bất đồng giữa ông với thủ tướng Nguyễn Cao Kỳ liên quan đến việc chỉ huy quân đội, tổ chức chính phủ và sự cạnh tranh ảnh hưởng trong giới tướng lĩnh. Quyết định cách chức đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình tại Đà Nẵng, sau đó lan đến Huế và nhiều địa phương khác.

Ban đầu, phong trào yêu cầu phục chức Nguyễn Chánh Thi, nhưng những cuộc biểu tình nhanh chóng chuyển sang đòi thành lập chính phủ dân sự, tổ chức bầu cử quốc hội lập hiến và chấm dứt tình trạng các tướng lĩnh trực tiếp điều hành quốc gia. Tăng ni, sinh viên, công chức, tiểu thương và một bộ phận quân nhân cùng tham gia tranh đấu. Tại Huế và Đà Nẵng, nhiều đơn vị quân đội và cảnh sát địa phương không tuân thủ mệnh lệnh của Sài Gòn, thậm chí có sĩ quan công khai ủng hộ phong trào. Chính phủ Nguyễn Cao Kỳ đứng trước nguy cơ mất quyền kiểm soát một địa bàn quân sự chiến lược, nơi quân đội Hoa Kỳ đang hiện diện với lực lượng đông đảo.

Thích Trí Quang chủ trương tận dụng cuộc khủng hoảng để thúc đẩy việc chuyển giao quyền lãnh đạo cho một chính phủ dân sự. Trong những cuộc đàm phán, ông yêu cầu tổ chức tuyển cử sớm, hạn chế sự can thiệp của giới tướng lĩnh vào hoạt động chính phủ và thành lập một quốc hội có nhiệm vụ soạn thảo hiến pháp. Các yêu cầu ấy xuất phát từ thực tế Việt Nam Cộng hòa đã trải qua nhiều cuộc thay đổi chính phủ kể từ cuối năm 1963, trong khi những tranh chấp giữa các nhóm quân sự tiếp tục cản trở việc xây dựng các thiết chế dân cử.

Trong cuộc phỏng vấn đăng trên tạp chí Time ngày 22 tháng 4 năm 1966, Thích Trí Quang trình bày quan điểm về việc tổ chức nhà nước và vai trò của quân đội. Ông muốn cuộc bầu cử quốc hội lập hiến được tiến hành sớm hơn dự kiến, đồng thời yêu cầu các tướng lĩnh trở lại nhiệm vụ quân sự thay vì tiếp tục tranh giành địa vị trong chính phủ. Theo ông, cuộc chiến chống Cộng đòi hỏi quân đội tập trung vào nhiệm vụ chiến đấu. Về thành phần quốc hội tương lai, ông đề nghị có đại diện của các cộng đồng Công giáo, Cao Đài, Hòa Hảo, Tin Lành cùng những thành phần xã hội khác, thay vì để Phật giáo chiếm đa số.

Tuy nhiên, giữa những yêu cầu dân chủ hóa mà Thích Trí Quang đề xướng và diễn biến thực tế của phong trào vẫn tồn tại những bất đồng khó giải quyết. Một bộ phận quân nhân muốn phục chức Nguyễn Chánh Thi, trong khi nhiều tổ chức tranh đấu chủ trương loại bỏ Nguyễn Cao Kỳ và chấm dứt sự lãnh đạo của quân đội. Giới sinh viên, trí thức tập trung vào yêu cầu tuyển cử, còn các nhà lãnh đạo Phật giáo quan tâm đến quyền tự chủ của giáo hội và quan hệ giữa tôn giáo với nhà nước. Những lực lượng ấy có thể phối hợp trong hoạt động phản đối chính phủ, nhưng không đạt được sự đồng thuận về một phương án lãnh đạo quốc gia. Sự tham gia của những đơn vị quân đội chống đối Sài Gòn càng khiến cuộc vận động dân sự mang tính chất một cuộc tranh chấp quyền chỉ huy quân sự.

Trong bài tường thuật đăng trên The New Yorker số ngày 4 tháng 6 năm 1966, nhà báo Robert Shaplen kể lại cuộc gặp Thích Trí Quang tại chùa Từ Đàm, Huế, khoảng một tuần trước khi Nguyễn Cao Kỳ điều quân ra Đà Nẵng. Khi Shaplen nhận xét tình hình Huế và Đà Nẵng có vẻ đã yên ổn, Thích Trí Quang mỉm cười đáp bằng câu tục ngữ “Cây muốn lặng mà gió chẳng ngừng”. Ông ngụ ý rằng phong trào Phật giáo đã tạm ngừng biểu tình để chờ chính phủ thực hiện cam kết tổ chức tuyển cử, nhưng nguy cơ xung đột vẫn còn nếu giới lãnh đạo Sài Gòn tiếp tục sử dụng biện pháp quân sự.

