Bauxite Việt Nam

Anne Applebaum

Illiberalism Is Not Inevitable, The Atlantic, APRIL 12, 2026

Huy Linh biên dịch

Nếu Viktor Orban đã thất bại, những kẻ ngưỡng mộ Orban ở Nga và Mỹ cũng hoàn toàn có thể thất bại.

Việc hạ bệ Thủ tướng độc tài Hungary, Viktor Orban, không là kết quả của một chiến dịch tranh cử thông thường với những thông điệp mới, mà điểm then chốt nhất nằm ở chỗ phe đối lập đã gầy dựng được một phong trào xã hội sâu rộng, đa dạng và mang tinh thần yêu nước từ cấp cơ sở. Chính thành công nền tảng này đã xoay chuyển cục diện chính trị Hungary và thế giới.

Thất bại của Orban đã dập tắt ảo tưởng về "tính tất yếu" vốn luôn bao trùm phong trào MAGA (ở Mỹ và các phiên bản tương tự ở Châu Âu, Châu Mỹ La Tinh). Nó cũng xóa tan quan niệm — thường xuất hiện trong các bài phát biểu của Tổng thống Nga Vladimir Putin — rằng các đảng phái phản tự do “tất yếu” sẽ thắng và nắm quyền vĩnh viễn nhờ sự ủng hộ từ "người dân đích thực". 

Thực tế chứng minh rằng bánh xe lịch sử không nằm trong miệng Putin. Và “người dân đích thực" rồi sẽ có lúc chán ngán kẻ cầm quyền. Những tư tưởng cũ kỹ rồi sẽ lỗi thời, thế hệ trẻ rồi sẽ bắt đầu hoài nghi những giáo điều áp đặt, và chủ nghĩa phản tự do rồi sẽ tất yếu dẫn đến tham nhũng. Một khi ông Orban thất bại, những kẻ ngưỡng mộ ông ở Nga hay Mỹ cũng hoàn toàn có thể nếm mùi thất bại tương tự.

Magyar và Tisza

Peter Magyar, lãnh đạo phe đối lập và sẽ là thủ tướng Hungary tương lai, vừa giành chiến thắng vang dội với cách biệt lớn. Kết quả này giúp Magyar và đảng Tisza nắm giữ đa số ghế tại Quốc hội, giúp họ có quyền sửa đổi Hiến pháp. 

Để đạt tới kết quả này, Magyar và đảng Tisza đã phải vượt qua những rào cản khắc nghiệt mà các nền dân chủ châu Âu khác hiếm khi gặp phải. 

Suốt 16 năm cầm quyền dưới chế độ "phản tự do", đảng Fidesz của ông Orban đã thâu tóm gần như toàn bộ hệ thống tư pháp, bộ máy hành chính, các trường đại học, cùng một nhóm các tập đoàn tài phiệt đang thao túng phần lớn kinh tế đất nước.

Tận dụng bộ máy nhà nước, ông Orban đã lập ra một mạng lưới đồng minh quốc tế gồm những gương mặt cánh hữu và phe phản tự do, đi kèm với các thế lực hậu thuẫn tài chính. 

Vào giai đoạn nước rút của chiến dịch, dàn "bạn bè tốt" này đã đồng loạt ra mặt tiếp sức cho Orban. Donald Trump, J. D. Vance, Benjamin Netanyahu, Marine Le Pen (lãnh đạo phe cực hữu Pháp), Alice Weidel (lãnh đạo phe cực hữu Đức), cùng nhiều nhà lãnh đạo khác từ Argentina, Ba Lan, Slovakia và Brazil, đều hoặcgửi lời cổ vũ hoặc trực tiếp ghé thăm Orban.

Thậm chí, giới truyền thông còn phanh phui việc một đội ngũ tình báo Nga đã cắm chốt ngay tại thủ đôBudapest, để tiếp tay cho chiến dịch truyền thông của ông Orban và sẵn sàng dàn dựng các vụ khiêu khích.

