Bauxite Việt Nam

Thomas Friedman, Trump Has Failed As Commander In Chief,  The New York Times, June 2, 2026

Nguyễn Trường Uy dịch

Sáng nay đọc được bài báo mới xuất sắc, về việc Trump đã thất bại trong vai trò tổng tư lệnh và hiện đang là “tổng tư túi” ra sao, ảnh hưởng tiêu cực đến nước Mỹ và cả thế giới ra sao. Bài báo đăng trên The New York Times ngày 2-6 của nhà báo Mỹ nổi tiếng thế giới Thomas Friedman – tác giả các sách “Thế giới phẳng”, “Chiếc lexus và cây oliu”…

Thấy bài hay quá nên tui [Nguyễn Trường Uy] dịch nguyên sau đây cho bạn nào quan tâm (khoe tí là tui từng viết lời tựa trong cuốn sách “Từ Beirut đến Jerusalem” của Thomas Friedman đã xuất bản tại Việt Nam nhiều năm trước).

Với mỗi tháng trôi qua trong nhiệm kỳ tổng thống của mình, Donald Trump lại hành xử giống như một "tổng tư túi" (commander in thief) hơn là một vị tổng tư lệnh (commander in chief) của nước Mỹ.

Tại sao như vậy? Hãy để tôi điểm qua các lý do. 

Hiện nay chúng ta là một quốc gia đang trong tình trạng chiến tranh, với hàng chục vạn binh sĩ đang được triển khai sát Iran. Thông thường khi đất nước chúng ta có chiến tranh, ưu tiên đối nội hàng đầu của một tổng tư lệnh là giữ cho đất nước đoàn kết. Bởi vì không có điều gì làm suy giảm ý chí chiến đấu của các binh sĩ Mỹ ở nước ngoài hơn là việc họ đi chiến đấu mà nhìn về quê nhà thấy đất nước của mình đang tự xé nát lẫn nhau. Và cũng không có điều gì khuyến khích kẻ thù cầm cự để thương thảo các điều khoản chấm dứt chiến tranh với Mỹ theo hướng có lợi hơn cho họ bằng việc họ chứng kiến nước Mỹ đang tự chiến đấu với chính mình.

Và Trump đã thực hiện nghĩa vụ đoàn kết đất nước trong vai trò của một tổng tư lệnh như thế nào? Ông ta không hề có một lời nào hay hành động nào kêu gọi Đảng Dân chủ ủng hộ cuộc chiến Iran. Thay vào đó, ông ta tập trung hành xử như một “tổng tư túi”. Ngay vào thời điểm Trump yêu cầu binh sĩ của chúng ta hy sinh khi ra trận, ông ta lại tham gia vào một vụ mưu toan cướp bóc trắng trợn, ngay trước mắt dân chúng, đối với Kho bạc Hoa Kỳ để làm lợi cho bản thân, gia đình và các đồng minh chính trị của ông ta, bao gồm cả những kẻ đã tấn công Điện Capitol vào ngày 6 tháng 1 năm 2021. Điều này xúc phạm đến ngay cả một số kẻ nịnh bợ trung thành nhất của ông ta trong Đảng Cộng hòa, họ cũng không thể chấp nhận được và phải lên tiếng.

Trump đã câu kết với chính Bộ Tư pháp của mình, đứng đầu là cựu luật sư riêng của ông ta là Todd Blanche, để sử dụng tiền thuế của dân nhằm tạo ra một quỹ đen chính trị trị giá 1,776 tỷ đô la, được cho là để bồi thường cho những người ủng hộ Trump, những người "đã phải chịu đựng sự vũ khí hóa và chiến tranh pháp lý" dưới thời Joe Biden. Trên thực tế, như ban biên tập của báo The New York Times đã lưu ý, nó sẽ là "phần thưởng cho những kẻ trung thành sẵn sàng thách thức luật pháp và thực hiện hành vi bạo lực thay mặt cho tổng thống".

May mắn thay, một thẩm phán liên bang đã tạm thời chặn đứng âm mưu này, một kế hoạch không ai mô tả chính xác hơn cựu lãnh đạo phe đa số tại Thượng viện thuộc Đảng Cộng hòa Mitch McConnell: "Vậy là quan chức thực thi pháp luật hàng đầu của quốc gia lại đang yêu cầu một quỹ đen để trả tiền cho những kẻ hành hung cảnh sát ư? Hoàn toàn ngu xuẩn và sai trái về mặt đạo đức". Đối mặt với tất cả sự phản đối đó, Trump đã ra tín hiệu lùi bước khỏi kế hoạch tồi tệ của mình, nhưng tôi sẽ chỉ tin điều đó khi tôi đã thấy rõ kế hoạch tham nhũng, trục lợi cá nhân gây kinh ngạc này đều đã chết và bị chôn vùi.

Nếu Trump có lấy một chút chính trực, thay vì âm mưu dành riêng 1,776 tỷ đô la để có khả năng trả tiền cho những kẻ tự xưng là người bảo vệ biên cương của tự do giả mạo này – những kẻ trung thành đã lục soát các sảnh đường của Quốc hội –, ông ta nên chỉ đạo Quốc hội chi chính xác số tiền đó để hỗ trợ những người bảo vệ biên cương tự do thực sự của ngày nay: Đó là Quân đội Ukraine. Họ vừa đang chống lại nỗ lực của Vladimir Putin muốn bóp nghẹt nền dân chủ của Ukraine, vừa đang làm suy yếu khả năng đe dọa của Nga với các quốc gia tự do khác của châu Âu. Xin Chúa phù hộ cho những chiến binh dũng cảm của Ukraine.

Nhưng than ôi, Trump rõ ràng chỉ muốn chi tiền cho những người đã cố gắng lật đổ Hiến pháp của chúng ta ở quê nhà, chứ không phải cho những người muốn học tập nền dân chủ hiến định của chúng ta ở nước ngoài.

Ngoài ra Bộ Tư pháp do Trump chỉ đạo đã lặng lẽ chèn vào, như một phần bổ sung cho thỏa thuận quỹ đen đó, một tài liệu dài một trang do quyền Bộ trưởng Tư pháp Todd Blanche ký, tuyên bố rằng chính phủ sẽ "VĨNH VIỄN BỊ CẤM và KHÔNG ĐƯỢC PHÉP truy tố hoặc theo đuổi" các khiếu nại về thuế đang treo lơ lửng chống lại Trump, các thành viên gia đình hoặc doanh nghiệp của ông ta. Hiện vẫn chưa rõ điều gì sẽ xảy ra với biện pháp đó.

Tổng thống Trump còn có một biệt danh khác gợi lên những thách thức về đạo đức của ông ta: "nhà giao dịch trưởng" (trader in chief), như hãng tin The Associated Press (AP) gần đây đã gọi. Tại sao? Bởi vì "các tổng thống gần đây đều tránh xa việc giao dịch cổ phiếu của các công ty mà số phận của chúng có thể được họ nâng lên hoặc dìm xuống chỉ bằng một nét bút của tổng thống, nhưng Donald Trump đã đập tan tiền lệ đó trong quý đầu tiên của năm nay với hơn 3.600 lệnh mua và bán", AP viết, "nhiều lệnh trong số đó liên quan các công ty có lợi nhuận bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các quyết định của ông với tư cách là người đứng đầu chính phủ". Con số đó đạt trung bình 50 giao dịch một ngày với các cổ phiếu bao gồm các nhà cung cấp quân sự Hoa Kỳ có liên quan cuộc chiến Iran. "Nếu ông ta là bộ trưởng quốc phòng, ông ta đã phạm tội", Richard Painter, trưởng cố vấn đạo đức của Nhà Trắng thời chính quyền George W. Bush, nói với AP. "Về mặt kỹ thuật, ông ta có thể làm điều này, nhưng đó là một sự vi phạm lòng tin cơ bản".

Trump không chỉ cắt đứt hầu hết viện trợ tài chính của Mỹ cho Ukraine, mà ông ta còn đang giảm bớt quân đội Mỹ tại các quốc gia thành viên NATO ngay vào lúc Putin đang cảm thấy mình thua trận, và việc cắt giảm đó ngày càng đe dọa các nước NATO nhiều hơn.

Ngay khi người Mỹ bắt đầu nhận ra rằng Trump đang trở thành một “kẻ săn mồi” (predator) đối với hệ thống của chúng ta –  cố gắng thao túng hệ thống tư pháp để dùng tiền trao cho những kẻ bạo loạn ngày 6 tháng 1 ủng hộ ông ta và quyền miễn trừ khỏi các cuộc điều tra thuế cho bản thân và gia đình – thì các đồng minh của chúng ta cũng đang đi đến kết luận rằng nước Mỹ của Trump đang trở thành một “kẻ săn mồi” nguy hiểm đối với họ.

Thật vậy, một điều gì đó đang xảy ra với các đồng minh truyền thống của Mỹ mà tôi chưa từng bao giờ nghĩ mình sẽ được chứng kiến trong cuộc đời của mình hay các thế hệ tiếp theo. Trong kỷ nguyên sau Chiến tranh thế giới thứ hai, chúng ta và các đồng minh đã cùng nhau chấp nhận học thuyết "răn đe" chống lại Liên Xô, và sau này là Nga, để ngăn chặn bất kỳ nỗ lực nào của Điện Kremlin muốn mở rộng ảnh hưởng của Nga với thế giới tự do bằng vũ lực hoặc đặt các nước láng giềng dưới ách thống trị của mình.

Bây giờ thì không còn nữa.

Các đồng minh của chúng ta đã chứng kiến Trump đe dọa biến Canada thành bang thứ 51 và chiếm Greenland từ tay Đan Mạch. Họ đã chứng kiến ông ta khơi mào một cuộc chiến với Iran mà không cần tham vấn NATO, rồi khi thất bại thì quay sang yêu cầu NATO giúp giải cứu chúng ta khỏi một đống hỗn độn. Họ đã chứng kiến ông ta cắt giảm hỗ trợ tài chính của Mỹ cho Ukraine, đặt kẻ xâm lược Nga ngang hàng về mặt luật pháp và đạo đức với Ukraine, và rồi đỉnh điểm là những mức thuế quan liều lĩnh, thiếu cân nhắc áp đặt lên tất cả các đồng minh của chúng ta. Kết quả của tất cả những điều đó là một điều chưa từng có tiền lệ đang xảy ra: "Việc ngăn chặn nước Mỹ của Trump đang trở thành một chiến lược ưu tiên của các đồng minh được tính toán giống như việc ngăn chặn Nga trước đây", Nader Mousavizadeh, giám đốc điều hành của Macro Advisory Partners, một công ty tư vấn địa chính trị, và là cựu cố vấn cấp cao của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan, nói với tôi.

Khi bạn nhìn vào cách Trump nện thuế quan vào Canada, thật khó để không đi đến kết luận rằng dưới thời chính quyền Trump 2.0, vị thế tồi tệ nhất đã xảy ra với Canada vốn "là đồng minh thân cận nhất của Mỹ và đã tích hợp nền kinh tế, hệ thống năng lượng và quân sự của mình với hệ thống của Hoa Kỳ", Mousavizadeh nói. Mọi người giờ đây đều có thể thấy, ông nói thêm, rằng Trump sẽ "vũ khí hóa sự phụ thuộc vào Mỹ với của bất kỳ quốc gia nào và sử dụng nó để bòn rút bất cứ điều gì ông ta có thể trong định nghĩa hạn hẹp, mang tính chiến thuật và giao dịch nhất về quyền lực của Mỹ".

Không có gì ngạc nhiên khi sau khi Trump gia tăng những luận điệu về việc tiếp quản Greenland, các thành viên NATO thuộc châu Âu – Đức, Thụy Điển, Pháp, Na Uy, Hà Lan, Phần Lan và Anh – đều thông báo kế hoạch gửi các đơn vị quân sự nhỏ đến Greenland để tăng cường cho người Đan Mạch.

Daniel Fried, cựu đại sứ Hoa Kỳ tại Ba Lan, đã lưu ý trong một bài luận cho Hội đồng Đại Tây Dương rằng mặc dù các đồng minh NATO này đã cố gắng coi động thái của họ là cần thiết để tăng cường an ninh Bắc Cực, họ "sử dụng từ 'ngăn chặn'. Đối với người châu Âu, việc nói về Hoa Kỳ bằng những thuật ngữ như vậy, ngay cả khi nói ẩn ý, là một điểm thấp nhất, nhưng nó cần thiết".

Đừng quên rằng ngay từ đầu nhiệm kỳ hai, Trump đã ép buộc Ukraine phải cho phép Hoa Kỳ tiếp cận các khoáng sản quan trọng để đổi lấy sự giúp đỡ của Mỹ chống lại quân đội Nga đang cố gắng tràn qua nước này. Đây mới là "Học thuyết Trump" thực sự: Đối đầu với nước Mỹ, tôi sẽ áp thuế lên bạn; Phụ thuộc vào nước Mỹ, tôi sẽ tống tiền bạn. Phản ứng hợp lý duy nhất đối với các đồng minh của chúng ta là cố gắng "răn đe và đa dạng hóa", Mousavizadeh kết luận. Và nếu Trump tiếp tục duy trì điều này trong suốt bốn năm trong nhiệm kỳ hai, ông nói thêm, "không một nhà lãnh đạo NATO nào có thể đồng ý một cách có trách nhiệm đối với mức độ phụ thuộc vào công nghệ Mỹ, hệ thống phòng thủ hoặc hệ thống tài chính của Mỹ" mà các quốc gia NATO vốn đã coi đó là điều hiển nhiên từ lâu.

Tôi đã ở Bồ Đào Nha tuần này và tôi đã bị sốc trước mức độ mà các giám đốc điều hành các doanh nghiệp châu Âu nói về việc họ đã mất niềm tin vào các thể chế của Mỹ và vào nước Mỹ thời Trump với tư cách là người bảo vệ cho các chuẩn mực pháp lý toàn cầu – điều mà họ và thế giới luôn coi là hiển nhiên nhiều năm qua. Điều đó thực sự gây mất phương hướng cho họ, giống như những người đi bộ đường dài đã bị mất chiếc la bàn của mình.

Nói tóm lại, việc có một tổng thống hành xử như một “tổng tư túi” – chứ không phải một tổng tư lệnh – đang khiến chúng ta phải trả giá đắt ở cả trong lẫn ngoài nước. Sự biến tướng này của chiếc ghế tổng thống Mỹ đang làm suy yếu chính cấu trúc liên minh của thế giới đã chiến thắng hai cuộc thế chiến và Chiến tranh Lạnh, từ đó tạo ra một trong những kỷ nguyên hòa bình và thịnh vượng dài nhất lịch sử. Bây giờ, mỗi ngày chúng ta dung thứ cho hành vi sai trái của Trump, nghĩa là chúng ta đang gây nguy hiểm cho tương lai của chính con em mình.

T.F.

Nguồn bản dịch: FB Nhã Hoàng