Bauxite Việt Nam

Lê Thọ Bình

Một văn bản mới đây của Cục Thuế (Bộ Tài chính Việt Nam) về việc ngăn chặn hành vi gian lận thông qua vận hành song song hai hệ thống sổ kế toán đã thu hút sự chú ý của cộng đồng doanh nghiệp và giới công nghệ. Mục tiêu của văn bản là đúng: chống thất thu thuế, tăng minh bạch và siết chặt kỷ cương tài chính. Nhưng cách tiếp cận lại đặt ra nhiều vấn đề đáng suy nghĩ.

                                                                                                                                                     

Đúng mục tiêu, nhưng chưa đúng cách

Không thể phủ nhận, tình trạng “hai sổ kế toán” là có thật. Một hệ thống để báo cáo với cơ quan thuế, một hệ thống để phản ánh doanh thu thực, đó là cách mà một số doanh nghiệp tìm cách giảm nghĩa vụ thuế. Những hành vi này đã được quy định rõ là vi phạm trong Luật Kế toán 2015, Luật Quản lý thuế 2019 và thậm chí có thể bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015.

Vì vậy, việc cơ quan thuế lên tiếng cảnh báo, đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ để kiểm soát là cần thiết. Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc kết nối dữ liệu hóa đơn điện tử, phần mềm bán hàng và hệ thống quản lý thuế là xu hướng tất yếu.

Nhưng vấn đề không nằm ở “làm hay không”, mà là “làm như thế nào”.

1- Khi doanh nghiệp phần mềm bị đặt vào vai “người gác cổng”

Điểm gây tranh luận nhất của văn bản là yêu cầu các nhà cung cấp phần mềm:

- Không phát triển các tính năng có thể dẫn đến vận hành song song hai hệ thống kế toán;

- Chủ động phát hiện, cảnh báo dấu hiệu bất thường;

- Ghi nhận lịch sử thay đổi dữ liệu;

- Thậm chí cung cấp danh sách khách hàng cho cơ quan thuế.

Thoạt nhìn, đây là những yêu cầu nhằm tăng tính minh bạch. Nhưng nhìn kỹ hơn, có thể thấy một sự dịch chuyển vai trò đáng lo ngại.

Doanh nghiệp phần mềm, về bản chất, là nhà cung cấp công cụ. Họ không phải là cơ quan điều tra, cũng không có thẩm quyền xác định đâu là hành vi gian lận thuế. Việc yêu cầu họ phát hiện và cảnh báo gian lận đồng nghĩa với việc trao cho họ một vai trò vượt quá chức năng, gần như một “cánh tay nối dài” của cơ quan quản lý.

Câu hỏi đặt ra: nếu phần mềm “phát hiện nhầm”, ai chịu trách nhiệm? Nếu doanh nghiệp bị gắn cờ oan, thiệt hại sẽ được xử lý ra sao?

2- Ranh giới mong manh giữa quản lý và xâm phạm dữ liệu

Một điểm khác cũng gây băn khoăn là yêu cầu cung cấp thông tin khách hàng, bao gồm tên, mã số thuế, địa chỉ kinh doanh.

Trong kỷ nguyên số, dữ liệu không chỉ là tài nguyên mà còn là tài sản. Việc thu thập và chia sẻ dữ liệu cần được đặt trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng, đặc biệt khi Việt Nam đã có Nghị định 13/2023 về bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật An ninh mạng 2018.

Nếu không được quy định chặt chẽ, những yêu cầu này có thể dẫn đến:

- Nguy cơ lộ lọt dữ liệu;

- Xâm phạm bí mật kinh doanh;

- Làm suy giảm niềm tin của doanh nghiệp vào hệ sinh thái số.

Niềm tin, một khi đã mất, sẽ rất khó lấy lại, và đó là điều mà bất kỳ nền kinh tế số nào cũng không thể đánh đổi.

3- Không phải cứ “hai hệ thống” là gian lận

Một điểm cần nhìn nhận khách quan hơn: trong thực tế, việc tồn tại nhiều hệ thống dữ liệu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với gian lận.

Doanh nghiệp có thể có:

- Hệ thống kế toán chính thức;

- Hệ thống quản trị nội bộ;

- Hệ thống thử nghiệm (sandbox);

- Các công cụ phân tích riêng.

Nếu quy định không rõ ràng, việc “cấm hai hệ thống” có thể vô tình bóp nghẹt sự linh hoạt và sáng tạo trong quản trị doanh nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghệ.

Chuyển đổi số cần sự cởi mở, không phải sự nghi ngờ mặc định.

4- Quản lý bằng niềm tin hay bằng nỗi sợ?

Một trong những điểm đáng chú ý của văn bản là cách sử dụng các chế tài hình sự như một công cụ cảnh báo. Điều này có thể tạo hiệu ứng răn đe trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn lại dễ hình thành tâm lý phòng thủ.

Doanh nghiệp sẽ:

- Làm cho “đúng quy trình” hơn là “đúng bản chất”;

- Ngại đổi mới vì sợ rủi ro pháp lý;

- Tìm cách né tránh thay vì hợp tác.

Trong khi đó, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một hệ thống thuế hiệu quả không chỉ dựa vào kiểm soát, mà còn dựa vào:

- Mức thuế hợp lý;

- Thủ tục đơn giản;

- Và trên hết là niềm tin giữa nhà nước và người nộp thuế.

5- Cần một cách tiếp cận cân bằng hơn

Chống gian lận thuế là mục tiêu không thể tranh cãi. Nhưng để đạt được mục tiêu đó, chính sách cần tinh tế hơn.

Thay vì “giao vai” giám sát cho doanh nghiệp phần mềm, cơ quan quản lý có thể:

- Xây dựng các chuẩn kết nối dữ liệu (API) rõ ràng;

- Chỉ yêu cầu cung cấp thông tin trong các trường hợp có căn cứ pháp lý cụ thể;

- Phân biệt rõ giữa sai sót kế toán và gian lận có chủ đích;

- Có lộ trình áp dụng phù hợp với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Quan trọng hơn, cần đặt lại câu hỏi: mục tiêu cuối cùng của quản lý thuế là gì?

Nếu đó là tối đa hóa thu ngân sách bằng mọi giá, thì kiểm soát chặt là lựa chọn dễ hiểu. Nhưng nếu đó là xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, minh bạch và bền vững, thì niềm tin và sự hợp tác mới là nền tảng lâu dài.

Tóm lại: Văn bản của cơ quan thuế cho thấy một nỗ lực rõ ràng trong việc siết chặt kỷ cương tài chính trong thời đại số. Nhưng nó cũng phản ánh một tư duy quản lý đang đứng trước ngã rẽ: giữa kiểm soát và trao quyền, giữa nghi ngờ và niềm tin.

Trong một nền kinh tế đang chuyển mình mạnh mẽ như Việt Nam, có lẽ điều cần nhất không phải là thêm những “người gác cổng”, mà là xây dựng một hệ thống đủ minh bạch để không ai còn muốn gian lận, và cũng không ai bị nghi ngờ oan.

Còn ý kiến của các bạn thì sao?

(Đã hứa là từ giờ chỉ nói chuyên văn chương, nhưng thấy việc "chướng tai, gai mắt" không nhịn được, lại phải nói! Khổ thế!)

L.T.B.

Nguồn: https://www.facebook.com/letho.binh/posts/pfbid02RKD4XDAsrHFfsjmRv8bJKYVEHCgAyYFLwTQmzTeATB4NSXj19kMHmWXhpK3XQnyjl?__cft__[0]=AZbnO8LllRCSfkh0a5d2xipJoCfQpiwi2BTBEIo3R6kL3EgCvdjJYvpsjic7s33w5xN0yMiGQi8N8fYaaoIWaOTQnFtTj1B0POHVUs_ZP-FQalJLDsNe9OUxOdAzm5mUn_J1QDZkucCgPTdRT0IGCEzIcgqWlRrUGYYfhTr3sGHd20ffid3hqxd92MibVbT_85A&__tn__=%2CO%2CP-R