Bauxite Việt Nam

Carl Robinson

Ba Sàm lược dịch

Tranh chấp đất đai diễn ra ở khắp nơi, thậm chí có trường hợp bị quy kết theo Điều 331. Người dân không tin tưởng vào quy trình, không tin vào ngôn ngữ được sử dụng, và cũng không tin rằng các quyết định được đưa ra là vì lợi ích của chính họ.

Và giờ đây, núi Ba Vì trở thành cái tên mới nhất trong chuỗi các dự án phát triển theo kiểu áp đặt từ trên xuống, ép buộc người dân phải đồng thuận, và cảnh dân làng phải đứng lên bảo vệ mảnh đất duy nhất mà họ có.

Vào một ngày trời quang đãng ở Hà Nội — dù những ngày như thế giờ chẳng còn nhiều — bạn có thể nhìn thấy núi Ba Vì ở phía chân trời xa và cảm nhận sức nặng từ truyền thuyết khởi thủy của dân tộc Việt. Chuyện về nàng tiên Âu Cơ cùng bọc trăm trứng – năm mươi người con lên non, năm mươi người con xuống biển; Và sau này là nguồn gốc của bánh chưng, bánh giầy. 

Ba Vì chính là cội nguồn tâm linh của người Việt. Một ngọn núi thiêng. Tôi từng leo lên tất cả những ngọn núi khác — Fansipan, Yên Tử, núi Bà Đen, Tam Đảo, Lũng Cú — từ rất lâu trước khi cáp treo và các quảng trường bê tông xuất hiện. Và giờ đây, Ba Vì lại trở thành mục tiêu mới nhất của tập đoàn du lịch lớn nhất Việt Nam — chính cái tên đã tước đi ý nghĩa nguyên bản của mọi ngọn núi thiêng khác trên cả nước, khoác lên chúng cái mác “sinh thái” (Eco) ngay khi bê tông bắt đầu được đổ xuống.

Mọi chuyện đang diễn ra ngay lúc này. Sun Group gọi dự án rộng 580 héc-ta này là “eco-safari” (khu du lịch sinh thái kết hợp tham quan động vật hoang dã) – một dự án được thúc đẩy mà không qua đấu thầu cạnh tranh, thậm chí lễ khởi công đã được tổ chức trước cả khi có quyết định phê duyệt chính thức. Dân làng nhìn thấy máy móc kéo đến và đã làm điều mà chưa ai từng làm ở Fansipan, núi Bà Đen hay Yên Tử: Họ dựng lều, chặn đường và thay phiên nhau túc trực ngày đêm. Họ không ngồi chờ cáp treo và quảng trường mọc lên. Họ đã chứng kiến ​​những gì xảy ra ở những nơi khác. Họ hiểu rõ cái mác “sinh thái” thực chất mang ý nghĩa gì khi được các nhà đầu tư sử dụng tại Việt Nam.

Việt Nam hiện đang phát triển du lịch theo quy mô khổng lồ. Thấy núi là dựng cáp treo lên đỉnh. Thấy sườn núi là đổ bê tông cho đến khi nó trông chẳng khác gì một quảng trường. Những thị trấn kiểu Pháp giả, thành phố kiểu Ý giả, và thậm chí cả bản sao Venice với những chiếc thuyền gondola ở tận Phú Quốc. Tư duy chủ đạo luôn là: phải lớn hơn, ồn ào hơn và choáng ngợp hơn. Và rồi dòng người ùn ùn kéo đến — trước tiên là khách nội địa, theo sau là khách quốc tế — như thể chính sự hoành tráng ấy đã biện minh cho sự tàn phá thiên nhiên. Tệ hại nhất là việc thương mại hóa và lợi dụng Phật giáo: Fansipan biến thành một điểm hành hương thương mại ngay trên đỉnh núi cao nhất cả nước; Yên Tử – cái nôi của Thiền phái Trúc Lâm – nay đã có cáp treo; và Núi Bà Đen ở phía tây bắc Sài Gòn thì bị “đội” lên một bức tượng đầu Phật khổng lồ đang mỉm cười hướng về phía đông, một sự chế giễu đối với tất cả những giá trị tâm linh mà nơi này từng đại diện. Và còn nhiều, rất nhiều ví dụ khác nữa.

Đối với dân làng, vấn đề không nằm ở chuyện huyền thoại hay truyền thuyết. Vấn đề là đất đai. Họ từng được phép sử dụng các sườn núi và vùng chân núi để canh tác, chăn thả gia súc, kiếm củi và duy trì các hoạt động kinh tế nhỏ lẻ giúp các hộ gia đình nông thôn trang trải cuộc sống. Dưới danh nghĩa “các biện pháp cấp bách”, quyền tiếp cận đó nay đang bị tước bỏ: ruộng đồng bị rào lại, lối đi bị chặn, máy móc được đưa vào công trường ngay cả khi các thủ tục phê duyệt chưa hoàn tất. Ý nghĩa của Ba Vì đối với đất nước là một chuyện, nhưng ý nghĩa của nó đối với những người dân sống dưới chân núi lại là chuyện khác. Họ không đấu tranh để bảo vệ một huyền thoại. Họ đang bảo vệ mảnh đất duy nhất mà họ có.

Chúng ta vừa chứng kiến ​​kịch bản tương tự diễn ra tại Hà Nội. Mặt trận Tổ quốc đã thực hiện một cuộc “khảo sát” về việc quy hoạch lại toàn bộ khu vực lịch sử quanh hồ Hoàn Kiếm – với cảnh quan chức đi từng nhà và giám sát người dân ngay khi họ trả lời – rồi công bố kết quả là 92% người dân tán thành (!) Rồi sau đó lãnh đạo cao nhất chỉ đạo triển khai dự án.

Phương thức tương tự cũng đang được áp dụng tại Ba Vì: một dự án “công viên sinh thái kết hợp safari” rộng 580 héc-ta được thúc đẩy mà không qua đấu thầu cạnh tranh; lễ khởi công được lên kế hoạch khi chưa có phê duyệt chính thức; giới chức trách dùng những ngôn từ nước đôi, lấp lửng về “các biện pháp cấp bách” và “cơ hội phát triển”. Mô thức hành động hoàn toàn giống hệt nhau. Điểm khác biệt duy nhất là lần này, người dân địa phương đã hành động trước.

Trong khi đó, tại khu vực ven sông Hồng, dự án cải tạo bờ sông đang bị đình trệ giữa chừng: người dân không thể sửa chữa, mua bán hay xây dựng nhà cửa, tất cả đều mắc kẹt trong tình trạng lấp lửng về mặt hành chính – một hệ quả thường thấy sau mỗi dự án lớn.

Ba Vì sẽ không quyết định tương lai của Việt Nam, nhưng nó phản ánh rõ nét tâm trạng của đất nước vào lúc này. Tranh chấp đất đai diễn ra ở khắp nơi, thậm chí có trường hợp bị quy kết theo Điều 331. Người dân không tin tưởng vào quy trình, không tin vào ngôn ngữ được sử dụng, và cũng không tin rằng các quyết định được đưa ra là vì lợi ích của chính họ. Quận Hoàn Kiếm đã chứng minh điều đó ngay tại trung tâm thành phố, và huyện Ba Vì cũng đang chứng minh điều tương tự ở vùng đồi núi. Nếu ngay cả ngọn núi thiêng liêng – nơi khởi nguồn – cũng có thể bị đưa vào quy hoạch phát triển dưới danh nghĩa “biện pháp khẩn cấp”, thì chẳng còn giới hạn nào là bất khả xâm phạm nữa. Dân làng hiểu rõ điều đó. Ai cũng hiểu điều đó. 

Câu hỏi duy nhất lúc này là liệu việc lên tiếng phản đối ngay từ giai đoạn sớm như vậy có tạo ra được sự khác biệt nào được hay không.

C.R.

Nguồn bản dịch: Basamnhv.wordpress.com