Cùng cả nước vào cuộc

Ở chiều ngược lại, ông Magyar gần như bị "bịt miệng" trên các kênh truyền thông chính thống, vốn đã nằm gọn trong tay nhà nước hoặc các tài phiệt thân chính phủ. Ngay việc thuê biển quảng cáo ngoài trời cũng trở nên bất khả do ngân sách eo hẹp và các chèn ép từ chính quyền. 

Những người ủng hộ đảng Tisza còn phải gánh chịu áp lực cá nhân nặng nề: Cách đây một năm, một chính trị gia của Tisza đã chia sẻ với tôi rằng vợ ông bị mất việc và bạn bè bắt đầu xa lánh ngay sau khi ông tuyên bố ủng hộ Magyar. 

Cơ sở dữ liệu của đảng Tisza thậm chí đã từng bị tấn công mạng và rò rỉ công khai, nhằm thúc đẩy các hành vi quấy rối các đảng viên đối lập. Ngay cả vào thời điểm ba tuần trước bầu cử, nhiều lãnh đạo Tisza tại Budapest đã phải ẩn danh khi trả lời phỏng vấn vì lo ngại bị trả thù.

Thế nhưng, ông Magyar đã chọn cách "đánh trực diện" vào các địa bàn cơ sở. Nhận thấy không thể chỉ dựa vào người ủng hộ tại các đô thị lớn, ông bắt đầu hành trình xuyên Hungary từ năm 2024, len lỏi vào từng thị trấn, làng mạc xa xôi, có nơi ghé thăm nhiều lần. Những ngày cuối chiến dịch, ông có thể tổ chức đến 5-6 buổi diễn thuyết mỗi ngày. 

Thay vì sa vào những chủ đề vĩ mô  mà Orban thích nói tới — như tình hình chính trị toàn cầu, cuộc chiến tại Ukraine, thuyết âm mưu cho rằng Ukraine đang câu kết chống lại, thậm chí có thể xâm lược Hungary —  Magyar lại tập trung vào những vấn đề sát sườn như kinh tế, y tế và giáo dục. 

Với lợi thế của một người từng ở trong hệ thống cũ, những lời tố cáo chế độ Orban tham nhũng của ông trở nên vô cùng thuyết phục. Ông hiện diện với hình ảnh một chính trị gia trung hữu ôn hòa, ủng hộ dân chủ, thượng tôn pháp luật và luôn gắn liền với hình ảnh lá quốc kỳ Hungary.

Orban Chuột, Putin sư tử

Trong cuộc đối đầu nghẹt thở này, bất chấp những hạn chế ngặt nghèo cùng áp lực tài chính và chính trị, một số ít nhà báo vẫn kiên trì tác nghiệp và chính họ đã góp phần tạo nên khác biệt. 

Trong vài tuần qua, nhà báo điều tra Szabolcs Panyi cùng các đồng nghiệp tại trang Direkt26 — một trong số ít cơ quan báo chí độc lập còn sót lại — đã kiên nhẫn bóc trần những luận điệu tuyên truyền chống Ukraine của Orban. 

Họ công bố các bản ghi chép và ghi âm rò rỉ, cho thấy Orban và ngoại trưởng Hungary đã câu kết với Putin cùng Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov. Những cuốn băng này đã phơi bày điều mà Panyi mô tả với tôi là "cú lừa hoành tráng rằng Orban là một vị thủ tướng hết lòng bảo vệ chủ quyền quốc gia". Thật vậy: Orban luôn huênh hoang nói về truyền thống dân tộc và chủ nghĩa quốc gia Hungary, nhưng khi trao đổi điện thoại với lãnh đạo Nga, ông ta lại tự hạ đến độ ví mình là "chuột" và coi Putin là "sư tử". 

Suốt nhiều năm, Orban luôn tuyên bố đang chiến đấu chống lại các thế lực ngoại bang đen tối — như George Soros, Liên minh châu Âu hay người nhập cư — nhưng trên thực tế, chính ông ta lại là kẻ sống phụ thuộc vào các thế lực nước ngoài bấy lâu nay.

Những sự thật được phơi bày đã tạo nên một làn sóng thức tỉnh mạnh mẽ, đặc biệt trong giới trẻ. Trong đêm nhạc rock ở Quảng trường Anh hùng ngay trung tâm Budapest vào thứ Sáu 10/4/2026 vừa qua, hàng chục nghìn bạn trẻ đã cùng hô vang: "QUÂN NGA, CÚT VỀ NƯỚC!!!". Đó cũng chính là khẩu hiệu mà cha ông họ đã từng la to khi xe tăng và quân lính Liên Xô kéo vào Budapest đàn áp cuộc nổi dậy của người dân năm 1956.

Tái thiết

Dù chưa có kết quả cuối cùng, nhưng đảng Tisza gần như chắc chắn đã nắm giữ hơn 2/3 số ghế tại Quốc hội. Kết quả này sẽ cho ông Magyar một đa số hiến định, cho phép ông bắt đầu tháo gỡ những tổn hại mà Orban đã gây ra cho Hiến pháp và đời sống xã hội Hungary. 

Ngay trong bài phát biểu mừng chiến thắng, ông đã cương quyết yêu cầu hàng loạt các nhân vật chủ chốt, gồm Tổng thống Hungary, Tổng chưởng lý, Chủ tịch Tòa án Hiến pháp, cùng lãnh đạo các cơ quan khácphải từ chức. 

Ông cũng tuyên bố sẽ tái gia nhập hệ thống pháp lý chung của Châu Âu. Hưởng ứng lời khẳng định này, theo lời một người tham dự, đám đông đã đồng thanh hô vang: "Châu Âu! Châu Âu! Châu Âu!".

Tuy nhiên, không ai dám chủ quan cho rằng mọi chuyện sẽ suôn sẻ. Đảng Fidesz của ông Orban vẫn đang bám rễ sâu trong các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp; những thế lực này chắc chắn sẽ tìm mọi cách để cản trở chính phủ mới. 

Thêm vào đó, ông Orban còn để lại một nền tài chính tan hoang. Nhà phân tích Dalibor Rohac còn cho rằngđây có thể là một nước cờ hiểm, ông viết: “Việc để phe đối lập tự loay hoay với đống đổ nát kinh tế suốt 16 năm qua rất có thể là bàn đạp để Orban quay trở lại nắm quyền sau này”.

Thậm chí, nhiều người vẫn lo ngại về những "thủ đoạn bẩn" có thể xảy ra ngay trong những ngày bàn giao quyền lực sắp tới.

*

Bất chấp tất cả, cuộc bầu cử này vẫn là một bước ngoặt không thể phủ nhận. Cả Châu Âu giờ đây có thể thở phào nhẹ nhõm. 

Dù chưa biết chính phủ của đảng Tisza sẽ vận hành ra sao, nhưng chắc chắn Hungary sẽ không còn là "con rối" của Nga, không còn là kẻ chuyên phá bĩnh các gói viện trợ cho Ukraine hay các lệnh trừng phạt nhắm vào Điện Kremlin. 

Quan trọng hơn cả, kết quả này đã xóa bỏ một "hình mẫu" xấu cho những ai đang nhen nhóm ý định thâu tóm quyền lực, phá hoại hệ thống kiểm soát và đối trọng, hoặc muốn áp đặt tư tưởng phản tự do lên những người không hề muốn chấp nhận chúng.

A.A.

---

Anne Applebaum là một nhà báo và nhà nghiên cứu lừng danh, chuyên sâu về Liên Xô, Nga, Đông Âu và nguy cơ các nền dân chủ trở thành “phản tự do”.

Dịch giả gửi BVN