Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Chủ trương của Trung ương về việc hạn chế xây dựng mới trụ sở, trung tâm hành chính không chỉ là một thông điệp điều hành ngắn hạn, mà phản ánh một thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý tài chính công.

Trong bối cảnh ngân sách phải gánh nhiều áp lực, việc rà soát lại hiệu quả sử dụng tài sản công trở thành yêu cầu cấp thiết. Thực tiễn tại nhiều địa phương là một minh chứng rõ nét cho những hệ lụy của quá trình đầu tư thiếu tính dự báo dài hạn.

Sau các đợt sáp nhập đơn vị hành chính nhằm tinh gọn bộ máy, không ít trụ sở cấp xã, cấp huyện, cấp tỉnh rơi vào tình trạng dư thừa. Có nơi bị bỏ trống hoàn toàn, có nơi được sử dụng cầm chừng. Nghịch lý ở đây không chỉ là sự lãng phí vật chất, mà còn là sự lệch pha trong phân bổ nguồn lực. Trong khi nhiều trường học còn thiếu phòng chức năng, nhiều cơ sở y tế chưa đáp ứng được nhu cầu khám chữa bệnh, thì những khối tài sản công giá trị lớn lại không phát huy được hiệu quả tương xứng.

Một ví dụ điển hình tỉnh Thái Bình sau khi sáp nhập vào Hưng Yên. Đến nay, thực tế cho thấy hàng loạt trụ sở công vẫn rơi vào tình trạng dư thừa kéo dài, nhiều nơi gần như bị “đóng băng” công năng. Không chỉ một vài điểm lẻ, mà là cả một hệ thống cơ quan từng được đầu tư quy mô lớn nay hoạt động cầm chừng hoặc bỏ không.

Cụ thể, các trụ sở như Sở Nông nghiệp, Sở Tài nguyên và Môi trường, trụ sở Tỉnh ủy, UBND tỉnh đều được sử dụng rất hạn chế so với công năng thiết kế ban đầu. Đáng chú ý, Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Bình – một tổ hợp hạ tầng truyền thông dù đã có kế hoạch bàn giao cho công an phường Trà Lý, nhưng trên thực tế cả một khuôn viên rộng lớn với hệ thống trường quay và phát sóng độc lập vẫn bị để không.

Bên cạnh đó, nhiều cơ quan khác như Sở Tài chính, Sở Xây dựng, Thanh tra tỉnh, Bảo hiểm xã hội tỉnh chỉ khai thác một phần diện tích; Sở Giao thông, Công đoàn và một số đơn vị liên quan cũng trong tình trạng tương tự. Việc một lượng lớn tài sản công có giá trị cao bị sử dụng dưới công suất, thậm chí bỏ không, không chỉ phản ánh sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch đầu tư và tái cấu trúc bộ máy, mà còn cho thấy chi phí cơ hội rất lớn đang bị đánh mất trong bối cảnh ngân sách còn nhiều áp lực.

Trụ sở liên cơ: Sở Tài chính và Sở Công thương Thái Bình niềm tự hào của người dân Thái Bình giờ gần như bỏ không.

Từ kỳ vọng ban đầu đến thực tế sử dụng

Việc xây dựng các trung tâm hành chính tập trung từng được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá trong cải cách hành chính, nâng cao chất lượng phục vụ. Những công trình quy mô lớn, hiện đại được xem là biểu tượng của sự phát triển và quyết tâm đổi mới.

Tuy nhiên, thực tiễn tại Thái Bình và hàng loạt địa phương khác cho thấy, việc sáp nhập đơn vị hành chính kéo theo sự thay đổi lớn về quy mô và chức năng của các cơ quan. Những trụ sở được xây dựng cho một bộ máy lớn hơn nay trở nên dư thừa, những không gian khang trang lại trở nên lạnh lẽo, thiếu sinh khí.

Không gian làm việc được thiết kế theo tiêu chuẩn hành chính, với nhiều phòng ban chuyên biệt, không dễ dàng để chuyển đổi sang các mục đích khác. Thực tế này cho thấy một khoảng trống lớn trong quá trình hoạch định: việc đầu tư cơ sở vật chất chưa được gắn chặt với các kịch bản thay đổi tổ chức trong tương lai. Đồng thời, cũng cần nhìn nhận thẳng thắn rằng nếu tư duy đầu tư vẫn bị chi phối bởi động cơ “có dự án mới thì mới thuận lợi trong phân bổ nguồn lực và lợi ích đi kèm”, thì nguy cơ lặp lại vòng xoáy xây mới – dư thừa – lãng phí là điều khó tránh khỏi.

Hình ảnh trụ sở: Sở NN và PTNT Thái Bình giờ bỏ không

Rào cản kỹ thuật trong chuyển đổi công năng

Trước tình trạng hàng loạt công trình bỏ không, việc tận dụng các trụ sở này cho những mục đích thiết yếu hơn là một bài toán khó. Chuyển đổi công năng từ trụ sở hành chính sang trường học hoặc cơ sở y tế đòi hỏi những điều chỉnh sâu rộng về thiết kế và hạ tầng.

Các công trình hành chính thường không đáp ứng yêu cầu về không gian học tập, khu vực chức năng, hay tiêu chuẩn an toàn ngặt nghèo trong y tế. Việc cải tạo hệ thống điện, nước, phòng ốc tiêu tốn chi phí rất lớn, thậm chí tiệm cận với mức đầu tư xây dựng mới.

Bên cạnh đó, vị trí các khu trung tâm hành chính dù thuận tiện cho quản lý nhà nước nhưng chưa chắc đã tối ưu cho bệnh viện hay trường học. Tâm lý e ngại tiếp tục đổ thêm tiền vào những công trình đã tiêu tốn hàng chục, hàng trăm tỷ đồng ngân sách khiến phương án “để đó” thường được lựa chọn, biến sự lãng phí trở thành gánh nặng dai dẳng.

Áp lực từ nợ công và "nợ tiềm ẩn"

Những bất cập ở cấp địa phương cần được nhìn nhận trong bối cảnh nền tài chính quốc gia. Việt Nam kiểm soát tốt nợ công, nhưng dư địa tài khóa không còn dồi dào. Nhu cầu đầu tư cho hạ tầng, an sinh xã hội ngày càng lớn khiến áp lực lên ngân sách gia tăng.

Mỗi quyết định đầu tư thiếu hiệu quả sẽ trực tiếp làm suy giảm khả năng phân bổ nguồn lực cho các lĩnh vực cấp bách hơn. Đặc biệt, chi phí duy tu, bảo dưỡng và vận hành các công trình lớn tạo ra một dạng “nợ tiềm ẩn”. Số lượng trụ sở dư thừa càng lớn, gánh nặng chi thường xuyên càng bóp nghẹt ngân sách địa phương.

Nút thắt từ cơ chế pháp lý trong xử lý tài sản

Bài toán đầu tư công không chỉ tắc nghẽn ở khâu quy hoạch mà còn vướng mắc bởi chính các cơ chế pháp lý nội tại. Việc thanh lý, bán đấu giá hoặc chuyển giao quyền sử dụng các trụ sở cũ đang vấp phải những rào cản lớn từ quy trình định giá và Luật Quản lý, sử dụng tài sản công hiện hành.

Các thủ tục hành chính kéo dài, phức tạp khiến việc đưa các khối tài sản "ngủ đông" này ra thị trường để thu hồi vốn trở nên bế tắc. Khi nguồn lực bị phân tán và "đóng băng" tại các công trình không phát huy hiệu quả, dư địa để hỗ trợ doanh nghiệp, người lao động hay đầu tư cho các lĩnh vực chiến lược sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Yêu cầu thay đổi từ tư duy đến hành động

Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có nên xây dựng thêm trụ sở hay không, mà ở cách thức ra quyết định đầu tư. Đã đến lúc cần có những hành động thực thi cứng rắn: việc sáp nhập đơn vị hành chính bắt buộc phải đi kèm với quy hoạch tổng thể và phương án xử lý tài sản dư thừa ngay từ khâu lập đề án. Đầu tư công cần được nhìn nhận trong toàn bộ vòng đời của công trình, tính toán đến khả năng chuyển đổi công năng khi điều kiện thay đổi.

Đồng thời, cần nhấn mạnh nguyên tắc sử dụng hiệu quả tài sản hiện có, tránh tâm lý mặc định rằng chỉ khi có dự án mới thì mới giải quyết được nhu cầu về trang thiết bị hay điều kiện làm việc. Việc tận dụng, cải tạo và tối ưu hóa nguồn lực sẵn có phải trở thành ưu tiên, thay vì phụ thuộc vào các dự án đầu tư mới.

Song song đó, cần nâng cao trách nhiệm giải trình bằng cách gắn quyết định đầu tư với trách nhiệm cụ thể của các cá nhân và tổ chức. Khi trách nhiệm pháp lý được xác định rõ ràng đến từng vòng đời dự án, động lực để nâng cao chất lượng quyết định mới thực sự được củng cố.

Lời kết

Câu chuyện trụ sở dư thừa sau sáp nhập là bài học đắt giá về tầm quan trọng của việc sử dụng nguồn lực. Trong bối cảnh dư địa tài khóa ngày càng thu hẹp và áp lực tài chính gia tăng, mỗi quyết định đầu tư cần được cân nhắc như một lựa chọn chiến lược, không còn chỗ cho những dự án mang tính hình thức hay bị chi phối bởi động cơ ngắn hạn.

Chỉ khi thay đổi triệt để từ tư duy quy hoạch, gắn liền với các kịch bản thực thi và tháo gỡ rào cản pháp lý, những “trụ sở dư thừa” mới không còn là gánh nặng, mà trở thành điểm khởi đầu cho một cách tiếp cận mới, hiệu quả và bền vững hơn trong quản lý nguồn lực quốc gia.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN