Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Trong bối cảnh hiện nay, khi vấn đề sở hữu đất đai vẫn đang được tiếp cận theo nguyên tắc “đất đai thuộc sở hữu toàn dân”, thì thực tiễn phát triển lại cho thấy sự tồn tại khách quan của nhiều hình thức sở hữu và sử dụng khác nhau: từ nhà nước, cá nhân, doanh nghiệp đến các tổ chức tôn giáo…

Việc Nhà nước đã công nhận nền kinh tế đa thành phần cũng đồng nghĩa với việc tài sản trong đó có đất đai cần được nhìn nhận theo hướng đa dạng hơn về quyền lợi và cơ chế tiếp cận.

Đây là một bài toán phức tạp, nhạy cảm và chưa thể có lời giải ngay lập tức, nhưng rõ ràng sẽ phải đi đến một sự điều chỉnh phù hợp với thực tiễn, nhằm đảm bảo hài hòa lợi ích, củng cố niềm tin xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.

Từ góc nhìn đó, bài học thực tiễn từ Vĩnh Phúc trở nên đặc biệt đáng suy ngẫm trong việc tìm kiếm những cách tiếp cận hiệu quả hơn đối với chính sách đất đai.

Trong nhiều năm qua, thực tiễn quản lý cho thấy phần lớn các vụ việc khiếu kiện của công dân tập trung vào lĩnh vực đất đai, đặc biệt là khâu thu hồi, bồi thường và tái định cư. Đây không đơn thuần là câu chuyện pháp lý hay kinh tế, mà thực chất là phép thử khắc nghiệt đối với năng lực quản trị và mức độ đồng thuận xã hội.

Khi đất đai – tư liệu sản xuất quan trọng nhất của người dân bị thu hồi để phục vụ phát triển, câu hỏi cốt lõi không chỉ dừng lại ở việc “đền bù bao nhiêu”, mà sâu xa hơn là “người dân sẽ sống ra sao sau đó”. Nếu không trả lời thỏa đáng câu hỏi này, mọi chính sách dù hợp lý trên giấy tờ cũng có thể trở thành nguồn gốc của những bất ổn kéo dài.

Vĩnh Phúc: Một lựa chọn khác biệt trong cơn lốc công nghiệp hóa

Đầu những năm 2000, Vĩnh Phúc nổi lên như một “hiện tượng” về thu hút đầu tư. Các khu công nghiệp phát triển nhanh chóng với sự hiện diện của nhiều tập đoàn lớn, kéo theo nhu cầu thu hồi hàng nghìn hecta đất nông nghiệp.

Trong bối cảnh đó, thay vì chỉ áp dụng cơ chế đền bù bằng tiền vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro cạn kiệt sinh kế, tỉnh đã lựa chọn một hướng đi mang tính đột phá: triển khai chính sách đất dịch vụ. Theo đó, người dân bị thu hồi đất không chỉ nhận tiền bồi thường, mà còn được bố trí một phần đất ở vị trí thuận lợi để kinh doanh, buôn bán. Chính lựa chọn này đã tạo nên sự khác biệt căn bản: quá trình thu hồi đất không còn là sự “đánh đổi” thiệt hơn, mà trở thành cơ hội “chuyển đổi” nghề nghiệp bền vững.

Những thành tựu thực tiễn và điểm nghẽn cần tháo gỡ

Thực tiễn hơn hai thập kỷ qua minh chứng chính sách đất dịch vụ đã góp phần quan trọng vào thành công toàn diện của Vĩnh Phúc. Về kinh tế, từ một tỉnh thuần nông, Vĩnh Phúc vươn lên nhóm dẫn đầu miền Bắc về công nghiệp hóa, giải quyết bài toán việc làm cho hàng vạn lao động địa phương.

Tại Vĩnh Yên, Phúc Yên hay Bình Xuyên, các khu đất dịch vụ đã hình thành những tuyến phố thương mại, chuỗi nhà trọ và cơ sở sản xuất sầm uất, tạo nguồn thu nhập thụ động và chủ động ổn định cho người dân.

Về xã hội, tâm lý “bị mất đất” dần được thay thế bằng cảm nhận “được chia sẻ lợi ích”, giúp nhiều hộ gia đình ổn định cuộc sống và vươn lên khá giả.

Về quản trị, tỉnh kiến tạo được sự đồng thuận cao, đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng để đón làn sóng đầu tư lớn.

Tuy nhiên, quá trình triển khai không tránh khỏi những điểm nghẽn. Sự chậm trễ trong việc giao đất thực địa từng tạo ra các khoản “nợ chính sách” kéo dài. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ việc thiếu hụt nguồn vốn đầu tư hạ tầng đồng bộ cho chính các khu đất dịch vụ, vướng mắc trong khâu giải phóng mặt bằng thứ cấp, và đôi khi là năng lực thực thi chưa đồng đều ở cấp cơ sở.

Dù vậy, việc chính quyền kiên trì giải quyết tồn đọng, nỗ lực bàn giao đất gắn với hạ tầng hoàn thiện đã khôi phục giá trị kinh tế của quỹ đất, qua đó củng cố lại niềm tin của nhân dân.

Giá trị cốt lõi: Từ “đền bù” sang “tái tạo sinh kế”

Điều làm nên sức sống của chính sách đất dịch vụ nằm ở triết lý phát triển mà nó hàm chứa: sự chuyển dịch từ tư duy “bồi thường thiệt hại” sang tư duy “tái tạo cơ hội”.

Tiền đền bù chỉ giải quyết được cú sốc kinh tế ngắn hạn, nhưng một cơ chế đưa người dân hội nhập vào không gian kinh tế mới sẽ tạo ra chuỗi giá trị bền vững. Chính triết lý nhân văn này đã giúp Vĩnh Phúc cân bằng được bài toán tăng trưởng nóng và ổn định trật tự xã hội.

Vận dụng trong kỷ nguyên mới: Tích hợp quy hoạch và đa dạng hóa sinh kế

Ngày nay, bối cảnh phát triển đã mang những sắc thái mới với tốc độ đô thị hóa nhanh, quy mô dự án lớn, giá trị đất đai tăng cao và yêu cầu minh bạch khắt khe hơn.

Bài học Vĩnh Phúc không thể sao chép cơ học mà cần được nâng tầm để tương thích với hệ thống pháp luật mới. Đặc biệt, Luật Đất đai 2024 đã thể chế hóa tư duy tiên tiến này thông qua việc cho phép bồi thường bằng đất có mục đích sử dụng khác hoặc bằng nhà ở, cùng các quy định chặt chẽ về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề.

Để hiện thực hóa các chính sách này, quy hoạch không chỉ cần "đi trước một bước" mà phải là quy hoạch tích hợp. Các khu tái định cư, đất dịch vụ không thể bị cô lập mà phải được lồng ghép hữu cơ vào quy hoạch không gian vùng, gắn kết chặt chẽ với các trục giao thông và luồng giao thương thương mại.

Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa các gói hỗ trợ sinh kế, tạo điều kiện cho người dân tham gia vào chuỗi giá trị mới thông qua việc làm, kinh doanh, hoặc hưởng lợi trực tiếp từ dự án.

Đồng thuận xã hội vẫn là nền tảng của phát triển bền vững. Khi các chính sách bồi thường được minh bạch hóa, lộ trình thực thi được cam kết rõ ràng thông qua đối thoại bình đẳng, người dân sẽ tự nguyện đồng hành.

Một chính sách đất đai đúng đắn không chỉ khơi thông nguồn lực phát triển mà còn bồi đắp nguồn lực vô giá là niềm tin. Biến người dân từ đối tượng bị ảnh hưởng thành chủ thể đồng hành và hưởng lợi chính là con đường ngắn nhất để hóa giải mọi điểm nóng, biến chính sách trên giấy thành sức mạnh kiến tạo thực tiễn.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN