Bauxite Việt Nam

Phan Mai Lợi

Bài 4: Cuộc đua cuối cùng — Khoa học, đổi mới sáng tạo và bài toán kiểm soát quyền lực

Mùa xuân năm 2026, tại Gala Tết Nguyên Đán phát sóng trực tiếp trên truyền hình quốc gia Trung Quốc, hàng chục robot hình người đã biểu diễn các bài quyền thuật — nhào lộn, xoay tròn, nhảy cao và tiếp đất hoàn hảo, không một con nào vấp ngã. Người xem trên khắp thế giới sửng sốt. 

Nhưng điều thực sự đáng chú ý không phải là những động tác kỹ thuật đó — mà là con số phía sau: tính đến cuối năm 2024, Trung Quốc có 451.700 công ty trong lĩnh vực robot thông minh đăng ký thành lập, với tổng vốn đầu tư gần 1.000 tỷ USD. Nước này có số robot công nghiệp đang hoạt động trong nhà máy nhiều gấp năm lần so với Mỹ.

Một thập kỷ trước, Trung Quốc chủ yếu nhập khẩu robot từ Đức, Nhật Bản và Hàn Quốc. Bây giờ họ xuất khẩu robot ra thế giới, với giá chỉ bằng 50-70% so với sản phẩm tương đương của phương Tây.

Đây không phải phép màu. Đây là kết quả của một chiến lược đổi mới sáng tạo được hoạch định bài bản trong hàng chục năm — và được đỡ bằng một hệ thống tài trợ nhà nước khổng lồ không có nền kinh tế thị trường thuần túy nào có thể bắt chước.

I. Từ “công xưởng” đến “phòng thí nghiệm” — hành trình 40 năm

1.1. Vì sao Trung Quốc không thể mãi là “công xưởng thế giới”

Có một con số đã thay đổi cách Trung Quốc nhìn về bản thân: "3-5 USD." Đó là phần giá trị mà mỗi chiếc iPhone lắp ráp tại Thâm Quyến mang lại cho Foxconn — trong khi Apple giữ lại hơn 500 USD. Khi lãnh đạo Trung Quốc nhìn vào con số đó, họ thấy không phải thành công mà là cái bẫy.

Mô hình gia công xuất khẩu thâm dụng lao động có giới hạn tự nhiên: khi chi phí lao động tăng lên, lợi thế cạnh tranh biến mất. Trong thập niên 2000, lương công nhân Trung Quốc đã tăng 10-15% mỗi năm. Các doanh nghiệp bắt đầu chuyển dần sang Bangladesh, Campuchia, Việt Nam — chính xác điều Việt Nam đang hưởng lợi ngày nay.

Trung Quốc không thể và không muốn cạnh tranh bằng lương thấp mãi. Họ chọn con đường khác: "nâng chuỗi giá trị", từ lắp ráp lên chế tạo, từ chế tạo lên thiết kế, từ thiết kế lên đổi mới.

1.2. Kiến trúc chiến lược: “Pháo đài đổi mới” bốn tầng

Chiến lược công nghệ Trung Quốc được xây dựng theo bốn tầng liên kết chặt chẽ:

+ Tầng 1 — Định hướng quốc gia "Made in China 2025” (2015) xác định 10 lĩnh vực công nghiệp then chốt cần tự chủ: trí tuệ nhân tạo, robot cao cấp, xe điện, bán dẫn, hàng không vũ trụ, thiết bị y tế tiên tiến… Chính phủ cam kết đầu tư hơn 300 tỷ USD vào R&D trong giai đoạn này.

+ Tầng 2 — Hạ tầng nghiên cứu. Hệ thống phòng thí nghiệm quốc gia được tái cấu trúc, từ mô hình “công bố bài báo khoa học nhiều” sang mô hình “giải quyết bài toán thực tế của doanh nghiệp.” Các phòng thí nghiệm ngay bên trong Huawei, ZTE, CATL giúp rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng ra sản phẩm.

+ Tầng 3 — Hệ sinh thái doanh nghiệp. Các Khu phát triển công nghệ cao (HIDZ) đóng góp hơn 13% GDP quốc gia, trở thành vườn ươm cho tầng lớp doanh nghiệp công nghệ tư nhân — những “Tiểu khổng lồ” (Hidden Champions) có cường độ R&D cao.