Trong cuộc khủng hoảng này, Hoa Kỳ phải đối diện với hai yêu cầu khó dung hòa. Washington cần duy trì sự thống nhất của quân đội Việt Nam Cộng hòa để tiếp tục chiến tranh, nhưng cũng phải xem xét những đòi hỏi về hiến pháp, quốc hội và chính phủ dân sự mà phong trào Phật giáo nêu ra. Việc công khai hậu thuẫn một chiến dịch trấn áp những người biểu tình đòi tuyển cử có nguy cơ làm tổn hại uy tín của Hoa Kỳ, nhất là khi Washington vẫn tuyên bố ủng hộ việc xây dựng một chế độ dân chủ tại miền Nam.

Thích Trí Quang đã khai thác mâu thuẫn ấy để gây sức ép đối với chính phủ Nguyễn Cao Kỳ. Ngày 9 tháng 4 năm 1966, Walt W. Rostow, cố vấn của tổng thống Lyndon Johnson, gửi cho ngoại trưởng Dean Rusk và bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara bản ghi nhớ mang nhan đề Breaking Tri Quang’s Momentum, đề cập đến những biện pháp nhằm ngăn chặn sự gia tăng ảnh hưởng của vị tăng sĩ. Rostow nhận định Hoa Kỳkhó có thể ủng hộ việc sử dụng vũ lực đối với một phong trào đang đòi hiến pháp và bầu cử tự do. Ông đề nghị xem xét những nhượng bộ về việc tổ chức quốc hội lập hiến, đồng thời củng cố sự đoàn kết trong giới quân sự và chuẩn bị điều kiện để chính phủ khôi phục trật tự.

Bản ghi nhớ phản ánh mức độ quan tâm của Washington đối với vai trò của Thích Trí Quang. Những hoạt động tranh đấu do ông tham gia lãnh đạo đã ảnh hưởng trực tiếp đến việc hoạch định chính sách Hoa Kỳ tại miền Nam, buộc giới chức Mỹ phải cân nhắc giữa sự ổn định của chính phủ đồng minh và những yêu cầu cải cách chính trị từ các lực lượng xã hội. Trong khi Nguyễn Cao Kỳ muốn sử dụng quân đội để chấm dứt tình trạng chống đối, Washington lo ngại một cuộc trấn áp quy mô lớn sẽ làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng và gây chia rẽ trong quân đội Việt Nam Cộng hòa.

Ngày 15 tháng 5 năm 1966, Nguyễn Cao Kỳ điều các đơn vị thủy quân lục chiến trung thành với chính phủ tiến vào Đà Nẵng. Những cuộc giao tranh xảy ra giữa lực lượng từ Sài Gòn và các đơn vị quân sự địa phương tham gia chống đối. Sau nhiều ngày đụng độ, chính phủ giành lại quyền kiểm soát thành phố. Thất bại tại Đà Nẵng khiến phong trào tranh đấu mất một địa bàn có ý nghĩa quân sự và chính trị, trong khi Huế tiếp tục là trung tâm phản kháng.

Tháng 6 năm 1966, những bàn thờ Phật được đưa xuống đường phố Huế nhằm ngăn bước tiến của xe thiết giáp và lực lượng an ninh. Giới tranh đấu tin rằng sự tôn kính đối với Đức Phật sẽ khiến binh sĩ ngần ngại thi hành mệnh lệnh. Đó là một cách sử dụng ảnh hưởng tôn giáo để gây sức ép chính trị, buộc chính phủ phải cân nhắc phản ứng của tín đồ trước việc cưỡng chế giải tỏa. Tuy nhiên, việc đưa bàn thờ Phật vào một cuộc tranh chấp về quyền lực nhà nước đã gây ra những tranh cãi về mục đích và phương pháp tranh đấu. Một biểu tượng của đức tin đã trở thành phương tiện đối đầu giữa các lực lượng chính trị, khiến bất đồng càng thêm gay gắt.

Thích Trí Quang đã vận dụng sức mạnh tinh thần của Phật giáo trong cuộc khủng hoảng năm 1963, khi những cuộc biểu tình bất bạo động góp phần đẩy chế độ Ngô Đình Diệm vào thế bất lợi trước dư luận trong nước và quốc tế. Nhưng tình hình năm 1966 đã khác. Nguyễn Cao Kỳ có sự hậu thuẫn của các đơn vị quân đội trung thành và quyết tâm sử dụng vũ lực để khôi phục sự kiểm soát đối với miền Trung. Những bàn thờ Phật trên đường phố Huế đánh dấu một thử thách đối với phương pháp tranh đấu của Thích Trí Quang. Uy tín tôn giáo có thể huy động quần chúng và gây sức ép đối với chính phủ, nhưng không đủ để ngăn chặn một chiến dịch quân sự đã được quyết định.

Ngày 22 tháng 6 năm 1966, đại sứ Henry Cabot Lodge báo cáo với Washington rằng Huế đã trở lại dưới sự kiểm soát của chính phủ. Lực lượng quân đội và cảnh sát được điều động từ Sài Gòn tiến hành tháo dỡ các bàn thờ trên đường phố, bắt giữ nhiều người lãnh đạo tranh đấu và giải tán những cuộc biểu tình còn lại. Trong cùng điện văn, Lodge cho biết Thích Trí Quang đang tuyệt thực và đã được đưa về Sài Gòn, theo thông tin ông nhận được là theo yêu cầu của vị tăng sĩ.

Cuộc trấn áp tháng 6 chấm dứt phong trào tranh đấu miền Trung, đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng ảnh hưởng chính trị của Thích Trí Quang. Những cuộc vận động do ông lãnh đạo đã buộc chính phủ phải thương lượng về tuyển cử và khiến Washington trực tiếp xem xét các phương án giải quyết khủng hoảng. Tuy nhiên, sự phối hợp giữa các tổ chức Phật giáo, sinh viên và những đơn vị quân đội địa phương không đủ sức đối phó với cuộc điều quân của Nguyễn Cao Kỳ. Những bất đồng về mục tiêu tranh đấu, sự phân hóa trong hàng giáo phẩm và việc thiếu một chương trình chính trị được các thành phần tham gia chấp nhận đã góp phần dẫn đến thất bại.

Cuộc bầu cử quốc hội lập hiến tháng 9 năm 1966 tiếp tục cho thấy sự suy giảm ảnh hưởng của giới Phật giáo tranh đấu. Mặc dù một bộ phận giáo hội vận động tẩy chay, cuộc bầu cử vẫn diễn ra với số cử tri tham gia đông đảo. Kết quả ấy không đồng nghĩa với sự ủng hộ hoàn toàn dành cho chính phủ Nguyễn Cao Kỳ, nhưng xác nhận rằng phong trào Phật giáo không còn huy động được sự đồng thuận xã hội như trong các cuộc khủng hoảng trước.

Biến động miền Trung năm 1966 khép lại giai đoạn Thích Trí Quang có ảnh hưởng trực tiếp mạnh nhất đối với các chính phủ Việt Nam Cộng hòa. Cuộc tranh đấu đã thúc đẩy những yêu cầu về dân sự hóa chính quyền và thiết lập các cơ quan đại diện, nhưng đồng thời kéo phong trào Phật giáo vào cuộc đối đầu với quân đội, khiến tổ chức giáo hội chịu những tổn thất chính trị nặng nề. Thất bại ấy cũng chứng tỏ những phương thức gây sức ép đã phát huy hiệu quả trong giai đoạn các tướng lĩnh chia rẽ không còn đem lại kết quả tương tự khi chính phủ quyết định sử dụng quân đội để giải quyết khủng hoảng. Từ sau năm 1966, Thích Trí Quang tiếp tục tranh đấu về những vấn đề liên quan đến tổ chức giáo hội, nhưng vai trò của ông trên chính trường miền Nam đã thay đổi cơ bản.

4.

Từ năm 1963 đến năm 1966, Thích Trí Quang đã trở thành một nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng đối với chính trường Việt Nam Cộng hòa. Các cuộc vận động do ông tham gia lãnh đạo góp phần làm suy yếu chế độ Ngô Đình Diệm, gây sức ép đối với những nội các kế tiếp và buộc giới quân sự phải ngồi vào bàn đàm phán về các yêu cầu cải tổ nhà nước. Ảnh hưởng ấy bắt nguồn từ uy tín cá nhân của ông trong cộng đồng Phật giáo, nhưng còn liên quan đến những điều kiện đặc biệt của xã hội miền Nam, nơi các đảng phái quốc gia chia rẽ, những thiết chế dân sự thiếu ổn định và quân đội liên tục tranh chấp địa vị lãnh đạo.

Trong hoàn cảnh đó, Phật giáo có một lợi thế tổ chức mà nhiều lực lượng chính trị khác không có. Hệ thống chùa chiền, hội đoàn cư sĩ, các tổ chức thanh niên và cơ sở giáo dục tạo thành một mạng lưới xã hội rộng khắp, có quan hệ mật thiết với sinh hoạt của dân chúng. Thích Trí Quang biết sử dụng mạng lưới ấy để vận động tăng ni, phật tử, sinh viên và giới trí thức tham gia các cuộc biểu tình, tuyệt thực, bãi thị và kiến nghị. Uy tín tôn giáo giúp ông quy tụ những thành phần vốn ít quan tâm đến sinh hoạt đảng phái, trong khi các yêu cầu về bình đẳng tín ngưỡng và quyền dân sự đem lại cho phong trào sự đồng tình của nhiều người bên ngoài cộng đồng Phật giáo.

Điểm đáng chú ý trong phương pháp tranh đấu của Thích Trí Quang là sự kết hợp giữa vận động tôn giáo và gây sức ép chính trị. Năm 1963, ông tập trung vào những bất bình đối với chính sách tôn giáo của Ngô Đình Diệm, nhưng cuộc vận động nhanh chóng phát triển thành sự phản đối trực tiếp chế độ. Sau cuộc đảo chính tháng 11, các yêu cầu của Phật giáo chuyển sang vấn đề tổ chức chính phủ, ban hành hiến pháp và thiết lập các cơ quan dân cử. Thích Trí Quang nhận thấy những bất đồng trong giới quân sự có thể tạo điều kiện thúc đẩy mục tiêu của phong trào. Quan hệ với Nguyễn Khánh trong cuộc khủng hoảng Trần Văn Hương và sự liên kết với những lực lượng ủng hộ Nguyễn Chánh Thi năm 1966 là những trường hợp tiêu biểu.

Các cuộc vận động ấy làm cho Thích Trí Quang bị nhiều nhân vật chống Cộng cáo buộc là tìm cách thao túng chính trường. Trên thực tế, ông đã gây ảnh hưởng đến các quyết định nhân sự, làm thay đổi tương quan giữa những nhóm tướng lĩnh và góp phần khiến một số nội các phải chấm dứt hoạt động. Tuy nhiên, ảnh hưởng của ông phụ thuộc nhiều vào sự hậu thuẫn của quần chúng và tình trạng chia rẽ trong quân đội. Năm 1966, khi Nguyễn Cao Kỳ điều quân trấn áp phong trào tranh đấu miền Trung, Thích Trí Quang đã không thể xoay chuyển tình thế. Những bất đồng trong nội bộ Phật giáo, cùng sự thất thế của các đơn vị quân đội địa phương trước lực lượng từ Sài Gòn, đã khiến cuộc vận động do ông lãnh đạo đi đến thất bại.

Phương pháp tranh đấu của Thích Trí Quang cũng đặt ra vấn đề về trách nhiệm của các nhà lãnh đạo tôn giáo khi can dự vào hoạt động nhà nước. Những cuộc biểu tình có thể buộc một chính phủ từ chức, nhưng sự thay đổi nhân sự không bảo đảm giải quyết được những khó khăn về tổ chức hành chính, chỉ huy quân đội và điều hành chiến tranh. Trong giai đoạn 1964 đến 1966, các nhà lãnh đạo Phật giáo nhiều lần phản đối những nội các quân sự và yêu cầu thiết lập chính phủ dân sự. Tuy nhiên, phong trào không xây dựng được một chương trình chính trị có sự đồng thuận rộng rãi để thay thế những cơ cấu lãnh đạo mà họ chống đối.Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến giới ngoại giao Hoa Kỳ ngày càng nghi ngờ hiệu quả của các cuộc vận động Phật giáo đối với sự ổn định của miền Nam.

Nhưng những đánh giá từ Washington cần được đặt trong bối cảnh chiến lược của Hoa Kỳ tại Việt Nam. Chính quyền Lyndon Johnson ưu tiên duy trì một chính phủ Sài Gòn có thể hợp tác quân sự và tiếp tục cuộc chiến chống Cộng. Những cuộc biểu tình gây gián đoạn hoạt động của bộ máy nhà nước thường bị giới chức Mỹ xem là trở ngại đối với mục tiêu chiến tranh, kể cả khi các yêu cầu về hiến pháp, tuyển cử và thành lập chính phủ dân sự có cơ sở trong những nguyên tắc dân chủ mà Hoa Kỳ công khai đề cao. Do đó, các báo cáo ngoại giao và tình báo Mỹ là nguồn sử liệu có giá trị, nhưng những nhận định trong đó cũng phản ánh lợi ích và cách nhìn của Washington đối với các lực lượng chính trị miền Nam.

Một trong những tranh cãi kéo dài nhất liên quan đến Thích Trí Quang là cáo buộc ông có quan hệ với Cộng sản. Nhiều nhân vật chống Cộng cho rằng những cuộc biểu tình và đình công do Phật giáo tổ chức đã làm suy yếu chính phủ Sài Gòn, gây chia rẽ quân đội và tạo điều kiện cho Hà Nội khai thác tình trạng bất ổn. Từ nhận định về hậu quả của các cuộc tranh đấu, một số người đi đến kết luận Thích Trí Quang hoạt động cho Cộng sản. Tuy nhiên, những thiệt hại mà phong trào gây ra đối với Việt Nam Cộng hòa không đủ để chứng minh sự tồn tại của một quan hệ chỉ đạo giữa ông với Hà Nội.

Trong nghiên cứu Political Monks: The Militant Buddhist Movement during the Vietnam War, công bố năm 2004, sử gia Mark Moyar phê phán mạnh mẽ hoạt động của phong trào Phật giáo tranh đấu. Ông cho rằng phong trào đã góp phần gây bất ổn nghiêm trọng tại miền Nam, đặc biệt trong giai đoạn các chính phủ quân sự liên tục thay đổi. Moyar cũng đặt nghi vấn về quan hệ giữa một số nhà lãnh đạo Phật giáo với Cộng sản và xem phương thức huy động quần chúng của họ là một nhân tố làm suy yếu cuộc chiến chống Hà Nội.

Một cách giải thích khác được James McAllister trình bày trong nghiên cứu Only Religions Count in Vietnam: Thich Tri Quang and the Vietnam War, công bố năm 2008 trên tạp chí Modern Asian Studies. Dựa trên những hồ sơ ngoại giao và tình báo Hoa Kỳ, McAllister bác bỏ các cáo buộc thiếu chứng cứ về việc Thích Trí Quang là điệp viên Cộng sản hoặc có thiện cảm với mục tiêu chính trị của Hà Nội. Theo ông, Thích Trí Quang có lập trường chống Cộng rõ rệt, đồng thời chấp nhận sự hỗ trợ quân sự của Hoa Kỳ nhằm ngăn chặn một chiến thắng của miền Bắc.

Những nhận định của McAllister phù hợp với nhiều phát biểu của Thích Trí Quang trước báo chí phương Tây năm 1966. Ông chỉ trích giới tướng lĩnh sử dụng quân đội để tranh giành địa vị, yêu cầu xây dựng một chính phủ có cơ sở đại diện rộng rãi và cho rằng một bộ máy lãnh đạo được dân chúng tín nhiệm sẽ phục vụ cuộc chiến chống Cộng hiệu quả hơn. Ông cũng không chủ trương quân đội Hoa Kỳ phải rút khỏi miền Nam ngay lập tức. Lập trường của Thích Trí Quang vì vậy có sự khác biệt với những tổ chức Phật giáo phản chiến hoặc các nhóm vận động cho một giải pháp trung lập.

Trong The Lotus Unleashed: The Buddhist Peace Movement in South Vietnam, 1964-1966, Robert J. Topmiller nghiên cứu những hoạt động vận động hòa bình của Phật giáo miền Nam, qua đó cho thấy các tổ chức Phật giáo có nhiều quan điểm khác nhau về chiến tranh và tương lai đất nước. Trong khi một số tăng sĩ chủ trương thương lượng để chấm dứt chiến sự, Thích Trí Quang tiếp tục nhìn nhận sự hiện diện quân sự của Hoa Kỳ là cần thiết trong cuộc đối đầu với Cộng sản. Tuy nhiên, ông phản đối tình trạng các chính phủ Sài Gòn phụ thuộc quá sâu vào những quyết định từ Washington và đòi hỏi người Việt Nam phải được quyết định cách tổ chức nhà nước của mình.

Chính sự kết hợp giữa tinh thần dân tộc, lập trường chống Cộng và thái độ phê phán giới lãnh đạo quân sự đã khiến Thích Trí Quang trở thành một nhân vật khó thỏa hiệp đối với cả Sài Gòn lẫn Washington. Ông sẵn sàng tiếp xúc với các đại diện Hoa Kỳ nhưng phản đối việc người Mỹ chi phối nhân sự và phương hướng điều hành chính phủ miền Nam. Ông ủng hộ cuộc chiến chống Cộng nhưng không chấp nhận dùng yêu cầu chiến tranh để biện minh cho việc duy trì vô thời hạn chế độ quân sự. Những quan điểm ấy giải thích một phần nguyên nhân ông có thể hợp tác với một số tướng lĩnh trong giai đoạn này và đối đầu với họ ở giai đoạn khác.

Tuy nhiên, cần xem xét những hoạt động của Thích Trí Quang trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể thay vì chỉ căn cứ vào các tuyên bố về mục tiêu tranh đấu. Ông có đóng góp trong cuộc vận động bảo vệ tự do tín ngưỡng năm 1963 và thúc đẩy những yêu cầu về dân sự hóa chính phủ trong các năm tiếp theo. Đồng thời, việc liên tục gây sức ép thay đổi nội các, sử dụng những bất đồng trong quân đội và vận động quần chúng chống chính phủ cũng có hậu quả đối với sự ổn định của Việt Nam Cộng hòa. Đặc biệt, cuộc khủng hoảng năm 1966 cho thấy những khó khăn khi một phong trào tôn giáo tham gia sâu vào các cuộc tranh chấp quân sự nhưng thiếu sự thống nhất về phương hướng giải quyết.

Trong nhiều năm, Thích Trí Quang đấu tranh bảo vệ quyền tự chủ của Phật giáo trước sự can thiệp của nhà nước. Nhưng chính các hoạt động tranh đấu ấy cũng đã làm cho ông trở thành một nhân vật có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống chính trị Việt Nam Cộng hòa. Từ những yêu cầu bình đẳng tôn giáo năm 1963, ông chuyển sang vận động cải tổ thể chế và thay đổi chính phủ trong giai đoạn 1964-1966. Sự chuyển biến ấy cần được phân tích trong mối quan hệ giữa mục tiêu bảo vệ đạo pháp, phương pháp tranh đấu và những hậu quả mà các cuộc vận động để lại cho miền Nam giữa những cuộc khủng hoảng chính trị liên tiếp.

5.

Sau thất bại của phong trào tranh đấu miền Trung năm 1966, Thích Trí Quang tiếp tục phản đối sự can thiệp của chính quyền Sài Gòn vào tổ chức Phật giáo. Tháng 7 năm 1967, việc chính quyền quân sự ban hành Sắc luật 23/67, công nhận bản hiến chương do nhóm Thích Tâm Châu đề nghị, làm bùng phát một cuộc tranh chấp mới trong Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất. Khuynh hướng Ấn Quang phản đối quyết định này vì cho rằng chính phủ đã can thiệp vào việc sửa đổi hiến chương, vốn thuộc thẩm quyền của các cơ quan lãnh đạo giáo hội. Thích Trí Quang tham gia các cuộc phản đối tại Sài Gòn, yêu cầu thu hồi sắc luật và tôn trọng quyền tự chủ của Phật giáo.

Cuộc tranh đấu năm 1967 tiếp tục phản ánh những bất đồng giữa giáo hội và chính quyền về phạm vi can thiệp của nhà nước vào sinh hoạt tôn giáo. Tuy nhiên, tình hình đã thay đổi sau cuộc trấn áp năm 1966. Sự phân hóa giữa hai khuynh hướng Ấn Quang và Việt Nam Quốc Tự làm suy yếu sự thống nhất trong giáo hội, trong khi các tướng lĩnh đã củng cố được vị trí lãnh đạo. Những cuộc biểu tình và tuyệt thực vẫn thu hút sự quan tâm của dư luận, nhưng không còn gây sức ép đối với chính phủ như trong giai đoạn 1963 đến 1965. Sau cuộc tranh chấp về Sắc luật 23/67, Thích Trí Quang thu hẹp các hoạt động công khai và dành nhiều thời gian hơn cho việc tu học, dịch thuật kinh điển.

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, Thích Trí Quang sống kín tiếng tại chùa Ấn Quang và tu viện Quảng Hương Già Lam ở Sài Gòn, dành phần lớn thời gian cho việc nghiên cứu, san dịch và chú giải kinh điển Phật giáo. Ông không tham gia bộ máy lãnh đạo Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thành lập năm 1981. Sự vắng mặt của ông trong các hoạt động chính trị công khai sau chiến tranh khiến đời sống của vị tăng sĩ này trở thành đề tài của nhiều suy đoán. Một số người tiếp tục cáo buộc ông có quan hệ với Cộng sản từ trước năm 1975, trong khi những nguồn khác đề cập đến việc ông bị chính quyền mới theo dõi và kiểm soát. Tuy nhiên, các tài liệu đã được công bố không cung cấp chứng cứ thuyết phục để xác nhận Thích Trí Quang hoạt động dưới sự chỉ đạo của Hà Nội trong những cuộc khủng hoảng tại miền Nam.

Trong những thập niên cuối đời, ông tiếp tục công việc Phật học, biên soạn các tác phẩm chú giải kinh, luật, luận và hướng dẫn tăng ni tu học. Hoạt động trước tác ấy tiếp nối truyền thống giáo dục Phật giáo mà ông đã tiếp nhận từ thời trẻ. Bên cạnh những tranh luận về vai trò chính trị, Thích Trí Quang còn để lại một di sản Phật học phong phú, cần được nghiên cứu và đánh giá tương xứng với sự nghiệp tu hành của ông.

Năm 2011, tập Trí Quang tự truyện được Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành. Cuốn sách gồm 47 đoạn hồi ức, ghi lại xuất thân, quá trình tu học và những biến cố Phật giáo mà ông chứng kiến hoặc trực tiếp tham gia. Đây là nguồn sử liệu có giá trị, giúp người nghiên cứu tìm hiểu cách Thích Trí Quang nhìn nhận và lý giải những sự kiện trong cuộc đời mình. Tuy nhiên, tác phẩm để lại nhiều câu hỏi về vai trò chính trị của ông, đặc biệt trong quan hệ với giới quân sự Việt Nam Cộng hòa, các đại diện Hoa Kỳvà những tranh chấp nội bộ giáo hội. 

Trong bài viết này, tôi đối chiếu những hồi ức của Thích Trí Quang với hồ sơ ngoại giao, tài liệu đương thời và lời chứng của các nhân vật có liên quan, nhằm phân biệt giữa nhận thức của người trong cuộc và những gì có thể xác lập từ chứng cứ lịch sử.

Điều đáng chú ý là Thích Trí Quang không dành phần cuối cuốn tự truyện để biện minh cho những quyết định chính trị của mình. Ông viết rằng cuộc đời mình “không vẫn hoàn không”, một cách tự nhìn nhận mang tinh thần vô ngã của Phật giáo. Có thể hiểu thái độ ấy từ quan niệm của người xuất gia về tính vô thường và sự buông bỏ những hệ lụy của đời sống thế tục. Tuy nhiên, trong nghiên cứu lịch sử, những quyết định đã tác động đến chính trường miền Nam vẫn phải được xem xét cùng với hậu quả của chúng, bất kể người thực hiện nhìn nhận cuộc đời và hành động của mình như thế nào.

Năm 2013, Thích Trí Quang trở về Huế, an trú tại tổ đình Từ Đàm, tiếp tục san dịch kinh điển và chuyên tâm hành trì cho đến cuối đời. Trưởng lão hòa thượng an nhiên viên tịch lúc 21 giờ 45 phút ngày 8 tháng 11 năm 2019, nhằm ngày 12 tháng 10 năm Kỷ Hợi, trụ thế 97 năm, 72 hạ lạp. Theo di huấn, tang lễ được cử hành giản dị, không lập bàn thờ, không báo tang, không thành phục, không phúng điếu và không tổ chức đưa tang linh đình. Sau khi nhập kim quan, nhục thân của ông được đưa đi trà tì. Những lời căn dặn cuối đời thể hiện quan niệm của vị trưởng lão về sự vô thường và thái độ buông xả trước những nghi thức tôn vinh dành cho một bậc cao tăng lỗi lạc như ông.

Cuộc đời Thích Trí Quang gắn với một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Phật giáo Việt Nam, khi những đòi hỏi về tự do tín ngưỡng phát triển thành các cuộc vận động có ảnh hưởng sâu rộng đối với đời sống chính trị. Năm 1963, ông cùng các nhà lãnh đạo Phật giáo tổ chức phong trào phản đối sự đàn áp của chế độ Ngô Đình Diệm, góp phần bảo vệ quyền lợi của cộng đồng Phật giáo đồ và thúc đẩy yêu cầu bình đẳng tôn giáo. Những năm tiếp theo, hoạt động của ông hướng đến việc thay đổi các chính phủ quân sự, cải tổ thể chế và thúc đẩy tổ chức tuyển cử. Sự chuyển biến ấy đưa Thích Trí Quang trở thành một nhân vật có ảnh hưởng trực tiếp đến những quyết định của giới lãnh đạo Việt Nam Cộng hòa và chính sách Hoa Kỳ tại miền Nam.

Những đóng góp của ông trong cuộc vận động năm 1963 cần được ghi nhận trên cơ sở quyền tự do tín ngưỡng và trách nhiệm của nhà nước đối với các cộng đồng tôn giáo. Nhưng việc đánh giá vai trò của Thích Trí Quang trong những cuộc khủng hoảng sau đó đòi hỏi xem xét cả phương pháp tranh đấu lẫn hậu quả chính trị. Những cuộc vận động do ông tham gia lãnh đạo đã thúc đẩy yêu cầu xây dựng chính phủ dân sự, nhưng cũng góp phần làm gia tăng bất ổn trong hoàn cảnh Việt Nam Cộng hòa liên tục đối diện với các cuộc tranh chấp quân sự và khủng hoảng nội các. Đặc biệt, sự thất bại năm 1966 cho thấy phong trào Phật giáo không đạt được sự đồng thuận về một chương trình chính trị có thể thay thế cơ cấu lãnh đạo mà họ phản đối.

Tuy nhiên, trách nhiệm đối với tình trạng bất ổn miền Nam không thể quy hoàn toàn cho Thích Trí Quang hoặc phong trào Phật giáo. Những cuộc tranh giành ảnh hưởng trong quân đội, sự yếu kém của các thiết chế dân sự, những bất đồng giữa các lực lượng quốc gia và sự can dự sâu của Washington đều góp phần tạo nên các cuộc khủng hoảng. Hoạt động của Thích Trí Quang diễn ra trong hoàn cảnh ấy, chịu ảnh hưởng của các mâu thuẫn đã tồn tại và tác động trở lại tiến trình chính trị. Việc phân tích những quan hệ nhân quả này có ý nghĩa hơn những lời quy kết ông là nguyên nhân dẫn đến sự suy yếu của Việt Nam Cộng hòa hoặc những nhận định cho rằng mọi hoạt động của ông đều xuất phát từ lý tưởng bảo vệ đạo pháp.

Bảy năm sau ngày Thích Trí Quang viên tịch, những tranh luận về ông vẫn gắn liền với các quan điểm khác nhau trong việc đánh giá lịch sử miền Nam. Đối với nhiều phật tử, ông là một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu của phong trào bảo vệ đạo pháp năm 1963. Trong ký ức của một bộ phận những người từng phục vụ chế độ Việt Nam Cộng hòa, ông lại bị quy trách nhiệm về các cuộc biểu tình và khủng hoảng chính trị gây nhiều khó khăn cho chính phủ giữa thời chiến. Các công trình sử học, hồ sơ ngoại giao, tài liệu tình báo và hồi kí được công bố trong nhiều thập niên đã cung cấp thêm chứng cứ để nghiên cứu vai trò của ông. Tuy nhiên, những cáo buộc về động cơ và quan hệ chính trị bí mật vẫn phải được xem xét thận trọng, bởi các tài liệu hiện có không xác nhận được nhiều quy kết đã tồn tại từ thời Chiến tranh Lạnh.

Thích Trí Quang là một tu sĩ có ảnh hưởng sâu rộng đối với lịch sử Phật giáo và chính trường Việt Nam Cộng hòa. Lý tưởng tu hành và hoạt động tranh đấu gắn bó mật thiết trong cuộc đời ông, nhưng việc bảo vệ đạo pháp và sự can dự vào những cuộc tranh chấp chính trị không phải lúc nào cũng dẫn đến những kết quả tương đồng. Việc nghiên cứu Thích Trí Quang vì thế đòi hỏi thái độ công bằng trên cơ sở sử liệu. Sự tôn kính dành cho một bậc cao tăng không thể thay thế việc đánh giá những quyết định chính trị và hậu quả của chúng. Những bất đồng về phương pháp tranh đấu cũng không cho phép phủ nhận đóng góp của ông trong cuộc vận động bảo vệ tự do tín ngưỡng năm 1963.

Ngày 8 tháng 11 năm 2019, Thích Trí Quang khép lại cuộc đời tại tổ đình Từ Đàm, nơi đã gắn liền với những hoạt động tranh đấu của ông trong biến cố Phật giáo năm 1963. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những cuộc khủng hoảng làm rung chuyển chính trường miền Nam. Việc nghiên cứu cuộc đời ông ngày nay cần được đặt trên nền tảng của sử liệu và nhận thức về những điều kiện lịch sử cụ thể. Một nhân vật có ảnh hưởng đến sự tồn tại của các chính phủ, đến quan hệ giữa tôn giáo và nhà nước, cũng như đến những quyết định của Hoa Kỳ trong chiến tranh Việt Nam, xứng đáng được khảo cứu với đầy đủ những đóng góp, sai lầm và trách nhiệm.

Đối với Thích Trí Quang, sự công bằng của lịch sử trước hết đòi hỏi không biến ông thành một nhân vật chỉ có công trạng hoặc chỉ có lỗi lầm. Ông đã sống và hành động trong một thời kỳ mà niềm tin tôn giáo, ý thức dân tộc và những tranh chấp chính trị liên tục tác động đến nhau. Cuộc đời ấy để lại những thành tựu Phật học, những đóng góp đối với phong trào bảo vệ đạo pháp, cùng những quyết định chính trị mà hậu quả vẫn còn được tranh luận. Đó là những phương diện không thể tách khỏi nhau khi nghiên cứu một trong những nhân vật gây nhiều tranh cãi nhất của lịch sử Việt Nam hiện đại.

— tino cao

Nguồn: FB Tino Cao