Bauxite Việt Nam

Lê Nguyễn

Người Anh quay lại Côn Đảo – những dấu ấn đầu tiên của giám mục Bá Đa Lộc trên đảo

Thuyền trưởng James Cook (1728-1779) là một nhà hàng hải người Anh nổi tiếng. Ông từng tham gia vào Hải quân hoàng gia Anh, dự cuộc Chiến tranh 7 năm (1756-1763) và sau đó, tiến hành những chuyến thám hiểm trên biển, chủ yếu nhằm lập bản đồ nhiều vùng xa lạ. Tháng 2.1779, đoàn tàu của ông phải ghé lại Hawaii để sửa chữa. Tại đây, đã xảy ra cuộc xung đột giữa đoàn thám hiểm và người dân bản địa, cuối cùng hầu hết thành viên của đoàn, kể cả Cook, đều bị sát hại.

Trong năm 1779 ấy, người thay thế Cook cầm đầu đoàn thám hiểm là Clerk cũng qua đời một thời gian ngắn sau đó, viên thuyền trưởng tiếp theo là John Gore, chỉ huy hai chiếc tàu Resolution và Discovery (người Pháp viết là Résolution và Découverte). 

Ngày 20.1.1780, đoàn tàu của Gore cập bến Côn Đảo, thực hiện chuyến thám hiểm trên quần đảo này. Trước tiên họ bắn hai phát đại bác làm hiệu, song không thấy người bản địa nào xuất hiện. Gore bèn cử một Thiếu úy đi cùng ông và 4 lính thủy có trang bị vũ khí vào ngôi làng nhỏ trên đảo. Họ bị một đàn trâu rừng chặn đường và có những biểu hiện đe dọa sự an toàn của họ, buộc phải nhờ một số thiếu niên ở gần ngôi làng xua đuổi đàn trâu.

Thuyền trưởng John Gore từng ghé lại Côn Đảo năm 1780. Nguồn: Wikipedia

Khi vào tới làng, họ nhìn thấy có khoảng 20-30 ngôi nhà cất san sát nhau và được đưa đến ngôi nhà dài nhất của người đứng đầu khu vực đó. Gore trình bày cho người này biết về mục đích chuyến đi của ông ta, và trong lúc được hướng dẫn đi quanh co trong làng, Gore để ý tìm xem những tàn tích của đồn lính mà những người đồng hương (Anh) của ông ta đã dựng lên trên đảo vào năm 1702.

Sau khi đi qua nhiều khúc đường, người trưởng làng lấy ra một tờ giấy và trao cho Gore. Nhìn qua tờ giấy, Gore ngạc nhiên khi biết đó là một chứng thư viết bằng tiếng Pháp có nội dung như sau:

“Pierre-Joseph-Georges, Giám mục d’Adran (tức Bá Đa Lộc – LN), Khâm mạng Tòa thánh ở Đàng Trong, …., (chứng nhận) viên quan nhỏ, người mang tờ giấy này, thật sự là một phái viên của triều đình cử đến Côn Đảo để chờ và tiếp đón tất cả tàu bè của người Âu đến gần vùng này. Vì vậy, (các) vị thuyền trưởng có thể tin vào điều này, hoặc đưa tàu vào cảng, hoặc chuyển đến những thông tin mà họ tin là cần thiết.

Saigon, ngày 10.8.1779 – P.J.G Evêque d’Adran” (L. Gaide – tài liệu đã dẫn, trang 87-88, dẫn lại từ một tư liệu của Hội thư mục học Paris - LN tạm dịch)

Đọc xong tờ chứng thư, Gore trả lại cho người trưởng làng và khẳng định họ là những người bạn tốt của viên quan do triều đình cử đến, bày tỏ mong muốn được tiếp đón ông ta trên tàu để chứng tỏ sự thật này. Ông ta và những người đi cùng cảm thấy thỏa mãn với cuộc tiếp xúc ban đầu, lòng còn băn khoăn về tờ giấy chứng nhận bằng tiếng Pháp vừa đọc được. Đồng thời Gore cũng chấp nhận việc ba người dân trên đảo tình nguyện làm người hướng dẫn cho đoàn thám hiểm.

5 giờ chiều ngày hôm đó, một người đàn ông ăn mặc chỉnh tề, diện mạo dễ coi, đã đến gặp thuyền trưởng Gore. Ông ta cầm theo tờ giấy viết bằng chữ Pháp và xác nhận ông ta chính là viên quan được đề cập đến trong tờ chứng thư. Ông ta cho biết thêm mình là người Cơ đốc giáo, được đặt tên thánh là Luc (có thể là Lực hay Lục? – LN), được cử từ Sài Gòn ra Côn Đảo từ tháng 8.1779 và từ đó đến khi gặp đoàn thám hiểm, ông ta chờ đợi những tàu của người Pháp để hướng dẫn về một cảng tốt ở Đàng Trong với thời gian hải hành khoảng một ngày.

Chân dung Giám mục Bá Đa Lộc trong tác phẩm của Alexis Faure, Paris 1891 - TL riêng

Nghe qua sự trình bày của viên quan người Việt, thuyền trưởng Gore nói rõ ông ta không phải là người Pháp, mà là người Anh, và hỏi viên quan là ông ta có biết hai nước Anh-Pháp đang ở trong tình trạng chiến tranh không. Viên quan trả lời rằng biết và nói rõ mục tiêu sứ mạng của ông ta là dẫn đường cho bất cứ tàu thuyền nào muốn buôn bán với người dân Đàng Trong, không phân biệt đến từ nước nào. Ông ta còn đưa cho Gore xem một tờ giấy khác và đề nghị viên thuyền trưởng đọc qua. Đó là một lá thư có gắn xi, với nội dung như sau:

“Thư gửi Thuyền trưởng các tàu ghé lại Côn Đảo: những thông tin gần đây đến từ châu Âu khiến chúng tôi hy vọng rằng sẽ có một chuyến tàu đến tại Đàng Trong, chúng tôi đã xin với triều đình cử đến Côn Đảo một viên quan là người mang lá thư này để chờ các tàu thuyền đến đây. Vì vậy, nếu có một tàu thuyền ghé lại đây, vị Thuyền trưởng có thể thông báo cho chúng tôi thông qua viên quan mang thư này, hoặc tin vào ông ta, để cho ông dẫn dắt về một cảng ở Đàng Trong, khuất gió và cách Côn Đảo một ngày hải hành. Nếu vị Thuyền trưởng muốn ở lại Côn Đảo chờ một đặc phái viên của triều đình, chúng tôi có thể cử đến các thông ngôn và những hỗ trợ mà quý vị cần đến. Các vị thuyền trưởng cũng cần biết rằng đi sâu hơn nữa vào tiểu tiết là điều vô ích” (L.Gaide – tlđd, trang 89, LN tạm dịch)

Lá thư này cũng đề một ngày cùng với giấy chứng nhận của Bá Đa Lộc. Qua nội dung thư và câu chuyện với Luc, thuyền trưởng John Gore tin rằng viên quan này có ý trông chờ tàu buôn của Pháp. Ông ta cần được biết người trên đảo này có thể cung cấp cho đoàn thám hiểm những đồ thiết dụng nào. Luc trả lời là ông ta có hai con trâu khỏe mạnh sẵn sàng bán lại cho đoàn thám hiểm với giá 4 hay 5 đồng mỗi con (không rõ tiền gì). Loài vật 4 chân này, Gore và các đồng sự nhìn thấy có rất nhiều trên đảo.

Việc lưu trú của đoàn thám hiểm người Anh kéo dài trên đảo chính của quần đảo Côn Lôn kéo dài đến ngày 28.1.1780. Khi họ chuẩn bị rời đảo, viên quan nói trên đề nghị thuyền trưởng Gore để lại một thư giới thiệu gửi cho các thuyền trưởng tàu thuyền sẽ ghé bến Côn Đảo. Gore viết đưa cho viên quan bức thư giới thiệu theo yêu cầu, tặng cho ông ta một món quà. Viên thuyền trưởng còn nhờ chuyển một bức thư và một kính đeo mắt cho Giám mục Bá Đa Lộc, như dấu hiệu lòng biết ơn của ông ta đối với vị Giám mục.

Xem như trên, có thể thấy rằng sau khi rời bỏ Côn Đảo hơn 60 năm, vào cuối thập niên 1760, người Anh đã mon men trở lại hòn đảo này. Họ đến không chỉ với mục tiêu thám hiểm để lập bản đồ các vùng biển xa lạ trên Thái Bình Dương, mà còn nhằm mở rộng thương mại với Đại Việt thông qua vị trí đắc địa này. 

Vào thời điểm đó, người cai trị Ấn Độ thuộc Anh là Huân tước Warren Hasting, một viên chức gắn bó rất nhiều với vùng đất Ấn Độ. Năm 1774, ông ta là Toàn quyền đầu tiên của vùng đất Ấn Độ thuộc Anh, trong kế hoạch phát triển thương mại và thuộc địa, đã nghĩ đến khu vực Đông Dương và Côn Đảo, nơi mà những người Anh đi trước đã tìm đến và đổ xương máu tại đây (1702-1705).

Hai năm trước khi thuyền trưởng John Gore đến Côn Đảo, Toàn quyền Hasting đã cho phép một hãng buôn đưa hai chiếc thuyền chở hàng hóa sang Đàng Trong vừa với mục tiêu thương mại, vừa là một công tác bán ngoại giao. Đoàn tàu này ghé lại nhiều cảng ở Đàng Trong. Song lúc bấy giờ cuộc nội chiến giữa nhà Nguyễn và nhà Tây Sơn đã bùng lên mạnh mẽ, cảm thấy có nguy cơ bị nghi ngờ bởi cả hai bên, đoàn tàu buôn phải bỏ cả số hàng hóa chưa bán được để quay trở về nước.

Ai đã du nhập kỹ thuật trồng lúa và cây ăn trái vào Côn Đảo? 

Xem những gì người Anh và người Pháp kể về Côn Đảo vào đầu thập niên 1780, ta thấy có sự trùng khớp với khoảng thời gian gần ba năm mà chúa Nguyễn Ánh đã làm chủ hoàn toàn vùng đất Gia Định (từ Biên Hòa đến Cà Mau ngày nay). Theo bộ sử Đại Nam thực lục, vào tháng 5 AL 1779, sau những trận đánh lớn, thế yếu hơn, tướng Tây Sơn là Phạm Ngạn rút quân về Quy Nhơn, quân của chúa Nguyễn thừa thắng đánh ra đến Bình Thuận.

Từ thời điểm này cho đến tháng 3 AL 1782, chúa Nguyễn Ánh đã làm chủ trọn vùng Gia Định. Ông dành khoảng thời gian ổn định gần ba năm để củng cố thủ phủ Sài Gòn và các vùng đất phía Nam, trong đó có việc tổ chức bộ máy hành chánh ba dinh Trấn Biên, Phiên Trấn và Long Hồ, chia thành các huyện, tổng, đặt các chức quan cai trị (ký lục, cai bạ…) (Đại Nam Thực Lục – tập I – NXB Giáo Dục 2002, trang 207). Mặt khác, ông cho đóng nhiều tàu thuyền, củng cố lực lượng để chờ đón những trận chiến sắp tới.

Tháng giêng AL 1780, thể theo đề nghị của tướng sĩ, để có sự chính danh trong việc điều hành cuộc chiến chống lại nhà Tây Sơn, chúa Nguyễn đã từ cương vị Đại nguyên soái nhiếp quốc chính, làm lễ xưng vương tại Sài Gòn.

Hồi ký của đoàn thám hiểm John Gore còn cho thấy rõ một điều: trước năm 1780, Giám mục Bá Đa Lộc đã giữ một vai trò tích cực trong kế hoạch hành động của chúa Nguyễn. Ngay từ tháng 8.1779, ông ta đã lập chứng thư gửi ra Côn Đảo để kêu gọi tàu buôn vào cửa biển Đàng Trong buôn bán, và soạn bức thư cùng ngày gửi thuyền trưởng các tàu thuyền ghé lại quần đảo. 

Trong chuyện kể của mình, thuyền trưởng Gore còn cho rằng rất có thể chính Bá Đa Lộc đã du nhập kỹ thuật trồng lúa, cam, lựu, bí đao… vào Côn Đảo (Alexis Faure - Les Français au Cochinchine au XVIII siècle – Mgr Pigneau de Béhaine – Évêque d’Adran – Paris 1891, trang 39-40)

Về mặt lịch sử, Côn Đảo là hòn đảo gần như bị cô lập với đất liền trong một thời gian dài, nếu không có cây giống, hạt giống hay con giống mang từ đất liền ra thì hệ động thực vật không thể có được như ngày nay. Tất nhiên, những việc làm của Bá Đa Lộc xuất phát từ chủ trương của chính chúa Nguyễn Ánh, và điều này chứng tỏ chúa đã quan tâm đến Côn Đảo từ nhiều năm trước khi chọn nơi này làm nơi lẩn tránh sự truy đuổi của nhà Tây Sơn.

Tuy nhiên, mối quan hệ giữa Bá Đa Lộc và chúa Nguyễn Ánh trong thời gian đầu đã không được chính sử nêu rõ. Sách Đại Nam Thực Lục chỉ nhắc đến vị giám mục này vào tháng 7 AL 1783, khi “vua nghe tin Bá Đa Lộc ở Chan Bon, đất Xiêm, sai người đến mời” (Đại Nam Thực Lục – Tập 1, sđd, trang 218); còn sách Đại Nam liệt truyện (tập 2, quyển 28) thì chép sau khi chúa lên ngôi vương (1780), “Bá Đa Lộc đến yết kiến xin cố sức giúp việc, vua nhận lời”. 

Trong khi đó, theo những thông tin do một nhân chứng từng đặt chân lên Côn Đảo như thuyền trưởng John Gore, thì ngay vào năm 1779, đã có dấu vết của Bá Đa Lộc tại đây rồi. Điều này cũng dễ hiểu: khi chép sử, sử quán triều Nguyễn không có trong tay những chứng từ cụ thể như trường hợp chứng thư của Bá Đa Lộc và bức thư gửi các thuyền trưởng tàu buôn nước ngoài ký vào tháng 8.1779, họ không nắm được thực tế lịch sử năm 1779.

Trang bìa tác phẩm Mgr Pigneau de Behaine .... viết riêng về cuộc đời Giám mục Bá Đa Lộc với nhiều chi tiết chưa từng được công bố - TL riêng

(Lược trích từ Chương I một bản thảo sẽ in thành sách vào nửa sau năm 2026)

L.N.

4.4.2026

KỲ TỚI: CÔN ĐẢO TRONG QUAN HỆ VIỆT-PHÁP

- Côn Đảo từ hiệp ước Versailles 27.11.1787 đến cuộc khảo sát của Đại tá Kersaint

Nguồn: FB Lê Nguyễn