+ Tầng 4 — Nhân lực kỹ thuật. Hàng triệu sinh viên kỹ thuật tốt nghiệp mỗi năm — nhiều gấp ba lần Mỹ. Hàng chục nghìn nhà khoa học người Hoa học tập ở phương Tây được khuyến khích hồi hương qua các chương trình ưu đãi đặc biệt.

1.3. DeepSeek và nghịch lý của “thiếu chip mà vẫn đổi mới”

Câu chuyện DeepSeek đầu năm 2025 là một ví dụ điển hình về cách Trung Quốc biến ràng buộc thành lợi thế. Khi Mỹ siết xuất khẩu chip AI cao cấp (H100, A100) sang Trung Quốc từ năm 2022, nhiều chuyên gia phương Tây dự đoán ngành AI Trung Quốc sẽ tụt hậu nghiêm trọng.

Điều ngược lại đã xảy ra. Bị ép buộc phải hoạt động với phần cứng kém hơn, các kỹ sư DeepSeek đã phát triển các thuật toán huấn luyện hiệu quả hơn — đạt được hiệu suất tương đương GPT-4 với chi phí ước tính chỉ bằng 1/50. Kết quả này gây chấn động giới AI toàn cầu, khiến cổ phiếu Nvidia mất hàng trăm tỷ USD giá trị chỉ trong một ngày giao dịch.

Bài học: "áp lực bên ngoài, nếu đủ mạnh để không thể né tránh, có thể buộc sự đổi mới". Trung Quốc không chọn con đường DeepSeek — họ bị ép vào con đường đó. Nhưng họ có đủ năng lực nhân lực và hạ tầng nghiên cứu để biến ép buộc thành cơ hội.

II. AI và robot — cuộc đua AI khác mỹ

2.1. Trung Quốc định nghĩa AI theo cách riêng

Có một sự khác biệt căn bản trong cách Mỹ và Trung Quốc tiếp cận trí tuệ nhân tạo — và sự khác biệt đó phản ánh hai triết lý phát triển.

Mỹ tập trung vào AI tổng quát (Artificial General Intelligence) — những mô hình như GPT-4, Gemini hướng đến trí tuệ toàn năng có thể làm bất kỳ việc gì. Mục tiêu là đột phá khoa học.

Theo nhà nghiên cứu chính sách Liang Zheng của Đại học Thanh Hoa, Trung Quốc định nghĩa AI khác: "AI là công cụ hỗ trợ cải thiện các ngành công nghiệp hiện có — chăm sóc sức khỏe, năng lượng, nông nghiệp. Ưu tiên hàng đầu là sử dụng nó để mang lại lợi ích cho người dân bình thường”.

Cách tiếp cận này có vẻ “khiêm tốn” hơn nhưng lại có tác động kinh tế rộng lớn và nhanh hơn. AI ứng dụng vào robot sản xuất, vào chẩn đoán y tế nông thôn, vào quản lý lưới điện, vào nông nghiệp thông minh — tất cả những ứng dụng đó đang được triển khai ở quy mô hàng trăm triệu người, không phải thử nghiệm trong phòng lab.

2.2. Robot hình người — Thâm Quyến của thế kỷ XXI?

Một chi tiết thú vị về robot hình người Trung Quốc: lợi thế cạnh tranh chủ chốt của họ không phải từ AI hay phần mềm — mà từ "hệ sinh thái phần cứng" được kế thừa từ ngành xe điện. Cảm biến, động cơ servo, pin, bộ giảm tốc — những linh kiện chủ chốt của robot — đều đã được sản xuất hàng loạt ở Trung Quốc với chi phí thấp nhờ ngành xe điện phát triển trước đó.

Đây là một ví dụ điển hình về tư duy “hệ sinh thái tích lũy”: mỗi ngành phát triển trước không chỉ tạo ra giá trị riêng mà còn hạ chi phí và nâng năng lực cho ngành tiếp theo. Xe điện → robot. Robot → AI ứng dụng. AI ứng dụng → tự động hóa toàn diện.

Trong khi đó, công ty Unitree Robotics của Trung Quốc đạt sản lượng năm 2025 cao gấp 36 lần so với hai đối thủ Mỹ là Figure AI và Tesla Optimus cộng lại. Đây không phải cuộc cạnh tranh cân bằng.

III. Trung Quốc và Việt Nam: đường song hành hay giao nhau?

3.1. Trong xuất khẩu — đối thủ cạnh tranh trực tiếp

Từ năm 2019, khi thuế quan Mỹ bắt đầu áp dụng lên hàng Trung Quốc, một làn sóng đầu tư dịch chuyển sang Việt Nam. Xuất khẩu Việt Nam vào Mỹ tăng từ khoảng 50 tỷ USD năm 2018 lên hơn 110 tỷ USD năm 2024. Trong nhiều lĩnh vực — điện tử, dệt may, giày dép, đồ gỗ — Việt Nam và Trung Quốc đang cạnh tranh trực tiếp cho cùng thị phần tại Mỹ và EU.

Nhưng đây là cạnh tranh bất cân xứng. Trung Quốc đang chủ động tự động hóa và nâng chuỗi giá trị để duy trì sức cạnh tranh ngay cả khi chi phí lao động tăng. Khi một nhà máy ở Thâm Quyến lắp đặt 1.000 robot, họ có thể cạnh tranh được với mức lương thấp hơn của Việt Nam — và sản xuất sản phẩm chất lượng cao hơn với sai số ít hơn.

Điều đó đặt ra áp lực rõ ràng: Việt Nam không thể mãi cạnh tranh bằng lao động giá rẻ. Giai đoạn “giá rẻ” đang thu hẹp dần — tốc độ phụ thuộc vào tốc độ Trung Quốc tự động hóa và tốc độ Việt Nam leo thang chuỗi giá trị.

3.2. Trong chuỗi cung ứng — đối tác không thể thiếu

Nghịch lý là: dù cạnh tranh gay gắt trên thị trường xuất khẩu, Việt Nam và Trung Quốc lại gắn kết sâu sắc trong chuỗi cung ứng. Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, cung cấp nguyên liệu, linh kiện, máy móc cho phần lớn ngành sản xuất xuất khẩu Việt Nam.

Thực tế thú vị: nhiều sản phẩm “Made in Vietnam” xuất sang Mỹ thực chất chứa đến 40-50% linh kiện có nguồn gốc Trung Quốc. Điều đó vừa là sức mạnh (tiếp cận chuỗi cung ứng giá rẻ) vừa là điểm yếu (dễ bị tổn thương khi quan hệ Mỹ-Trung căng thẳng).

3.3. Trong công nghệ — học trò đang bắt kịp thầy

Có một xu hướng đáng chú ý: các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc đang đầu tư vào Việt Nam không phải để gia công mà để "tiếp cận thị trường và tránh rào cản thuế quan". Khi sản phẩm được sản xuất tại Việt Nam, nó không bị áp mức thuế quan như hàng Trung Quốc khi vào Mỹ.

Điều này đặt ra một câu hỏi chính sách nhạy cảm cho Việt Nam: "Làm thế nào để hưởng lợi từ đầu tư Trung Quốc mà không trở thành “trạm trung chuyển” để lách thuế?". Mỹ và EU đang theo dõi rất chặt vấn đề này.

IV. Kiểm soát quyền lực — Điểm mù trong mô hình Trung Quốc

4.1. Khi không có phanh — xe chạy nhanh nhưng dễ lật

Mô hình tập trung quyền lực Trung Quốc có một ưu điểm rõ ràng: tốc độ ra quyết định. Nhưng cũng có một điểm yếu hệ thống nghiêm trọng: khi quyết định sai, không có cơ chế dừng lại nhanh.

Ba ví dụ nổi bật trong thập kỷ gần đây:

- Chính sách Zero-COVID: Từ 2020-2022, Trung Quốc kiên quyết thực hiện chính sách phong tỏa triệt để. Ban đầu hiệu quả — Trung Quốc kiểm soát dịch tốt hơn phần lớn thế giới. Nhưng khi thế giới đã thích nghi và mở cửa, Trung Quốc vẫn tiếp tục Zero-COVID đến cuối 2022, gây thiệt hại kinh tế khổng lồ và bất mãn xã hội tích tụ. Khi cuối cùng mở cửa đột ngột vào tháng 12/2022, làn sóng lây nhiễm ập đến mà không có chuẩn bị.

- Bong bóng bất động sản: Hơn hai thập kỷ, các chính quyền địa phương được khuyến khích bán đất để thu ngân sách và tài trợ tăng trưởng GDP. Evergrande và hàng trăm nhà phát triển bất động sản vay tiền điên cuồng. Đến khi Trung ương nhận ra vấn đề và bắt đầu siết chặt vào 2020-2021, bong bóng đã quá lớn để xì nhẹ nhàng. Hệ quả là khủng hoảng bất động sản kéo dài đến tận hôm nay, kéo tiêu dùng và tăng trưởng xuống.

- Chiến dịch “thịnh vượng chung” năm 2021: Được phát động mà không có lộ trình rõ ràng, chiến dịch khiến giới kinh doanh tư nhân hoảng sợ, nhiều người chọn “nằm im thở khẽ” thay vì đầu tư mở rộng. Hệ quả: tăng trưởng chậm lại, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên tăng vọt lên hơn 20% trong năm 2023.

Bài học từ ba ví dụ này: "khi không có cơ chế phản hồi độc lập — không có báo chí tự do, không có phe đối lập trong nghị viện, không có tổ chức xã hội dân sự có thể lên tiếng — các quyết định sai có thể leo thang đến quy mô gây thiệt hại hệ thống trước khi bị dừng lại".

4.2. Chiến dịch chống tham nhũng: Mạnh nhưng chưa đủ bền

Chiến dịch chống tham nhũng của Tập Cận Bình từ 2012 đến nay đã xử lý hàng chục nghìn quan chức ở mọi cấp. Đây là chiến dịch mạnh mẽ và có tác động thực sự. Nhưng phân tích kỹ cho thấy những hạn chế cơ bản:

Thứ nhất, chiến dịch giải quyết "triệu chứng" chứ không giải quyết "nguyên nhân". Nguyên nhân sâu xa của tham nhũng là sự giao thoa giữa quyền lực hành chính và lợi ích kinh tế — ai kiểm soát cấp phép, phân bổ đất đai, ký kết hợp đồng nhà nước thì người đó có động cơ và khả năng trục lợi. Chiến dịch chống tham nhũng bắt giữ người này, nhưng không thay đổi cơ chế tạo ra người tiếp theo.

Thứ hai, khi ranh giới giữa “tham nhũng” và “quyết định kinh doanh hợp pháp” trở nên mờ nhạt và phụ thuộc vào phán quyết chính trị, cả hệ thống kinh doanh tư nhân rơi vào trạng thái bất an. Doanh nhân không biết quyết định nào hôm nay sẽ bị coi là phạm pháp ngày mai.

Thứ ba, công cụ chính của chiến dịch — cơ quan Kỷ luật Đảng (CCDI) — tuy mạnh nhưng chỉ có trách nhiệm với lãnh đạo cao nhất, không có cơ chế kiểm soát độc lập từ bên ngoài Đảng.

4.3. Bài học cho Việt Nam: Thể chế chống tham nhũng bền vững

Chiến dịch “đốt lò” của Việt Nam đã có những kết quả không thể phủ nhận. Nhiều đại án tham nhũng lớn được xử lý nghiêm — từ Vạn Thịnh Phát đến Việt Á đến các sai phạm trong thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Điều này tạo ra hiệu ứng răn đe quan trọng.

Nhưng bài học từ Trung Quốc cho thấy: "Răn đe bằng chiến dịch không đủ bền. Cần xây dựng thể chế kiểm soát quyền lực có tính chất hệ thống, không phụ thuộc vào ý chí cá nhân lãnh đạo".

Đó có thể là: kiểm toán độc lập thực sự (không chỉ là kiểm toán nội bộ); công khai tài sản cán bộ ở mức có thể kiểm chứng; tư pháp đủ độc lập để xử lý người thân của lãnh đạo cấp cao nếu có vi phạm; báo chí được phép điều tra các vụ tham nhũng mà không sợ bị trả thù.

Không phải mô hình phương Tây, nhưng một hình thức kiểm soát quyền lực có tính thể chế — đó là điều mà mọi mô hình phát triển bền vững đều cần.

V. Khoa học và đổi mới sáng tạo — Thách thức dài hạn nhất của Việt Nam

5.1. Không thể mãi nhập khẩu công nghệ

Trong khi Trung Quốc đang phát triển DeepSeek và robot hình người, Việt Nam vẫn đang nhập khẩu phần lớn máy móc, công nghệ sản xuất và phần mềm quản lý từ nước ngoài. Điều này không phải vấn đề ngắn hạn — nhưng nếu kéo dài, nó trở thành cái bẫy thu nhập trung bình.

Câu hỏi không phải là “Có nên đầu tư vào đổi mới sáng tạo không?” — Câu trả lời rõ ràng là có. Câu hỏi thực sự là: "Việt Nam nên lựa chọn lĩnh vực nào để tập trung, với nguồn lực có hạn?".

Bài học từ Trung Quốc: không nên dàn trải

“Made in China 2025” xác định 10 lĩnh vực — nhưng thực tế, sức mạnh tập trung hơn vào 3-4 lĩnh vực mà Trung Quốc có lợi thế cạnh tranh thực sự: xe điện và pin, robot và tự động hóa, AI ứng dụng, và viễn thông (Huawei, ZTE).

Việt Nam cần một phiên bản tương tự: chọn 3-4 lĩnh vực mà đất nước có tiềm năng cạnh tranh thực sự, đầu tư tập trung, chấp nhận không cạnh tranh ở các lĩnh vực khác.

Gợi ý có căn cứ

- "Bán dẫn" (vị trí địa lý và cam kết từ Intel, Samsung, Amkor đã tạo nền móng)

- "AI ứng dụng cho nông nghiệp và y tế" (lĩnh vực mà Việt Nam có dữ liệu, có người dùng, và có vấn đề cần giải quyết)

- "Công nghiệp xanh và năng lượng tái tạo" (tiềm năng gió và mặt trời hàng đầu khu vực) 

- "Phần mềm và dịch vụ số" (nguồn nhân lực lập trình lớn và chi phí cạnh tranh).

5.2. Vai trò của nhà nước: Định hướng nhưng không làm thay

Trung Quốc đã dùng nhà nước mạnh để định hướng đổi mới — và đạt được kết quả. Nhưng cũng đã phạm những sai lầm tốn kém khi nhà nước can thiệp quá sâu vào quyết định kỹ thuật.

Bài học phân biệt được và không nên làm của nhà nước trong đổi mới sáng tạo

+ Nhà nước nên làm: Đầu tư vào nghiên cứu cơ bản (mà tư nhân không làm vì không có lợi nhuận trực tiếp); xây dựng hạ tầng dữ liệu và kỹ thuật số dùng chung; đào tạo nhân lực kỹ thuật bậc cao; tạo ra thị trường ban đầu cho công nghệ mới qua mua sắm công; đặt tiêu chuẩn và tạo khung pháp lý cho các công nghệ mới nổi.

+ Nhà nước không nên làm: Chọn “người chiến thắng” ở cấp doanh nghiệp cụ thể; can thiệp vào quyết định công nghệ thuần túy; tạo ra doanh nghiệp nhà nước cạnh tranh không lành mạnh với tư nhân trong lĩnh vực đổi mới.

5.3. Đại học và nghiên cứu — Mắt xích yếu nhất

Nếu có một điểm mà Việt Nam tụt hậu rõ ràng nhất so với Trung Quốc, đó là liên kết giữa đại học, nghiên cứu và doanh nghiệp.

Trung Quốc đã xây dựng các phòng thí nghiệm ngay bên trong Huawei, Alibaba, CATL — nơi kỹ sư và nhà nghiên cứu làm việc cùng nhau, rút ngắn chu kỳ từ ý tưởng đến sản phẩm. Đại học Thanh Hoa, Đại học Bắc Kinh, Đại học Chiết Giang là “bể nhân lực” cung cấp trực tiếp cho các công ty công nghệ hàng đầu.

Ở Việt Nam, khoảng cách giữa đại học và doanh nghiệp vẫn còn rất lớn. Nhiều chương trình đào tạo kỹ thuật không cập nhật kịp nhu cầu thực tế của thị trường. Nghiên cứu khoa học trong trường đại học chủ yếu hướng đến xuất bản bài báo quốc tế — không phải hướng đến giải quyết bài toán thực tế của doanh nghiệp Việt Nam.

Đây là một thay đổi về triết lý giáo dục và nghiên cứu cần thực hiện: từ “nghiên cứu để biết” sang “nghiên cứu để làm”.

VI. Nhìn lại toàn cục — Bốn bài học đọc xuyên lại nhau

Đọc bốn bài trong loạt bài này, một bức tranh tổng thể hiện ra với bốn bài học xuyên suốt:

+ Bài học thứ nhất: Lý luận là công cụ giải phóng khi đủ linh hoạt để thích nghi với thực tiễn — và là xiềng xích khi trở thành giáo điều. Trung Quốc đã thành công vì lý luận của họ đủ đàn hồi để bao hàm cả thị trường lẫn nhà nước, cả tư nhân lẫn công. Thất bại khi lý luận bị dùng để bảo vệ đặc quyền thay vì phục vụ phát triển.

+ Bài học thứ hai: Thể chế tốt là thể chế có thể thử nghiệm, học hỏi và tự sửa sai. Thâm Quyến thành công không phải vì kế hoạch hoàn hảo ngay từ đầu, mà vì được trao quyền thực nghiệm và có lãnh đạo cấp cao đứng sau bảo vệ khi thực nghiệm đó bị công kích.

+ Bài học thứ ba: Nguồn lực — đất đai, con người, vốn — là trung lập. Hiệu quả hay lãng phí phụ thuộc vào thể chế phân bổ. Định giá đất theo thị trường, cho phép lao động lưu động tự do, và dùng vốn nước ngoài để học hỏi thay vì chỉ lắp ráp — đó là bộ ba chính sách mà Trung Quốc đã áp dụng tốt trong giai đoạn đầu và dần mất kiểm soát trong giai đoạn sau.

+ Bài học thứ tư: Đổi mới sáng tạo không phải xa xỉ phẩm của quốc gia giàu — nó là điều kiện sống còn của quốc gia muốn thoát bẫy thu nhập trung bình. Nhưng đổi mới phải dẫn dắt bởi doanh nghiệp tư nhân, được nhà nước hỗ trợ qua hạ tầng và giáo dục, chứ không phải do nhà nước làm thay.

VII. Kết: Kỷ nguyên mới cần tư duy mới

Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà những quy tắc kinh tế của thế kỷ XX đang bị viết lại. Chuỗi cung ứng không còn đi theo logic thuần túy hiệu quả mà đi theo bản đồ địa chính trị. Giá dầu không còn do cung cầu đơn thuần quyết định mà do những cuộc xung đột ở những vùng đất xa xôi. Công nghệ AI và robot đang thay đổi bản chất của lợi thế cạnh tranh quốc gia nhanh hơn bất kỳ cuộc cách mạng công nghiệp nào trước đây.

Trong kỷ nguyên đó, câu hỏi không còn là “Trung Quốc hay Mỹ, phương Đông hay phương Tây” — mà là: "mô hình nào có khả năng thích nghi, học hỏi và tự sửa sai nhanh nhất?".

Việt Nam bước vào kỷ nguyên này với một lợi thế mà người ta thường xem nhẹ: "chưa phạm phải những sai lầm lớn nhất của các nước đi trước". Không có bong bóng bất động sản vỡ ở quy mô Evergrande. Không có 400 triệu lao động nhập cư bị “neo” bởi hộ khẩu. Không có bất bình đẳng ở mức Gini 0,5. Không có một thế hệ doanh nhân đã tích lũy tài sản qua mối quan hệ với quyền lực đến mức không thể chạm đến.

Những “không” đó là di sản quý giá. Vấn đề là giữ được chúng trong quá trình tăng tốc phát triển — khi áp lực cạnh tranh và cám dỗ tăng trưởng nhanh có thể khiến người ta bắt chước những phần tệ nhất của mô hình Trung Quốc mà quên đi những cảnh báo mà lịch sử đã ghi lại.

Có những gương soi thì đừng lặp lại những vết nứt đã hiện trên đó.

P.M.L.

---

*Kết thúc loạt bài “Bài học Trung Quốc — Gương soi cho Việt Nam trong kỷ nguyên mới”

Loạt bài gồm: 

Bài 1: Thể chế và lý luận CNXH:

https://www.facebook.com/share/p/18JqMJZVKL/?mibextid=wwXIfr

Bài 2: Đặc khu và thí điểm thể chế. 

https://www.facebook.com/share/p/1DZYMUMqAy/?mibextid=wwXIfr

Bài 3: Nguồn lực: đất đai, con người, vốn và tham nhũng: https://www.facebook.com/share/p/1CeaM2Nn36/?mibextid=wwXIfr

Bài 4 — Khoa học, đổi mới sáng tạo và kiểm soát quyền lực.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai