Bauxite Việt Nam

Nguyễn Quang A

Ngày 11/11/2025, trong clip số 53 trên trang Ý Vụn với tiêu đề “TBT ĐCSVN biết về nguy cơ nhà nước có thể trở thành nhà nước mafia” – tôi đã nói sơ về nguy cơ nhà nước mafia và ghi nhận rằng nhà lãnh đạo mới của Việt Nam biết về nguy cơ ấy nhằm khuyến khích giới lãnh đạo VN tránh nó. Khoảng một tuần sau mấy bạn an ninh mời tôi đi uống cà phê (chuyện thường xảy ra trong nhiều năm qua mà một số người nghĩ tôi phải “trình diện” còn tôi thì nghĩ là cơ hội tốt để “đối thoại” với các bạn an ninh và tiến hành “an ninh vận” như chủ trương của Diễn Đàn XHDS đã nêu ra từ cuối 2013) và họ yêu cầu tôi gỡ clip số 53 đó. Tôi bảo họ: “Mình khen sếp của các cậu cơ mà, sao lại phải gỡ?” Họ bảo nhưng người nghe có thể hiểu khác đi và comment rất lung tung. Mình đáp lại: để tránh người nghe hiểu lầm thì phải thảo luận, tranh luận cho ra nhẽ chứ gỡ đi không phải là giải pháp.   

Dù được gần 60 ngàn người xem, nhưng sau gần một năm, tôi nghĩ phải bàn kỹ hơn về khái niệm nhà nước mafia và nguy cơ này để tránh.

Dựa vào khung khái niệm của cuốn Giải phẫu các Chế độ Hậu Cộng sản, bài viết này chia thành bốn phần: I) Nhà nước mafia là gì qua kinh nghiệm Hungary, Nga và Kazkhstan; II) Các đặc trưng của nhà nước mafia và chỉ ra đảng-nhà nước mafia còn tồi tệ hơn nhà nước mafia rất nhiều; III) Nhà nước mafia hoạt động thế nào qua ví dụ Hungary, chủ yếu nêu vấn đề tham nhũng có tính hệ thống; IV) Những dấu hiệu theo các tiêu chí của nhà nước mafia ở Việt Nam và vài suy ngẫm về những khả năng diễn biến đến nhà nước mafia và đảng-nhà nước mafia và  Việt Nam nên tránh nguy cơ khủng khiếp này thế nào.

I. Nhà nước Mafia là gì?

Tên gọi nêu rõ bản chất của sự vật là quan trọng, vì nếu tên gọi sự vật không như vậy có thể dẫn đến sự mô tả thiếu chính xác, vòng vo và nhiều khi gây hiểu nhầm. Cuốn Giải phẫu các Chế độ Hậu Cộng sản tạo một bộ khái niệm mới, ngôn ngữ mới để mô tả các chế độ hậu cộng sản. Về khái niệm nhà nước mafia mới đầu bị giới học giả cho là thái quá, dần dần được chấp nhận không chỉ trong giới học thuật mà trong phần đông dân chúng Hungary nữa sau ¼ thế kỷ như kết quả thăm dò dư luận Tháng 2/2026 (trước bầu cử hai tháng) cho thấy:

Hình 1. Tên gọi sát thực tế góp phần định hình nhận thức của dân chúng

Như thế tên gọi sự vật là rất quan trọng vì nó sát với nhận thức của người dân về sự vật. Và có lẽ tên gọi đúng đã góp phần lật đổ nhà nước-mafia của Orbán Viktor trong cuộc bầu cử ngày 12/4/2026 (Hệ thống Hợp tác Quốc gia-NER là tên gọi chính thức do Orbán Viktor đặt ra từ 2010). 

Ta sẽ không bàn sâu về tổ chức mafia là gì. Theo cách hiểu thông thường hiện nay mafia là một nhóm bí mật của các tội phạm. Chúng vận hành những công việc bất hợp pháp với việc dùng bạo lực, và bảo vệ lẫn nhau. Cấu trúc và các quy tắc chính của nó theo kiểu gia đình (thị tộc) do một bố già (ông trùm) lãnh đạo, với quy tắc omertá (giữ im lặng nghiêm ngặt), các thành viên phải trung thành tuyệt đối với bố già và nhóm. Những hoạt động chính của chúng là bảo kê để moi tiền của những kẻ (hay tổ chức) được bảo kê; hoạt động cờ bạc và buôn bán ma túy bất hợp pháp; kiểm soát các tổ chức hợp pháp để che giấu tiền đen và ảnh hưởng chính trị.

Thế còn nhà nước-mafia là gì?   

Thuật ngữ này (maffia-állam) được Magyar Bálint đưa ra từ năm 1999 trong một tài liệu phác thảo cương lĩnh của Đảng SZDSZ [1] 

Hình 2. Tên gọi nhà nước-mafia (maffia állam) xuất hiện tháng 11/1999.

Bài viết sơ khởi về nhà nước-mafia Hungary (Bạch tuộc Hungary - tổ chức [tội phạm] Thượng lưu) [2] được đăng trên một nhật báo Magyar Hirlap ngày 21/2/2001. Rồi ông tập hợp nhiều nhà nghiên cứu khác để ra ba tập sách phân tích nhà nước mafia Hungary [3] và được mở rộng ra cho tất cả các nước hậu-cộng sản trong cuốn The Anatomy of Post-Communist Regimes viết cùng với Madlovics Bálint [4]. Cuốn này xây dựng một khung khổ khái niệm mới, một ngôn ngữ mới để phân tích các chế độ hậu cộng sản chính xác hơn khung khổ quen thuộc dùng các khái niệm dòng chính Tây phương thường không chính xác và gây hiểu lầm khi mô tả các chế độ hậu-cộng sản.

Khung khổ khái niệm đó được mô tả cô đọng trong các Hình dưới đây mà chúng ta đã nhắc tới nhiều lần trong khoảng một năm qua:

Thay cho khung khổ khái niệm Tây phương, lấy phương Tây làm trung tâm, khi bàn về chuyển đổi dân chủ người ta dùng khái niệm các chế độ lai khá mơ hồ và dễ gây hiểu lầm (các chế độ lai với đủ loại tên và tính ngữ: dân chủ bầu cử, dân chủ phi tự do, độc đoán cạnh tranh, độc đoán bá quyền,… nằm trên cạnh trên cùng của tam giác nối Dân chủ Tự do và Độc tài Cộng sản) trên Hình 3. Không gian quan niệm của [4] gồm 1 tam giác với 3 kiểu chế độ lý tưởng tại ba đỉnh (Dân chủ tự do, Độc tài Cộng sản và Chuyên quyền bảo trợ) và 3 kiểu chế độ lý tưởng (trung gian nằm trên các cạnh: chuyên quyền bảo thủ; dân chủ bảo trợ và độc tài khai thác thị trường), rộng hơn khung khổ cũ khá nhiều. Hình 3 cũng cho thấy vị trí (năm 2022) của 12 chế độ hậu-cộng sản. Các nước nằm ở gần  kiểu chế độ lý tưởng Chuyên quyền bảo trợ (Hungary, Nga, Kazakhstan) đều là nhà nước-mafia. 

Hình 3.

Trạng thái của mỗi nước tại một thời điểm được biểu diễn bằng 1 điểm trong tam giác trên và nếu ta nối các điểm ở những thời gian khác nhau của một nước ta có quỹ đạo diễn tiến của nước đó. Ví dụ với Hungary trên Hình 4 sau đây:

Hình 4.

Có thể thấy quỹ đạo của Hungary qua khá nhiều hệ thống, từ độc tài cộng sản, rồi 1989-90 chuyển sang Dân chủ tự do được gần 10 năm thì sa sút xuống dân chủ bảo trợ, cho đến 2010 thì sa xuống chuyên quyền bảo trợ và nhà nước mafia được củng cố trong 16 năm; nhà nước mafia sụp đổ trong cuộc bầu cử 12/4/2026. 

Tương lai ở Hungary ra sao chưa rõ nhưng chắc chắn sẽ được cải thiện. 

Quỹ đạo của Nga 1964-2026 có thể thấy trên hình sau:

Hình 5. Quỹ đạo Nga (1964-2027)

Nhà nước mafia Nga chí ít sẽ kéo dài một số năm nữa bất chấp có bầu cử quốc hội (Duma) vào 20/9/2026,và có lẽ đến khi Putin chết hoặc lâu hơn. Còn ở Hungary, nhà nước mafia đã sụp đổ với cuộc bầu cử Quốc hội 12/4/2026 vừa qua. Vì sao có sự khác biệt như vậy giữa Hungary và Nga? Chúng ta cần đi sâu hơn một chút về nhà nước mafia và các đặc trưng chính của nó.

Quỹ đạo của Kazakhstan được thể hiện trong Hình 6 dưới đây.

Hình 6. Quỹ đạo chuyển đổi của Kazakhstan (1964-2022)

II. Các đặc trưng của nhà nước-mafia

Nhà nước mafia là một tổ chức tội phạm thượng lưu (fel-világ, upper-world) ngược với tổ chức tội phạm củathế giới ngầm (al-világ, under-world)  mà từ mafia thông thường ám chỉ. Nhà nước mafia có một bố già có chức danh “long trọng” như thủ tướng (ví dụ: Orbán), hay tổng thống (ví dụ: Putin). Nó không phải là một tổ chức thế giới ngầm bí mật mà là một tổ chức của xã hội thượng lưu, công khai.

Một số động lực chính của những người nắm quyền trong nhà nước mafia là [4T, tr. 19-44):

1)    Để tập trung và củng cố quyền lực;

2)    Để làm giàu cá nhân cho các GIA ĐÌNH của thị tộc (clan); tích tụ tài sản cho GIA ĐÌNH của thị tộc, tức là nhà nước vì lợi ích của elite (tầng lớp cai trị) chứ không phải của nhân dân (dù nó lớn tiếng nói vậy);

3)    Elite cai trị là một gia tộc chính trị nhận con nuôi (adopted political family), một mạng lưới bảo trợ phi chính thức mang tính thị tộc (clan) có dạng kim tự tháp với bố già ở trên đỉnh kim tự tháp;

4)    Họ không bị chi phối bởi một ý thức hệ nào cả mà họ SỬ DỤNG những ý thức hệ khác nhau (dân tộc chủ nghĩa, tôn giáo, tả, hữu…) phù hợp với những mục đích của họ; tức là họ là các nhà dân túysử dụng các ý thức hệ cho các mục đích của mình chứ không phải bị một ý thức hệ (như dân tộc hay tôn giáo hay cộng sản hoặc tư bản) chi phối [4T, tr. 61-62].

5)    Vô số xúc tu của con bạch tuộc (nhà nước mafia) bòn rút nguồn lực từ mọi ngõ ngách của xã hội (kinh tế, nghệ thuật, khoa học, báo chí,…).

6)    Họ sử dụng các bù nhìn (strohman, front-men) trong hoạt động chính trị và kinh tế cũng như xã hội… 

Ba đặc trưng đầu tiên là các đặc trưng chính, những đặc trưng sau là các đặc trưng thêm có thể thay đổi về mức độ tùy từng nước. 

Nhà nước mafia tìm cách phá vỡ những định chế kiểm soát và cân bằng (cố biến quốc hội, tòa án, viện công tố thành công cụ, phá hủy tính độc lập của báo chí và các tổ chức xã hội dân sự,…),  phá hủy nhà nước pháp quyền, bóp méo cơ chế cạnh tranh thị trường, tìm cách gạt các đảng đối lập sang bên lề…, nhất là bóp méo hệ thống bầu cử... 

Tại Hungary, Nga và Kazakhstan đặc trưng số (1) (tập trung và củng cố quyền lực) là rất rõ ràng: Orban Viktor cầm quyền suốt 4 nhiệm kỳ 16 năm với 2/3 số ghế trong Quốc hội; Putin nắm quyền liên tục 27 năm từ 2000 (kể cả khi làm thủ tướng 2008-2012 vì Hiến pháp Nga quy định không ai có thể làm tổng thống quá 2 nhiệm kỳ, 4 năm, liên tiếp nên phải đưa Medvedev làm tổng thống và sửa nhiệm kỳ thành 6 năm, rồi 2012 lại làm tổng thống từ đó đến nay); tại Kazakhstan Nazarbayev làm tổng thống gần 29 năm liên tục rồi trao quyền cho Tokayev làm tổng thống từ 2019 đến nay (Hiến pháp 2022 quy định tổng thống chỉ được một nhiệm kỳ 7 năm duy nhất và không được ứng cử tiếp, và sẽ lý thú để theo dõi tình hình Kazakhstan trong thời gian tới nhất là vào khoảng 2029).

Về đặc trưng thứ hai (làm giàu cho cá nhân gia tộc của bố già và các thuộc hạ) có thể cũng rõ ràng trong trường hợp Hungary và Kazakhstan. Trong số 75 người giàu nhất Kazakhstan phần đông liên quan đến Nazarbayev, người giàu nhất Bulat Utemuratov có tài sản 5,4 tỷ $ từng là chánh văn phòng tổng thống và vẫn là một người thân cận nhất của Nazarbayev; các con gái, con rể và cháu của Nazarbayev có tổng tài sản lên đến 17 tỷ $, chiếm hơn ¼ tổng tài sản của 75 người giàu nhất Kazakhstan [8]. 

Việc làm giàu cho gia tộc của Orbán cũng như các thuộc hạ của ông tôi đã nhắc đến nhiều lần [6]. 

Không có dữ liệu chính thức nào về tài sản của gia tộc Putin, nhưng có những đánh giá rằng ông có tài sản cá nhân lên đến hàng nhiều tỷ $. 

Cũng tương tự về các nhà lãnh đạo Trung quốc, chính thức trông “khá trong sạch” nhưng nhiều thông tin cho thấy gia tộc của họ dính sâu vào việc làm giàu [5] hoặc báo chính thống cũng tường thuật về tài sản của các cán bộ cao cấp của Trung quốc, những con hổ bị Tập Cận Bình đả, chỉ xin nêu ví dụ về tướng Từ Thái Hậu, phó chủ tịch quân ủy TW bị tịch thu tài sản có giá trị hàng trăm triệu USD [9]. 

Về mạng lưới bảo trợ phi chính thức và các đặc trưng khác tại Hungary, Nga và Kazakhstan xem [4]. Nếu chạy dọc theo cạch bên phải từ chế độ độc tài cộng sản, qua chế độ độc tài tận dụng thị trường đến chế độ chuyên quyền bảo trợ có (Hình 3) thể thấy một đặc trưng thường trực dọc theo cạch này là tính độc đảng, và nhà nước thường được đánh đồng với đảng-nhà nước và như thế phải chăng cần tách đỉnh dưới cùng thành 2 đỉnh gần nhau một đặc trưng với tính đa đảng và một với tính độc đảng (có thể nói thay cho tam giác ta có một hình thang với cạnh dưới cùng có thể ngắn hơn và các nước xung quanh đó đều là nhà nước-mafia (ở phía bên trái) và đang-nhà nước mafia ở phía phải và tính có thể bị lật đổ có được mô tả sát thực tế hơn hơn.

III. Nhà nước mafia hoạt động thế nào qua ví dụ Hungary

Phần này nêu vài ví dụ điển hình về việc các nhà lãnh đạo nhà nước mafia đã moi tiền của quốc gia như thế nào để làm giàu cho cá nhân các gia đình của họ.

Lưu ý rằng các cán bộ của nhà nước cộng sản tuy được hưởng những lợi ích cao hơn dân thường nhiều,mà câu “Tông Đản là [chợ] của vua quan / Nhà Thờ là của trung gian nịnh thần / Đồng Xuân là chợ thương nhân / Vỉa hè là của nhân dân anh hùng" đã mô tả rất hay và sát, nhưng họ chỉ được hưởng các chế độ ưu đãi ấy theo chức vụ cán bộ (nomenclatura- номенклатура) tức là hết chức thì không còn các ưu đãi đó, và nói chung các quan chức trong chế độ cộng sản không làm giàu cho bản thân gia tộc nhà mình. Ngược lại một đặc điểm cốt lõi của nhà nước mafia là các lãnh đạo của nó chủ ý làm giàu cho gia đình của mình. Chỉ xin nêu vài ví dụ.

1)    4IG là một tập đoàn tin học-viễn thông “hàng đầu” của Hungary, một doanh nghiệp “dân tộc” được chọn để làm “con sếu đầu đàn”. 4IG có xuất xứ từ công ty phần mềm FreeSoft được thành lập trong các năm 1990 rồi trở thành doanh nghiệp sâu sau của chế độ Orbán và được cải tổ (mua các doanh nghiệp khác) và đổi tên thành 4IG từ 2014. Liên quan đến 4IG có rất nhiều vụ bê bối về mua sắm công. Ở đây chỉ nêu 2 vụ. Theo Vályi-Nagy Vilmos, cựu quốc vụ khanh phụ trách tin học truyền thông của Bộ Phát triển Quốc gia từ 2012-2014, trong việc mua lại công ty Antenna Hungária (một doanh nghiệp nhà nước trước kia độc quyền các phương tiện phát sóng truyền hình, radio, các phương tiện truyền dẫn cả vệ tinh và viễn thông của Hungary sau được tư nhân hóa cho các chủ sở hữu Pháp) rồi được nhà nước Hungary mua lại (quốc hữu hóa) năm 2014, khi đó Vályi-Nagy Vilmos phụ trách đàm phán với các chủ sở hữu nước ngoài đòi giá 61-62 tỷ HUF (Forint Hungary), và hạ được xuống 48 tỷ HUF, nhưng sau đó Thủ tướng bắt phải nâng giá lên 53 tỷ HUF [10]; sự lắt léo ở đây là quốc hữu hóa với giá đắt để rồi sau lại tư nhân hóa với giá rẻ cho doanh nghiệp thân hữu 4IG vào năm 2022 qua việc vống giá trị của 4IG lên 53,4 tỷ HUF (~ 1,2 tỷ $ lúc đó) và tăng vốn của Antenna Hungária nhằm pha loãng phần của nhà nước để 4IG nắm 76,78% của Antenna Hungária, còn nhà nước chỉ chiếm 23,22% (xem  [11]). Vályi-Nagy Vilmos cũng cho biết 10 năm trước chủ Anh của hãng viễn thông Vodafone Hungary chào bán cho chính phủ Hungary mạng điện thoại của mình với giá 10 tỷ HUF (35 triệu €) và ngày 31/1/2023 tập đoàn 4IG và chính phủ Hungary đã mua với giá 660 tỷ HUF cỡ 1,7 tỷ € (Antenna Hungária chiếm 51%, chính phủ chiếm 49% rồi 4IG chiếm 70,5% của Vodafone Hungary). Ngoài việc chia chác lợi nhuận khổng lồ (có khi lên đến 5/6 lợi nhuận) mà các công ty tin học bán thiết bị và dịch vụ cho các cơ quan chính phủ Hungary thì dự án phát triển công nghiệp vũ trụ của chính phủ Hungary để phóng vệ tinh địa tĩnh và các vệ tinh khác phục vụ cho viễn thông, viễn thám, quân sự,… cũng là vụ bê bối nổi cộm. Dự án này là của chính phủ nhưng  bị Orbán chuyển cho 4IG và chính phủ trả trước những khoản tiền lớn (năm 2025 đã trả hơn 125 triệu € ~ 49 tỷ HUF cho 4IG) trong tổng số dịch vụ mà chính phủ sẽ sử dụng từ vệ tinh của 4IG ( với giá 2,36 tỷ € khoảng 850 tỷ HUF) trong 15 năm. Vụ bê bối sau cùng này liên quan đến 4IG có phần hơi na ná với vụ Thỏa thuận nhượng quyền khai thác và phát triển đường cao tốc với công ty MKIF của Mészáros Lőrinc và Szíjj László những người cũng đã liên quan đến 4IG.

2)    Tháng 9 Năm 2022 chính phủ Hungary ký thỏa thuận nhượng quyền khai thác, bảo trì và phát triển 2/3 (1.200 km) của mạng đường cao tốc cho công ty MKIF của Mészáros Lőrinc và Szíjj László, hai nhà tài phiệt thân hữu của chính phủ Orbán, trong thời hạn 35 năm với tổng chi phí mà chính phủ phải trả cho MKIF lên đến gần 23, 2 ngàn tỷ HUF (73,3 tỷ USD). 

Từ tháng 9/2022 đến nay chính phủ đã trả cho MKIF 1024 tỷ HUF và MKIF toàn quyền trao thầu cho các doanh nghiệp thân hữu (như cho công ty mỏ đá của bố Orbán) mà chính phủ không thể kiểm soát. Chính phủ Tisza của thủ tướng Magyar Péter đã tuyên bố đàm phán với MKIF để chấm dứt thỏa thuận nhượng quyền này và trao lại cho công ty nhà nước quản lý.

3)      Ngoài những vụ nổi cộm liên quan đến các tập đoàn thân hữu 4IG và MKIF kể trên có thể nhắc đến vô số vụ và cách để các quan chức moi tiền và tài sản quốc gia. Chỉ nêu vài vụ liên quan đến quan chức cấp cao của chế độ Orbán: vụ Matolcsy György chủ tịch ngân hàng trung ương Hungary bị cáo buộc đánh mất 500 tỷ HUF (1,2 tỷ €), Seszták Miklós cựu bộ trưởng bộ Phát triển quốc gia bị cáo buộc nhận hối lộ, “lại quả” hàng chục triệu USD và Hankó Balázs cựu bộ trưởng văn hóa và chủ tịch quỹ văn hóa quốc gia (NKA) bị cáo buộc chi 17,3 tỷ HUF (hàng chục triệu $) trên danh nghĩa “tài trợ văn hóa” nhưng thực ra để phục vụ việc vận động bầu cử của Đảng Fidesz đầu năm 2026. Hai vị sau là nghị sĩ trong Quốc hội mới đã bị Quốc hội tước quyền miễn trừ ngày 28/9/2026 và Seszták Miklós đã bị tạm giam còn Hankó Balázs thì muốn cố thủ tại tòa nhà Quốc hội (vì cảnh sát không thể vào nhà Quốc hội để thực thi pháp luật) nhưng cũng đã bị giữ và áp giải tới thành phố Kecskemét để thực hiện tố tụng. 

Tại Hungary may thay bất chấp mọi cố gắng đó của nhà nước mafia, vẫn có những kẽ hở để huy động cử tri trong bầu cử và giám sát kiểm phiếu (mà thậm chí Luật Bầu cử rất tồi tệ của Việt Nam cũng quy định: các đại diện của ứng viên và phóng viên có thể giám sát việc kiểm phiếu theo Điều 73; còn Luật bầu cử Hungary cũng rất tồi nhưng vẫn thoáng hơn) để lật đổ nhà nước mafia qua bầu cử (mà trước cuộc bầu cử 4/2026 ít ai ở Hungary dám tin là có thể). Và chính sự thay đổi hệ thống này biến Hungary thành một phòng thí nghiệm sống để nghiên cứu nhiều câu hỏi còn bỏ ngỏ như vì sao Hungary lại có thể lật đổ nhà nước mafia còn Nga thì khó có khả năng đó, trừ khi nó tự sụp đổ, và các nhà nghiên cứu Việt Nam nên tập trung nghiên cứu trường hợp Hungary kỹ hơn để rút ra những bài học bổ ích cho mình, cũng như để ý đến tình hình Kazakhstan trong vài năm tới. 

Mô tả chi tiết về các nhà nước-mafia ở Hungary, Nga và Kazakhstan và sự chuyển đổi của Trung Quốc có thể tìm thấy trong [4A] và sơ lược trong [4T]; cuốn sách Rulette Đỏ cho ta một bức tranh về xu hướng đảng-nhà nước mafia ở Trung Quốc [5], nhưng tôi chưa thấy các công trình nghiên cứu học thuật thực sự về chủ đề này. Tại Việt Nam ngay cả những chuyện kể như [5] cũng không có, nói chi đến các công trình học thuật. Tuy nhiên có thể cảm nhận được những dấu hiệu. 

IV. Những dấu hiệu của nguy cơ nhà nước-mafia và Việt Nam nên tránh nguy cơ đảng-nhà nước mafia

Chúng ta sẽ xét sơ qua một số xu hướng đã, đang hình thành ở Việt nam liên quan đến nguy cơ của nhà nước-mafia (theo hướng những đặc điểm II.1-6 chính của nhà nước-mafia.

1)    Sự tập trung quyền lực 

ĐCSVN có truyền thống lãnh đạo tập thể (với cơ chế tứ trụ, cấu trúc của Bộ Chính trị và Ban chấp hành TW phản ánh tương đối cân bằng về các nhóm lợi ích, các địa phương ...); cung cách thảo luận các vấn đề chính sách theo phong cách “dân chủ tập trung” (tức là chấp nhận sự cọ xát của nhiều ý kiến khác nhau trong thảo luận nhưng một khi tập thể đã quyết định thì các thành viên phải tập trung thống nhất tuân theo) tuy chúng ta không biết mấy chi tiết về những cuộc họp của BCH TW và BCT của ĐCSVN ngoài những thông báo được soạn kỹ cho mục đích tuyên truyền nhưng phần nào được phản ánh qua tường thuật công khai một vài phiên họp Quốc hội; … Dưới đây chỉ lấy một ví dụ về cơ cấu của BCT mà cũng chỉ nêu tỷ lệ của các lực lượng sức mạnh siloviki (силовики́ – gồm các thành viên thuộc hay đã từng thuộc hoặc liên quan chặt chẽ đến các lực lượng an ninh, cảnh sát, quân đội) qua các khóa từ 1996 đến nay:

Nguồn:Tác giả tính dựa vào lý lịch chính thức của các thành viên BCT mỗi khóa, với sự lưu ý của Khóa XIV trong các trường hợp của các ông Lê Minh Hưng (có bố là Bộ trưởng BCA, hai anh là các tướng CA), ông Phạm Gia Túc (từng làm cận vệ của cố phó thủ tướng Đoàn Duy Thành), ông Lê Minh Trí (cựu sĩ quan CA)

Có thể thấy xu hướng tăng rõ rệt của siloviki từ khóa XII đến khóa XIV so với tỷ lệ khá ổn định trong các khóa trước. Theo [4A, tr 468] lực lượng siloviki có vai trò quan trọng trong nhà nước-mafia Nga của Putin như các tác nhân chính trị và cưỡng bức, thành phần quan trọng của gia tộc chính trị nhận con nuôi của Putin [tr.84].

Sự tập trung quyền lực tăng lên kể từ nhiệm kỳ thứ hai của ông Nguyễn Phú Trọng (nhất là ông bất chấp Điều lệ ĐCSVN ngồi thêm nhiệm kỳ thứ ba) và nhiều hiện tượng khác ai ai cũng cảm thấy qua cải cách hành chính nhân danh hiệu quả, hiệu lực: đưa TTXVN, VTV, VOV về trực thuộc BCH TW của ĐCSVN – các đơn vị này đằng nào cũng dưới sự kiểm soát của ĐCSVN, nhưng vẫn có cái danh nhà nước (tức là các tổ chức công chứ không phải của một tổ chức nào khác) thì cái danh ấy cũng bị bỏ đi khi chúng được đưa về trực thuộc BCH TW; cũng tương tự với hai Viện Hàn lâm khoa học; việc đề xuất Quốc hội sửa luật để bỏ cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát; đề xuất sửa đổi thủ tục thu hồi đất trong Luật đất đai (liên quan đến điểm 2) dưới đây, v.v. và v.v., mà chúng ta không đi vào chi tiết nhưng chắc chắn làm suy yếu sự kiểm tra và cân bằng vốn đã rất yếu ở Việt Nam.

 Xu hướng tập trung quyền lực, cá nhân hóa quyền lực thay cho quyền lực tập thể là rất rõ ràng. Mức phi-chính thức (informality) của quyền lực đặc trưng cho nhà nước-mafia thì chưa rõ cần nghiên cứu thêm.

2)    Làm giàu cho các gia đình elite

Xu hướng này cũng đã xuất hiện nhưng chưa được nghiên cứu kỹ (nhất là các trường hợp kỷ luật các cán bộ cấp cao của ĐCSVN, ví dụ 2 chủ tịch nước, 1 chủ tịch quốc hội, 1 thường trực ban Bí thư, 1 ủy viên BCT và nhiều ủy viên BCH TW của ĐCSVN mà dân chúng tin là vì tham nhũng) thì không được nêu công khai là tham nhũng, và tham nhũng như thế nào mà chỉ nêu khá mù mờ  (phải chăng có dấu hiệu về luật omertá?), nhưng cảm nhận chung là có xu hướng như vậy. Chắc chắn cần nghiên cứu thêm xem hiện tượng làm giàu cho gia đình có mang tính hệ thống hay không, nhưng những dấu hiệu thì có thể rất nhiều từ chuyện của nhà Lê Thanh Hải, vụ đại án Vạn Thịnh Phát (Trương Mỹ Lan) gây thiệt hại hàng cục tỷ USD, vụ Mobifon-AVG với các khoản hối lộ tham nhũng hàng triệu USD,… về những dự án mua sắm công nhất là các dự án hạ tầng cơ sở được đấu thầu hay giao thầu không minh bạch, sự không rõ ràng trong cơ chế hợp tác công tư (PPP) hoặc BT (chỉ nêu 1 ví dụ, chủ đầu tư sân bay Gia Bình được loan là công ty tư nhân và như thế nảy ra câu hỏi sân bay sẽ là sân bay tư nhân hay thuộc Bộ CA hay công ty tư nhân “làm chủ đầu tư” chỉ hoạt động theo cơ chế BT?);… Cũng thế là mối quan hệ giữa các nhà tài phiệt (oligarch, các đại gia) với các chính trị gia và liệu một số chính trị gia có trở thành các nhà chính phiệt (poligarch tức là chính trị gia về mặt chính thức nhưng là nhà tài phiệt qua gia đình) một hiện tượng được [5] mô tả rất sống động ở Trung Quốc hay không (hoặc [6] phân tích về mafia đen-hắc bang và mafia đỏ-hồng bang tại Trung Quốc về phương diện tội phạm học). 

Nghị quyết 68 về phát triển khu vực tư nhân là một bước ngoặt lớn về nhận thức của ĐCSVN, nhưng liệu nó có hệ quả không lường dẫn đến việc chọn kẻ thắng gây hại cho số đông các doanh nghiệp tư nhân khác không (vì tổng nguồn lực quốc gia là hữu hạn)? Và “khi thế giới của các nhà tài phiệt mở rộng, thế giới của các doanh nhân khởi nghiệp co lại” [4A, tr. 168]. 

Liệu có các nhà tài phiệt Việt Nam nào đóng vai bù nhìn (strahman) của nhà chính phiệt hay bố già như Mészáros Lőrinc ở Hungary [6] hay không?

3)    Quan hệ bảo trợ  

Người dân có thể cảm nhận về những quan hệ bảo trợ (patronal relationship), nhưng cũng thiếu những nghiên cứu học thuật dựa trên bằng chứng về quan hệ bảo trợ ở Việt Nam. Tại các chế độ độc tài quan hệ bảo trợ mang tính quan liêu [4A, tr. 628, Fig. 7.1], liệu quan hệ bảo trợ này có thể biến đổi thế nào thành quan hệ-bảo trợ phi-chính thức đặc trưng của nhà nước-mafia (dịch chuyển xuống phía dưới của tam giác) còn cần được tìm hiểu.

Ngoài 3 đặc trưng chính, một cách tương tự chúng ta có thể lần theo 8 chiều còn lại trong 11 chiều của mô hình tam giác [4A, tr. 627-634] để phân tích tình hình Việt Nam. Chúng tôi xin sao lại một phần lời giới thiệu cuốn [4T] được viết giữa 2025 với việc sao lại quỹ đạo của Trung quốc  [4T, Hình 29] và thêm suy đoán về quỹ đạo của Việt Nam:

“Trong số 12 nước hậu-cộng sản được thảo luận trong cuốn sách này không có Việt Nam. Tuy vậy, rõ ràng Việt Nam hiện nay trong chế độ “độc tài khai thác thị trường” như Trung Quốc. 

Hình trên sao lại quỹ đạo của Trung Quốc từ 1949-2012, và chúng tôi đặt quỹ đạo phỏng đoán của Việt Nam (1975-2024) như một minh họa gợi ý để nghiên cứu kỹ hơn. 

Giai đoạn 1975-1986 rõ ràng Việt Nam vẫn ở góc độc tài cộng sản trên tam giác (sở dĩ vị trí của Việt Nam nằm ở bên trái hơn vì ảnh hưởng của miền Nam nơi đã có một nền dân chủ sơ khai trước 1975 và từ 1976-1986 cả nước đã rất gần với chế độ lý tưởng độc tài cộng sản; từ 1986 Việt Nam từ từ chuyển sang mô hình độc tài khai thác thị trường, sự thay đổi từ 2005-2011 theo hướng đó rất rõ rệt, nhưng giống Tập Cận Bình ở Trung Quốc, ông Nguyễn Phú Trọng đã chuyển theo hướng cứng rắn hơn cho đến khi ông chết 2024. Từ khi ông Tô Lâm lên làm tổng bí thư ĐCSVN đã có những sự thay đổi lớn trong hơn nửa năm qua, nhưng còn chưa rõ sẽ đi theo hướng nào nhưng chắc chắn sẽ không tiếp tục con đường của ông Trọng. 

Năm khả năng còn lại đều có thể: 1) ở nguyên trong chế độ độc tài khai thác thị trường; chuyển đổi chế độ sang: 2) chuyên quyền bảo thủ; 3) dân chủ tự do; 4) dân chủ bảo trợ; và 5) chuyên quyền bảo trợ và nhà nước mafia. Tất nhiên, khả năng 2), 4) và 3) sẽ tốt hơn bây giờ (tốt nhất là khả năng 3) nếu chúng ta đọc cuốn sách Từ Phát triển đến Dân chủ của Dan Slater và Joseph Wong) cho thấy có khả năng đó nhìn từ một cách tiếp cận khác. Khả năng 1) và 5) là rất xấu nhưng là dễ cho bộ máy hiện hành. Mọi thứ đều có thể, và tương lai là sự lựa chọn của chính chúng ta, trong đó có các nhà lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam (và họ phải chịu trách nhiệm trước lịch sử về các chính sách của họ. Tất nhiên chúng ta cũng thế”. 

Mượn lời cựu Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An khi ông nói về “vua tập thể”, liệu chúng ta có thể nói về “bố già tập thể” hay không, và khi cái tập thể ấy bị chi phối bởi một kẻ mạnh duy nhất thì “bố già tập thể” có trở thành một “bố già” thực sự hay không?

Rất nhiều câu hỏi được nêu trong phần III này còn bỏ ngỏ và cần rất nhiều công sức để nghiên cứu sâu và bài bản hơn. Trong mọi trường hợp có những dấu hiệu cho thấy nguy cơ “đảng-nhà nước mafia” là có thật,và Việt Nam, nhất là ĐCSVN, cần tránh nguy cơ này, và chọn giữa các khả năng tốt hơn là 2), 4) hoặc 3) được nhắc tới ở trên. Nhưng quán tính của quá khứ (lý thuyết phụ thuộc con đường) và thói quen (bạo lực và tuyên truyền) của những người nắm quyền lại có thiên hướng dễ hơn nhiều để khiến họ giữ nguyên trạng thái 1) hay để chuyển sang nhà nước-mafia 5). Những viễn cảnh kinh hoàng cần tránh nhưng việc tránh đối mặt với muôn vàn khó khăn.

Ghi chú

[1] maffia állam (nhà nước mafia) được nhắc tới trong khung màu vàng của tài liệu trên (hình 2).

[2] Magyar polip - a szervezett felvilág (Bạch tuộc Hungary- tội phạm thượng lưu có tổ chức), Magyar Hirlap21/2/2001 (tội phạm thượng lưu [felvilág] đối lại với tội phạm ngầm [alvilág] ám chỉ tổ chức tội phạm nhà nước-mafia đối lại với tổ chức mafia truyền thống).

[3] Magyar Bálint biên tập, A Magyar polip- A posztkommunista maffiaállam (Bạch tuộc Hungary-Nhà nước mafia hậu Cộng sản) (tập I, 2013, các tập II và III 2014-2015) được dịch ra nhiều thứ tiếng và có thể lấy về miễn phí tại https://www.postcommunistregimes.com/book/

[4] postcommunistregimes.com/wp-content/uploads/2021/02/2021.09.10.-Magyar-Madlovics-The-Anatomy-of-Post-Communist-Regimes.pdf trong văn bản được nhắc đến như [4A]; hoặc một tóm tắt [4T] của cuốn sách [4A] này https://tapchidantri.org/download/mot-tom-tat-ve-cac-che-do-hau-cong-san/ cũng như một số giới thiệu ngắn trong các clip số 30 đến 34 trên kênh Youtube ÝvụnNguyễn Quang A (cũng như các clip 53-54 và các clip 80-84 về khả năng và sự sụp đổ của nhà nước-mafia Hungary).

[5] Desmond Shum (Thẩm Đống), Rullete Đỏ-một câu chuyện của người trong cuộc về của cải, quyền lực, tham nhũng và sự trả thù ở Trung Quốc ngày nay. https://tapchidantri.org/download/roulete-do-mot-cau-chuyen-cua-nguoi-trong-cuoc-ve-cua-cai-quyen-luc-tham-nhung-va-su-tra-thu-o-trung-quoc-ngay-nay/

[6] Wang, P. The Chinese Mafia: Organized Crime, Corruption, and Extra-Legal Protection. Oxford: Oxford University Press. 2017

[7] Mészáros Lőrinc, bạn cùng làng Felcsút của Orbán. Mészáros có một công ty lắp đặt ống gas và trước 2010 (năm Orbán xây dựng chế độ của mình sau khi thắng bầu cử chiếm 2/3 ghế quốc hội) không ai ngoài làng đó biết đến tên và việc kinh doanh của ông nhưng từ 2014 Mészáros lọt vào danh sách 100 người giàu nhất Hungary, tài sản của ông tăng gấp đôi mỗi năm. Theo Forbes năm 2025 Mészáros trở thành người giàu nhất Hungary với tài sản 3,6 tỷ USD (cùng năm đó nền kinh tế Hung tăng trưởng 0,5% tức là tăng khoảng 450 tỷ Forint thì tài sản của Mészáros tăng hơn gấp hai con số đó). Các công ty của Mészáros trúng thầu hay được chỉ định thầu các công trình hạ tầng cơ sở lớn có giá trị hàng trăm triệu USD. Ông được cho là bù nhìn của Orbán Viktor mà các danh nghiệp của bố ông, Orbán Győző, cũng kiếm bộn tiền từ việc bán (đá và nguyên liệu) cho các dự án cơ sở hạ tầng. Tiborcz István trở thành con rể Orbán Viktor năm 2013, là một nhà kinh doanh với tài sản cũng tăng gấp đôi mỗi năm và trở thành người giàu thứ 15 (có tài liệu nói thứ 13) ở Hungary năm 2025… Xem thêm https://tapchidantri.org/nha-nuoc-mafia-co-sup-do-o-hungary-ngay-12-4-2026/

[8] Forbes Kazakhstan’s Rich List Still Dominated by Nazarbayev-Linked Fortunes https://en.fergana.agency/news/146722/

[9] https://tuoitre.vn/saigontimes/tq-tiet-lo-khoi-tai-san-khong-dem-xue-cua-tuong-tu-tai-hau-106130270.htm

[10]  Mészáros vadászházától a csillagos égig: Orbán és a 4iG bizniszei https://www.youtube.com/watch?v=FnJbu5IpTPc (7:48-8:00 Orbán Viktor nâng giá mua Anntena 

[11] NGHỊ QUYẾT 68-NQ/TW, “DOANH NHÂN DÂN TỘC” VÀ BÀI HỌC PHÁT TRIỂN “TƯ BẢN DÂN TỘC” CỦA HUNGARY https://tapchidantri.org/nghi-quyet-68-nq-tw-doanh-nhan-dan-toc-va-bai-hoc-phat-trien-tu-ban-dan-toc-cua-hungary/ và clip số 87 https://www.youtube.com/watch?v=nuqUFwVys8I&t=82s

N.Q.A.

Tác giả gửi BVN