Bauxite Việt Nam

 Mai Phan Lợi

Bài 1 - BA TẬP ĐOÀN, MỘT CON SÔNG VÀ BÀI TOÁN KHÔNG CÓ LỜI GIẢI

Ba tập đoàn lớn và cuộc rút lui khỏi sông Hồng 2016 - 2017

Năm 2017, ba tập đoàn bất động sản lớn nhất Việt Nam cùng lúc đổ tiền, thời gian và danh tiếng vào một cuộc đặt cược: ai sẽ giải được bài toán mà người Hàn Quốc bỏ dở từ năm 2008, biến 11.000 ha bãi sông Hồng thành đô thị hiện đại và thu lại đủ vốn để trả chi phí trị thủy?

Chín năm sau, không ai trong số họ có tên trong Quyết định 2789 ký ngày 3/6/2026. Người được chọn là liên danh Đại Quang Minh - Trường Hải - Hòa Phát — ba cái tên không xuất hiện trong câu chuyện 2017. Và bài toán kỹ thuật mà ba tập đoàn kia không giải được vẫn chưa có lời giải chính thức.

I. KHO HỒ SƠ 10 NĂM VÀ CUỘC TIẾP QUẢN

Để hiểu tại sao các tập đoàn như Sun Group, Geleximco bước vào, cần hiểu họ nhận được gì.

Năm 2006, Hà Nội hợp tác với Seoul để quy hoạch, cải tạo hai bên bờ sông Hồng với tổng diện tích 1.500 ha và vốn đầu tư hơn 7,1 tỷ USD, nhưng đến năm 2008 bị tạm dừng. Đồ án Hàn Quốc dừng lại vì nhiều lý do — trong đó lý do kỹ thuật quan trọng nhất là chưa giải được bài toán thoát lũ cho đoạn sông qua nội đô Hà Nội khi đưa mật độ xây dựng cao vào vùng bãi.

Sau 8 năm, hồ sơ đó vẫn còn nguyên trên giá. Cùng với nó là các đồ án quy hoạch tư vấn khác nhau tích lũy qua nhiều nhiệm kỳ. Các hồ sơ thiết kế quy hoạch, kiến trúc, xây dựng của các đơn vị tư vấn trước đây đã nghiên cứu liên quan dọc hai bên sông Hồng được bàn giao cho ba nhà đầu tư như Sun Group, Geleximco để cung cấp cho các đơn vị tư vấn nước ngoài nghiên cứu.

Ngày 31/12/2016, Chủ tịch UBND Nguyễn Đức Chung giao Sở Quy hoạch - Kiến trúc là đơn vị đầu mối chủ trì phối hợp với Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội và các Sở, ngành tập hợp toàn bộ các thông tin liên quan phục vụ cho công tác nghiên cứu, lập đồ án Quy hoạch hai bên bờ sông Hồng theo yêu cầu của Sun Group.

Trên cơ sở đề xuất của ba nhà đầu tư đề nghị thành phố chấp thuận được tự nguyện đóng góp tài chính cho việc nghiên cứu lập quy hoạch, Hà Nội đã có chủ trương tiếp nhận tài trợ; đồng thời giao Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội phối hợp lựa chọn đơn vị tư vấn trong và ngoài nước có đủ điều kiện, năng lực, kinh nghiệm đưa ra ý tưởng, phương án.

Cơ chế này mang một đặc điểm đáng chú ý: ba doanh nghiệp tư nhân bỏ tiền túi thuê tư vấn quốc tế, nhưng đồ án nếu được duyệt sẽ là quy hoạch nhà nước. Không có cam kết nào được công bố về việc họ sẽ được ưu tiên triển khai các dự án trong vùng quy hoạch đó. 

Đây là “tài trợ nghiên cứu” — một dạng đầu tư vào thông tin và quan hệ, không phải vào tài sản cụ thể.

II. MỖI TẬP ĐOÀN MỘT HƯỚNG ĐI

Ba tập đoàn tiếp cận bài toán theo ba hướng khác nhau, phản ánh thế mạnh và lợi ích khác nhau của từng bên.

Sun Group — người khởi động cuộc chơi, đề xuất sớm nhất — tập trung vào kịch bản phát triển thương mại- du lịch - giải trí dọc bờ sông, theo mô hình các dự án ven biển và ven sông của tập đoàn tại Đà Nẵng và Phú Quốc. Tầm nhìn của Sun Group cho sông Hồng gần với mô hình “waterfront development” — bờ kè cứng, công trình thương mại cao cấp, không gian vui chơi giải trí.

Một tập đoàn lớn khác mang tư duy khu đô thị tích hợp, nhưng ở quy mô toàn tuyến sông. Mô hình này đòi hỏi tôn nền đồng loạt, cơ sở hạ tầng kỹ thuật đồng bộ, và mật độ xây dựng đủ cao để hoàn vốn. Chính mật độ xây dựng đó sẽ va chạm trực tiếp với bài toán thoát lũ.

Geleximco chọn hướng khác biệt nhất: chủ động mời Viện Thiết kế và Quy hoạch thành phố Hàng Châu (Trung Quốc) tham gia nghiên cứu và lập quy hoạch 1/5000 cho đô thị hai bên sông Hồng. Ngày 4/2/2017, Geleximco cùng Viện Hàng Châu tiến hành khảo sát thực địa dọc hai bên bờ sông Hồng. 

Sau đó hai bên làm việc với Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội và đã được bàn giao tài liệu liên quan.

Chủ tịch Hà Nội Nguyễn Đức Chung khuyến khích nhà đầu tư mời các đơn vị có năng lực, kinh nghiệm đã quy hoạch bờ sông trên thế giới như sông Hàn ở Hàn Quốc, sông Hoàng Phố, sông Thiên Tân. Geleximco chọn đối tác Trung Quốc — đơn vị có kinh nghiệm thực địa với sông Hoàng Phố và Thiên Tân, những con sông cũng từng được đô thị hóa quy mô lớn trong thập niên 2000 - 2010.

Lựa chọn này không phải ngẫu nhiên: mô hình đô thị hóa bờ sông của Trung Quốc — bê tông hóa, kè cứng, tôn nền — là mô hình gần nhất với điều ba tập đoàn đang tìm kiếm. 

Nhưng cũng chính mô hình đó sau này đã bị phê phán nặng nề tại Trung Quốc sau các trận lũ đô thị thảm khốc ở Trịnh Châu năm 2021 và Bắc Kinh năm 2023 — khi các thành phố đã “bê tông hóa bờ sông” phát hiện ra họ không còn khả năng hấp thụ lũ.

III. HAI PHƯƠNG ÁN VÀ BÀI TOÁN THỦY LỰC KHÔNG CÓ LỜI GIẢI

Ba doanh nghiệp tự góp kinh phí nghiên cứu quy hoạch hai bờ sông Hồng theo hai phương án. 

Phương án một là xây dựng đường và đê kết hợp đảm bảo khai thác quỹ đất phát triển đô thị, giữ an toàn nội đô, chống lũ trên báo động 3, thay thế cho tuyến đê hiện tại. 

Phương án hai là quy hoạch xây dựng đường và đê kết hợp đảm bảo chống lũ báo động 2; bên cạnh đó, quy hoạch xây dựng hệ thống hồ, kênh thu nước, phục vụ tiêu thoát nước hỗ trợ tuyến đê phía trong đảm bảo chống lũ trên báo động 3.

Đọc kỹ hai phương án, câu hỏi kỹ thuật hiện ra rõ ràng: cả hai đều dựa trên tiền đề xây “đường và đê kết hợp” — tức một tuyến hạ tầng mới ngoài đê hiện tại, vừa là đường giao thông vừa là tuyến chống lũ. 

Phương án một thay thế đê hiện tại, phương án hai dùng đê mới như tuyến phòng thủ ngoài trong khi giữ đê cũ làm tuyến dự phòng.

Cả hai phương án đều có một điểm chung chưa được giải quyết: nếu tuyến đê - đường mới nằm sát bờ sông, nó sẽ loại bỏ toàn bộ chức năng hấp thụ lũ của bãi sông. Toàn bộ lưu lượng lũ — có thể lên đến 37.800 m³/giây trong kịch bản lũ lịch sử — phải đi qua mặt cắt thu hẹp giữa hai tuyến đê. Mực nước dâng cao hơn, vận tốc dòng chảy tăng, áp lực lên thân đê lớn hơn.

Không có tư vấn nước ngoài nào — Hàn Quốc năm 2007 hay Hàng Châu năm 2017 — đưa ra được lời giải thuyết phục cho bài toán này trong điều kiện lưu lượng lũ đặc trưng của sông Hồng. Sông Hàn (Seoul) có lưu lượng đỉnh lũ thiết kế khoảng 3.000 m³/giây. Sông Hoàng Phố (Thượng Hải) chủ yếu chịu tác động thủy triều, không phải lũ từ thượng nguồn. 

Kinh nghiệm của họ không chuyển dịch trực tiếp sang sông Hồng — con sông có lưu lượng đỉnh lũ lịch sử gấp hơn 12 lần sông Hàn.

IV. BỨC TƯỜNG PHÁP LÝ: LUẬT ĐÊ ĐIỀU VÀ QUYẾT ĐỊNH 257

Ba tập đoàn va vào một thực tế pháp lý không thể thương lượng: Quyết định 257/QĐ-TTg của Thủ tướng về quy hoạch phòng chống lũ các tuyến sông có đê xác định rõ hành lang thoát lũ và cấm các công trình kiên cố trong phạm vi bãi sông.

Luật Đê điều 2006 Điều 7 cấm lấn chiếm bãi sông, lòng sông làm cản trở thoát lũ. Bất kỳ phương án nào đưa nhà cao tầng ra bãi sông đều vi phạm các quy định này — và khác với Danko City ở Thái Nguyên (nơi đê cấp 3, giám sát tỉnh lẻ), sông Hồng đoạn qua Hà Nội chịu sự quản lý trực tiếp của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và được giám sát bởi cộng đồng khoa học đô thị đông đảo và lên tiếng.

Đến ngày 21/3/2017, UBND Hà Nội chưa đồng ý cho đơn vị tư vấn nước ngoài nào tư vấn quy hoạch hai bên bờ sông Hồng, kể cả đơn vị trong hay ngoài nước. Câu trả lời đó — đưa ra đúng thời điểm ba tập đoàn đang đổ tiền vào thuê tư vấn — là tín hiệu rõ ràng rằng thành phố chưa sẵn sàng phê duyệt bất kỳ đồ án nào trong thời điểm đó.

Tiến độ thực hiện yêu cầu xem xét, lựa chọn ý tưởng thiết kế của các đơn vị tư vấn trước ngày 30/3/2017. Deadline đó trôi qua mà không có đồ án nào được chọn. Không có thông báo chính thức về lý do. Ba tập đoàn tiếp tục giữ im lặng về khoản đầu tư đã bỏ ra.

V. BÀI TOÁN TÀI CHÍNH: TRỊ THỦY KHÔNG THỂ TỰ HOÀN VỐN

Bên cạnh rào cản pháp lý, ba tập đoàn còn đối mặt với một bài toán tài chính cơ bản không giải được: chi phí trị thủy quá lớn so với quỹ đất có thể khai thác.

Ước tính chi phí xây tuyến đê–đường mới dọc sông Hồng đoạn qua Hà Nội từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì — khoảng 40 km — ở mức đảm bảo chống lũ thiết kế, kết hợp hệ thống bơm tiêu, cải tạo hạ tầng kỹ thuật, là con số hàng trăm nghìn tỷ đồng. 

Để hoàn vốn bằng quỹ đất bãi sông, mật độ xây dựng phải rất cao — nhưng mật độ cao mâu thuẫn với yêu cầu thoát lũ. Vòng tròn đó không có điểm thoát trong khuôn khổ một hoặc hai nhà đầu tư tư nhân.

Đây chính xác là lý do đồ án Hàn Quốc 7,1 tỷ USD năm 2008 bị dừng: không phải vì thiếu tầm nhìn hay kỹ thuật, mà vì mô hình tài chính — đất đổi hạ tầng — không cân bằng khi bài toán thủy lực đòi hỏi phần lớn đất bãi sông phải là không gian mở.

Ba tập đoàn năm 2017 tiếp cận cùng bài toán đó với cùng công cụ. Kết quả tương tự.

VI. DI SẢN CỦA CUỘC RÚT LUI

Sự rút lui của các tập đoàn như Sun Group, Geleximco không phải thất bại — ít nhất không phải theo nghĩa thông thường. Họ không thua lỗ dự án vì không có dự án nào được duyệt. Họ bỏ tiền nghiên cứu, học được rằng bài toán chưa có lời giải, và đi tiếp.

Nhưng cuộc rút lui đó để lại ba di sản quan trọng cho dự án 2026:

Thứ nhất — kho dữ liệu phong phú nhất từ trước đến nay: Tất cả các đồ án tư vấn — Hàn Quốc 2007, Hàng Châu 2017, và các tư vấn khác của các tập đoàn như Sun Group — đều đã được số hóa và lưu trữ. 

Với quỹ dự án phong phú như thế này, các dự án hoàn toàn có thể “sống” dậy khi quy hoạch phân khu sông Hồng được duyệt. Liên danh Đại Quang Minh - Trường Hải - Hòa Phát thừa hưởng kho dữ liệu đó mà không phải trả thêm chi phí nghiên cứu.

Thứ hai — hiểu biết về những gì không khả thi: Sau hai vòng thất bại (Hàn Quốc 2008, ba tập đoàn 2017), quy hoạch phân khu sông Hồng được duyệt năm 2022 đã thay đổi bản chất so với các đồ án trước: từ “đô thị mật độ cao” sang “không gian xanh, sinh thái, bảo tồn thích ứng làng nghề”. 

Đây là sự thay đổi đúng hướng — nhưng nó đặt ra câu hỏi về mô hình tài chính mới: nếu không phải đất đô thị mật độ cao, ai trả chi phí trị thủy?

Thứ ba — câu hỏi kỹ thuật vẫn còn nguyên: Không có tập đoàn nào trong hai vòng, không có tư vấn nào từ Hàn Quốc hay Trung Quốc, đã đưa ra được mô hình thủy lực thuyết phục chứng minh rằng đô thị hóa bãi sông Hồng có thể thực hiện mà không làm tăng nguy cơ lũ cho nội đô. 

Quy hoạch điều chỉnh năm 2025 yêu cầu phạm vi nghiên cứu phục vụ yêu cầu phòng chống lũ khoảng 11.425 ha — tức toàn bộ diện tích dự án cũng chính là diện tích cần đánh giá thoát lũ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường vẫn đang yêu cầu hoàn thiện mô hình tính toán thủy lực. 

Câu hỏi năm 2017 vẫn là câu hỏi năm 2026.

CON SÔNG VẪN Ở ĐÓ

Khi các tập đoàn như Sun Group, Geleximco rút lui năm 2017, con sông Hồng vẫn ở đó. Khi liên danh Đại Quang Minh - Trường Hải - Hòa Phát ký hợp đồng năm 2026, con sông Hồng vẫn ở đó.

Lưu lượng đỉnh lũ lịch sử 37.800 m³/giây tại Sơn Tây không thay đổi. Bãi sông vẫn là hành lang thoát lũ tự nhiên quan trọng nhất của đoạn sông qua Hà Nội. Bài toán tài chính — ai trả cho trị thủy nếu không phải quỹ đất đô thị mật độ cao — vẫn chưa có câu trả lời công bố.

Điều khác nhau duy nhất giữa 2017 và 2026 là: lần này có quyết định đầu tư đã ký, có tiến độ GPMB đã chạy, và có 20 vạn dân đang chờ biết họ sẽ đi đâu. 

Con sông không có lịch trình. Dự án thì có.

Nguồn dữ liệu trong Bài 1

VnExpress (20/3/2017) — “Viện thiết kế Trung Quốc tham gia lập quy hoạch bờ sông Hồng”; Zing News (21/3/2017) — “Sun Group, Vingroup và Geleximco góp tiền lập quy hoạch 2 bờ sông Hồng”; NDH (15/1/2017) — “Giao Vingroup, Sungroup và Geleximco nghiên cứu quy hoạch”; Vietnam Finance (20/3/2017) — “Geleximco cùng đối tác Trung Quốc quy hoạch đô thị hai bên sông Hồng”; Hà Nội Mới — “Cần có đặc thù cho quy hoạch thoát lũ phân khu sông Hồng”; VietnamNet (2026) — “Hà Nội duyệt quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng 11.000 ha”.

Bài 2 - PHÍA SAU MỰC NƯỚC 11,3 MÉT

Câu chuyện chưa được kể đầy đủ về trận lũ Yagi 2024: sông Chảy, đập Thác Bà và công hàm ngoại giao

Trong các bài trước có nêu về đỉnh lũ trong bão Yagi, có liên quan đến công hàm ngoại giao gửi Trung Quốc và phía họ đồng ý kiểm soát lũ. Sự thực là không phải lúc nào cũng qua được kênh này và lũ trung bão Yagi kinh khủng hơn nhiều.

Khi mực nước sông Hồng tại trạm Long Biên dừng ở mức 11,3 m vào rạng sáng 12/9/2024 — chỉ cách báo động cấp 3 đúng 0,2 m — nhiều người thở phào và kết luận rằng hệ thống hồ thủy điện Hòa Bình và Sơn La đã “giữ được Hà Nội”. 

Kết luận đó đúng một phần. Nhưng phần còn lại của câu chuyện — phần liên quan đến sông Chảy, hồ Thác Bà, và một cuộc vận động ngoại giao khẩn cấp với Bắc Kinh — ít được nhắc đến hơn, dù có thể quan trọng không kém.

I. BA NHÁNH SÔNG VÀ HAI CÁI BẪY KHÔNG KHÓA ĐƯỢC

Để hiểu trận lũ Yagi, cần hiểu cấu trúc địa lý của lưu vực sông Hồng — và quan trọng hơn, những phần của lưu vực đó nằm ngoài tầm kiểm soát của Việt Nam.

Sông Hồng tại Hà Nội là hợp lưu của ba nhánh lớn: sông Đà, sông Thao (tức sông Hồng đoạn thượng nguồn), và sông Lô. Mỗi nhánh mang một đặc điểm riêng về khả năng kiểm soát:

Sông Đà — nhánh được kiểm soát tốt nhất. Hồ Hòa Bình (dung tích phòng lũ ~ 5,6 tỷ m³) và hồ Sơn La (~ 4 tỷ m³) nằm trên trục chính, tổng dung tích phòng lũ xấp xỉ 7 tỷ m³. Hệ thống này vận hành theo quy trình liên hồ, có thể điều tiết chủ động. 

Trong trận Yagi, hai hồ này được vận hành ở chế độ giữ lũ tối đa — đóng góp quan trọng vào việc giữ đỉnh lũ Hà Nội không vượt BĐ3.

Sông Thao — không kiểm soát được. Sông Thao chảy từ tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) vào Việt Nam qua Lào Cai. Toàn bộ phần thượng nguồn nằm trên lãnh thổ Trung Quốc. 

Phía Việt Nam không có hồ điều tiết lớn nào trên trục sông Thao. Khi bão Yagi đổ mưa xuống cả Vân Nam và Bắc Bộ đồng thời, lũ sông Thao không có gì chặn lại. 

Đỉnh lũ tại Yên Bái lên mức 35,73 m vào 16 giờ ngày 10/9/2024, trên mức BĐ3 tới 3,73 m và vượt mức lũ lịch sử năm 1968 tới 1,31 m. Đây là kỷ lục 53 năm bị phá vỡ.

Sông Lô — và nhánh sông Chảy: Đây là điểm chính xác là nơi tình huống trở nên nguy hiểm nhất trong trận Yagi.

II. THÁC BÀ — ĐẬP 65 TUỔI TRƯỚC LŨ VƯỢT THIẾT KẾ

Sông Chảy là nhánh phụ lưu của sông Lô, bắt nguồn từ tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), chảy qua Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Tuyên Quang trước khi hợp vào sông Lô. Trên sông Chảy, tại tỉnh Yên Bái, có hồ thủy điện Thác Bà — công trình thủy điện lớn đầu tiên của miền Bắc, được xây dựng với sự giúp đỡ của Liên Xô, hoàn thành năm 1971.

Và đây là vấn đề: hồ thủy điện Thác Bà được khảo sát, thiết kế từ năm 1959 - 1961, số liệu thủy văn đo đạc lưu lượng thời đó còn có hạn chế nên thiết kế đập tràn có khả năng xả lớn nhất chỉ 3.230 m³/s. 

Trong khi thực tế, lưu lượng lớn nhất về hồ Thác Bà là 5.620 m³/s vào lúc 9 giờ ngày 10/9, vượt đỉnh lũ thiết kế 0,01% (5.100 m³/s) và vượt xa khả năng xả lớn nhất đến 74%.

Để hiểu con số đó: đập Thác Bà được thiết kế để xả tối đa 3.230 m³/s. Lũ thực tế đổ vào hồ là 5.620 m³/s — tức lượng nước vào lớn hơn lượng nước đập có thể xả ra gần 75%. Phần chênh lệch đó phải được “nuốt” vào dung tích trữ của hồ. 

Nếu hồ đã đầy trước đó, hoặc nếu lũ còn lớn hơn, kịch bản vỡ đập hoặc xả tràn không kiểm soát sẽ trở thành hiện thực.

Đây là tình huống mà kỹ sư thủy lợi gọi là overtopping risk — nguy cơ nước tràn qua đỉnh đập. Với Thác Bà, đập có tuổi thọ 53 năm, được thiết kế dựa trên số liệu thủy văn thiếu đầy đủ từ thập niên 1960, nguy cơ đó là có thật và nghiêm trọng.

Lũ trên hồ thủy điện Thác Bà đạt mức lịch sử, đe dọa đến sự an toàn của đập — đây là xác nhận chính thức từ cơ quan thủy văn Việt Nam. Trong bức tranh toàn cảnh của trận Yagi, khoảnh khắc này ít được nhắc đến trong truyền thông đại chúng, nhưng là khoảnh khắc nguy hiểm nhất đối với an toàn hạ du.

Nếu đập Thác Bà vỡ, lượng nước trong hồ (dung tích toàn phần khoảng 2,9 tỷ m³) sẽ đổ xuống sông Chảy, hợp vào sông Lô, rồi đổ vào sông Hồng tại Việt Trì — tạo ra một đỉnh lũ đột ngột mà không có hồ Hòa Bình hay Sơn La nào kịp điều tiết. 

Đây chính xác là cơ chế đe dọa Hà Nội không phải từ sông Đà mà từ nhánh sông Lô–Chảy.

III. CÔNG HÀM NGOẠI GIAO — BIẾN SỐ KHÔNG THỂ ĐƯA VÀO MÔ HÌNH

Cùng lúc hồ Thác Bà đang chịu áp lực vượt thiết kế, một kênh ngoại giao khẩn cấp được kích hoạt song song.

Ngày 9/9/2024, lãnh đạo Bộ Ngoại giao đã trao đổi với Đại biện lâm thời Đại sứ quán Trung Quốc tại Hà Nội đề nghị Trung Quốc phối hợp chặt chẽ trong việc phòng chống lũ lụt và khắc phục hậu quả do bão Yagi gây ra. 

Các cơ quan đại diện Việt Nam tại Trung Quốc cũng đã gửi công hàm đề nghị Trung Quốc kiểm soát chặt chẽ lượng nước từ thượng nguồn sông Hồng đổ xuống hạ lưu, điều phối các cơ quan chức năng giảm hoặc đóng cửa xả tại các đập thủy điện ở thượng nguồn cũng như thông báo kịp thời về thông tin cụ thể thời điểm xả lũ, thời gian và lưu lượng xả lũ.

Sáng 10/9/2024, phía Trung Quốc cho biết trước mắt, 2 nhà máy thủy điện ở thượng nguồn sông Hồng không khởi động xả lũ, cũng không có kế hoạch xả lũ; các nhà máy thủy điện dừng vận hành để tiến hành ngăn lũ, tích nước.

Đây là điểm quan trọng nhất và ít được phân tích nhất trong toàn bộ trận Yagi.

Phía Trung Quốc có ít nhất 2 nhà máy thủy điện trên thượng nguồn sông Hồng (đoạn sông Nguyên Giang - Hồng Hà trên lãnh thổ Vân Nam). 

Nếu các nhà máy này xả lũ đồng thời trong khi lũ từ hoàn lưu bão Yagi đang dâng trên toàn lưu vực, lượng nước cộng hưởng đổ vào hạ lưu có thể đẩy mực nước Hà Nội vượt BĐ3 — và tiến gần đến ngưỡng nguy hiểm cho đê.

Phía Trung Quốc đã không xả. Phía Trung Quốc đã tích nước, giảm dòng chảy xuống hạ lưu vào đúng thời điểm quan trọng nhất.

Điều đó có đóng góp vào việc Hà Nội “chỉ” đạt đỉnh 11,3 m thay vì cao hơn không? 

Rất có thể. Nhưng đây là biến số ngoại giao — phụ thuộc vào thiện chí của bên kia, vào quan hệ song phương tại thời điểm khủng hoảng, vào tốc độ xử lý công hàm. 

Không thể đưa vào mô hình thủy lực như một hằng số. Không thể giả định nó sẽ luôn xảy ra như vậy.

IV. BẢN ĐỒ KIỂM SOÁT: PHẦN NÀO CỦA LŨ VIỆT NAM CHỦ ĐỘNG ĐƯỢC?

Nhìn tổng thể lưu vực sông Hồng qua lăng kính kiểm soát thủy lực, có thể phân loại thành bốn vùng:

Vùng kiểm soát tốt — sông Đà: Hồ Hòa Bình + Sơn La điều tiết hiệu quả. Lưu lượng đỉnh lũ từ thượng nguồn sông Đà có thể bị “cắt” đáng kể. Đây là thành tựu thủy lợi thực sự của Việt Nam.

Vùng kiểm soát một phần — sông Lô, sông Gâm: Hồ Tuyên Quang (Na Hang) trên sông Gâm có dung tích phòng lũ khoảng 1,1 tỷ m³. Sông Lô từ Hà Giang xuống không có hồ điều tiết lớn. Kiểm soát một phần, không đủ cắt đỉnh lũ lớn.

Vùng kiểm soát hạn chế — sông Chảy/Thác Bà: Hồ Thác Bà điều tiết được trong điều kiện bình thường, nhưng như Yagi 2024 cho thấy, khi lũ vượt thiết kế 74%, hồ trở thành gánh nặng thay vì van điều tiết. Đập 65 tuổi, thiết kế trên số liệu thủy văn không đủ, là rủi ro cấu trúc chưa được giải quyết.

Vùng không kiểm soát — sông Thao (toàn bộ thượng nguồn) và thượng nguồn sông Lô/sông Chảy trên lãnh thổ Trung Quốc: Đây là mảnh đen của bản đồ an toàn thủy lợi Hà Nội. Không có hồ điều tiết của Việt Nam. Phụ thuộc vào vận hành hồ đập của Trung Quốc và vào kênh ngoại giao.

V. NHỮNG CÂU HỎI MÀ TRẬN YAGI ĐỂ LẠI

Câu hỏi 1: Thác Bà cần được nâng cấp như thế nào?

Đập được khảo sát thiết kế từ 1959 - 1961 với số liệu thủy văn hạn chế. Lũ 2024 vượt đỉnh lũ thiết kế 0,01% tới 74%. Điều đó có nghĩa là mức lũ thiết kế ban đầu không còn phản ánh thực tế khí hậu hiện tại — ngay cả trước khi tính đến biến đổi khí hậu và El Niño đang mạnh lên. Nâng cấp năng lực xả của đập Thác Bà là nhu cầu kỹ thuật cấp bách, không phải tùy chọn.

Câu hỏi 2: Cơ chế chia sẻ dữ liệu thủy văn với Trung Quốc đang ở đâu?

Hiện tại, Việt Nam và Trung Quốc có thỏa thuận chia sẻ dữ liệu mực nước tại một số trạm đo trên sông Hồng và sông Đà. Nhưng thỏa thuận đó mang tính tự nguyện, không ràng buộc pháp lý, và không bao gồm thông báo trước về kế hoạch vận hành hồ đập. 

Công hàm ngoại giao ngày 9/9/2024 phải đi qua kênh ngoại giao thông thường — trong khi lũ đang dâng từng giờ. Cần một cơ chế thông báo tự động, thời gian thực, được thể chế hóa bằng hiệp định song phương.

Câu hỏi 3: Nếu Trung Quốc không hợp tác năm 2024, đỉnh lũ Hà Nội sẽ là bao nhiêu?

Câu hỏi này chưa có câu trả lời công khai. Không có mô phỏng nào được công bố về kịch bản Trung Quốc xả lũ đồng thời trong trận Yagi. Đây là khoảng trống thông tin quan trọng trong đánh giá rủi ro an toàn đê điều Hà Nội.

Câu hỏi 4: Nếu Thác Bà vỡ, Hà Nội có bao nhiêu giờ để ứng phó?

Khoảng cách từ Thác Bà (Yên Bái) đến hợp lưu sông Lô - sông Hồng tại Việt Trì khoảng 120 km theo đường sông. Thời gian truyền lũ trong điều kiện lũ lớn ước tính 8-12 giờ. Từ Việt Trì về Hà Nội thêm 3-4 giờ. Tổng thời gian cảnh báo: 11-16 giờ — đủ để sơ tán nếu hệ thống cảnh báo sớm hoạt động, và không đủ nếu không có kế hoạch sẵn.

VI. ÁP LỰC LÊN DỰ ÁN ĐẠI LỘ SÔNG HỒNG

Những câu hỏi trên không phải lý thuyết trừu tượng. Chúng là nền địa chất rủi ro mà Dự án Đại lộ Cảnh quan Sông Hồng đang đặt 11.418 ha đô thị hóa lên trên.

Nếu kịch bản Yagi tái diễn với cường độ cao hơn — điều mà El Niño rất mạnh trong năm 2026 làm tăng khả năng xảy ra — và nếu một trong các biến số sau thay đổi: 

Trung Quốc không hợp tác kiểm soát thượng nguồn, hoặc Thác Bà phải xả khẩn cấp để tránh vỡ đập, hoặc cả hai cùng xảy ra, thì mực nước sông Hồng tại Hà Nội sẽ không dừng ở 11,3 m.

Mức lũ tần suất 1% (lũ 100 năm) ước tính 13,4 m tại trạm Hà Nội — cao hơn đỉnh Yagi hơn 2 m. Ở mức đó, mọi công trình xây dựng trên bãi sông dưới cốt 13,9 m (có hệ số an toàn 0,5 m) sẽ bị ngập. Cốt cao độ xây dựng cho Dự án Đại lộ Sông Hồng vẫn chưa được luận chứng và công bố đến ngày quyết định đầu tư được ký.

MỰC NƯỚC 11,3 MÉT LÀ CÁI GÌ?

Mực nước 11,3 m tháng 9/2024 là kết quả của nhiều thứ cùng hoạt động đúng lúc: hồ Hòa Bình và Sơn La vận hành tốt, Trung Quốc tích nước thay vì xả, Thác Bà không vỡ dù lũ vượt thiết kế 74%. Thiếu bất kỳ một yếu tố nào, đỉnh lũ Hà Nội có thể đã là con số khác.

Vấn đề là: trong bài toán đô thị hóa bãi sông Hồng trị giá 736.963 tỷ đồng kéo dài đến 2038, những biến số không chắc chắn đó — thiện chí ngoại giao của Trung Quốc, tình trạng đập 65 tuổi Thác Bà, xác suất lũ vượt thiết kế tăng lên do biến đổi khí hậu — cần được định lượng và tính vào cốt cao độ xây dựng, không phải để sang một bên và gọi là “đã an toàn vì 2024 không vỡ”.

2024 không vỡ. Đó là sự thật. Nhưng đó không phải là bằng chứng cho sự an toàn của mọi trận lũ tương lai. Đó là bằng chứng cho sự may mắn lần này.

*

Bài 2 được viết dựa trên: Số liệu thủy văn từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia và báo cáo tổng kết thiên tai 2024 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Thông tin công hàm ngoại giao từ thông cáo chính thức của Bộ Ngoại giao Việt Nam ngày 9–10/9/2024. Thông số kỹ thuật đập Thác Bà từ báo cáo đánh giá sau sự kiện lũ Yagi 2024.

Bài 3 - NHỮNG THỨ HÀ NỘI KHÔNG KIỂM SOÁT ĐƯỢC

Địa chất, đứt gãy và nền bùn nhão dưới tương lai của Đại lộ Sông Hồng

Trong tất cả những câu hỏi kỹ thuật mà Dự án Đại lộ Cảnh quan Sông Hồng chưa trả lời được, còn có một nhóm câu hỏi đặc biệt khó — không phải vì thiếu dữ liệu, mà vì câu trả lời phụ thuộc vào những thứ không nằm trong tay Hà Nội. Không nằm trong tay bất kỳ chính quyền nào.

Đó là địa chất bên dưới thành phố. Đó là đứt gãy đang ngủ dưới lòng sông. Và đó là nền trầm tích Đệ Tứ dày 50 - 100 m mà hàng triệu người đang đặt cuộc sống và giá trị tài sản lên trên mỗi ngày — mà chưa biết đầy đủ bên dưới có gì.

I. DƯỚI HÀ NỘI LÀ GÌ?

Câu trả lời đơn giản: bùn, sét, cát — tích tụ qua hàng triệu năm từ phù sa sông Hồng và sông Đuống đổ xuống vùng trũng kiến tạo. Địa chất học gọi đây là trầm tích Đệ Tứ — tầng địa chất trẻ nhất, chưa cố kết hoàn toàn, có tính nén lún cao.

Kết quả khoan địa chất ở Gia Lâm cho thấy: từ bề mặt xuống tới độ sâu 39,5 m vẫn là sét và bùn. Khoan ở Từ Liêm xuống đến 48,86 m vẫn gặp cát và bùn dày 20 m. Kỹ sư địa chất Nguyễn Xuân Lương, nguyên Giám đốc TECHINSERCo, xác nhận: dưới Hà Nội tồn tại các “túi bùn, túi nước bị nén ép dưới áp lực địa tầng” — được tạo thành bởi sự kết hợp giữa trầm tích tự nhiên và 1.000 năm đô thị hóa với vô số công trình ngầm bị phá dỡ không hoàn chỉnh.

Điều này không phải thông tin bí mật. Nó là lý do sự cố ngõ Giang Văn Minh xảy ra hai lần — tháng 2/2025 và tháng 9/2025 — khi máy khoan TBM thi công hầm Metro gặp túi đất yếu, phụ gia khoan áp lực cao theo lỗ rỗng phụt lên mặt ngõ thành bùn. Đây là sự cố kỹ thuật “nằm trong dự tính” của các kỹ sư — nhưng lại là điều người dân sống trên đó hoàn toàn không được chuẩn bị.

Quan trọng hơn: sự cố Giang Văn Minh xảy ra khi khoan hầm Metro ở độ sâu vài chục mét. Nếu ép cọc nhồi 50 - 60 m cho các tòa nhà 40 tầng trên bãi sông — xuyên qua các lớp bùn sét yếu đó — khi gặp túi khí metan hoặc túi nước áp lực, rủi ro phụt bùn là có thật về mặt kỹ thuật xây dựng. 

Đây là rủi ro thi công, không phải rủi ro khi nhà đã xây xong — nhưng nó đòi hỏi phải có bản đồ địa vật lý 3D chi tiết trước khi đặt bất kỳ cọc nào xuống đất.

Hiện tại, bản đồ đó không được yêu cầu là điều kiện tiên quyết trong hồ sơ dự án.

II. ĐẤT ĐANG LÚN — VÀ KHÔNG AI CÓ THỂ DỪNG LẠI

Hà Nội đang lún với tốc độ trung bình 1 - 2 mm/năm. Con số nghe có vẻ nhỏ, nhưng tích lũy trong 12 năm thực hiện dự án (2026 - 2038) là 1,2 - 2,4 cm — đủ để tạo ra chênh cốt nền không đồng đều giữa các hạng mục xây dựng. Trên nền đất yếu, lún không đồng đều còn nguy hiểm hơn lún đều.

Nguyên nhân chính: khai thác nước ngầm quá mức. Mực nước ngầm tại khu vực Hạ Đình đã xuống sâu 36,5 m. Phễu hạ thấp nước ngầm của Hà Nội có diện tích 305 km², đang mở rộng thêm 8,6 km²/năm. Khi nước ngầm bị hút ra, các hạt đất trong tầng chứa nước không còn lực đẩy nổi của nước đỡ — chúng nén lại, bề mặt đất hạ xuống.

Đây là vòng xoáy không có điểm dừng kỹ thuật đơn giản: dân số tăng - nhu cầu nước tăng - khai thác nước ngầm tăng - lún tăng - nền đất yếu hơn - rủi ro công trình cao tầng tăng. 

Dự án Đại lộ Sông Hồng với hàng trăm nghìn dân mới sẽ tăng áp lực lên hệ thống cấp nước, trừ khi có giải pháp cụ thể và ràng buộc cho vấn đề nước ngầm — điều chưa xuất hiện trong bất kỳ tài liệu dự án nào được công bố.

III. ĐỨT GÃY ĐANG NGỦ — VÀ KHÔNG AI BIẾT NÓ SẼ THỨC KHI NÀO

Hà Nội nằm trên đới đứt gãy sông Hồng — một hệ thống đứt gãy kiến tạo hoạt động, tạo ra địa hào sụt lún và vùng trũng mà toàn bộ thành phố đang tọa lạc trên đó. Đây là sự thật địa chất không thể thương lượng.

PGS.TS Nguyễn Hồng Phương, Viện Vật lý địa cầu, cho biết đứt gãy sông Hồng hiện ở trạng thái “khoảng lặng địa chấn” — tốc độ dịch trượt đo được bằng GPS chỉ 1 - 2 mm/năm, “biến dạng không tích lũy”. 

Nhưng khoảng lặng địa chấn không có nghĩa là an toàn vĩnh viễn — nó có thể kết thúc.

Dữ liệu lịch sử: chu kỳ lặp của động đất 5,4 độ tại Hà Nội ước tính khoảng 1.100 năm. Trận cuối xảy ra năm 1285 — cách nay đã hơn 700 năm. Gần hơn: ngày 25/3/2024, một trận động đất 4 độ xảy ra ở Mỹ Đức, chấn tâm chỉ cách đứt gãy sông Hồng 1,8 km, độ sâu 16 km. Người dân nhiều quận Hà Nội cảm nhận được rung lắc.

Điều quan trọng cần làm rõ: nhà cao tầng không tạo ra động đất kiến tạo. Nhưng nếu động đất 5,4 độ xảy ra — đúng chu kỳ lịch sử, và chúng ta đã đi được 740/1.100 năm — nhà 40 tầng trên nền bùn sét yếu ven sông sẽ dao động theo cơ chế cộng hưởng nguy hiểm hơn nhiều so với nhà trên nền đá gốc. 

Đây là bài học từ trận động đất Kobe 1995: các tòa nhà trên nền trầm tích mềm sụp đổ với tần suất cao hơn nhiều so với những tòa nhà có cùng thiết kế kháng chấn nhưng đặt trên nền cứng.

Quy hoạch mới của Hà Nội cho phép nhà 25 - 40 tầng ven sông Hồng. Tiêu chuẩn thiết kế kháng chấn Việt Nam (TCVN 9386:2012) xếp Hà Nội vào vùng động đất cấp VIII theo thang MSK-64 — đòi hỏi thiết kế chịu lực ngang đáng kể. 

Nhưng tiêu chuẩn đó được viết cho điều kiện đất trung bình, không phải cho các lớp bùn sét dày 40 - 50 m đặc trưng của bãi sông. Cần khảo sát địa chấn vi vùng riêng cho từng khu vực trước khi ép cọc.

IV. CON ĐÊ VÀ BÀI TOÁN SỐ HỌC ĐƠN GIẢN

Đây là điểm ít gây tranh cãi nhất về mặt kỹ thuật, nhưng lại dễ bị bỏ qua nhất trong bàn luận chính sách.

Mực nước lũ thiết kế của đê Hà Nội là +13,4 m tại trạm thủy văn. Đê sông Hồng đoạn từ khách sạn Thắng Lợi đến cửa khẩu An Dương hiện có cao trình +14,8 đến +15,2 m — tức dư ra 1,4 - 1,8 m so với mực nước lũ thiết kế, đây là phần dự phòng an toàn.

Năm 2016 - 2017, Hà Nội đề xuất hạ cốt đê đoạn này xuống +12,4 m để xây cầu vượt và mở rộng đường Nghi Tàm. Đề xuất bị các nhà khoa học phản đối quyết liệt. 

GS.TS Vũ Trọng Hồng, nguyên Thứ trưởng Bộ Thủy lợi, cảnh báo đây là mức thấp hơn mực nước lũ thiết kế 13,4 m — ngành đê điều thế giới không cho phép. Bộ Nông nghiệp yêu cầu cao trình đê đất sau khi hạ không được thấp hơn mực nước lũ thiết kế tương ứng tại vị trí công trình, tức là +13,5 m.

Câu chuyện đó từ 2017. Nhưng trong bối cảnh Dự án Đại lộ Sông Hồng 2026, với 11.418 ha can thiệp dọc hai bờ và áp lực thiết kế đô thị đối với hành lang đê, câu hỏi về cốt cao độ đê không phải chuyện cũ — nó là câu hỏi cần được trả lời cho từng đoạn trong thiết kế mới.

Và nằm dưới tất cả những tính toán đó là con số cốt lõi: mực nước lũ 100 năm ước tính 13,4 m. Cộng thêm hệ số an toàn 0,5 m. Cộng thêm biến đổi khí hậu đang làm tần suất lũ cực đoan tăng lên. Bất kỳ công trình nào có nền dưới 14 m trên bãi sông là đang đặt cược vào việc lũ thiết kế sẽ không xảy ra trong thời gian tồn tại của công trình.

V. BỐN THỨ KHÔNG AI CÓ THỂ HỨA

Dự án Đại lộ Sông Hồng có thể kiểm soát nhiều thứ: thiết kế kiến trúc, vật liệu xây dựng, tiến độ GPMB, cảnh quan công viên. Nhưng có bốn thứ không ai — kể cả chính quyền thành phố lớn nhất Việt Nam — có thể hứa về:

Thứ nhất: địa chất bên dưới. Bản đồ địa vật lý 3D chi tiết của toàn bộ 11.418 ha bãi sông chưa tồn tại. Trước khi có nó, mọi tính toán móng cọc đều dựa trên ngoại suy từ các lỗ khoan rời rạc — không phải từ hiểu biết toàn diện.

Thứ hai: tốc độ lún. Hà Nội đang lún 1 - 2 mm/năm và phễu hạ thấp nước ngầm đang mở rộng. Không ai có thể hứa tốc độ lún sẽ không tăng khi thêm hàng trăm nghìn dân và hàng trăm tòa nhà cao tầng đặt tải trọng xuống nền đất yếu đã bão hòa.

Thứ ba: chu kỳ địa chấn. Trận động đất 5,4 độ cuối cùng theo ước tính chu kỳ lịch sử xảy ra năm 1285. Chúng ta đã đi được 740 trong 1.100 năm của chu kỳ đó. Không ai biết bao giờ nó tái diễn — có thể 360 năm nữa, có thể sớm hơn. 

Nhà 40 tầng trên nền bùn sét ven sông cần được thiết kế cho điều này, không phải hy vọng nó không xảy ra.

Thứ tư: thượng nguồn. Như trận Yagi 2024 đã chứng minh, mực nước sông Hồng tại Hà Nội phụ thuộc một phần vào quyết định vận hành hồ đập của Trung Quốc trên thượng nguồn sông Thao — quyết định đó không nằm trong bất kỳ văn bản quy hoạch nào của Hà Nội.

VI. KHUYẾN NGHỊ KỸ THUẬT TỐI THIỂU

Từ những dữ liệu trên, có bốn yêu cầu kỹ thuật tối thiểu mà bất kỳ chuyên gia địa kỹ thuật và thủy lợi độc lập nào cũng sẽ đặt ra trước khi triển khai xây dựng trên bãi sông Hồng:

Khảo sát địa vật lý 3D toàn bộ vùng dự án để lập bản đồ “túi bùn, túi nước, giếng cổ, công trình ngầm bị phá dỡ” — điều kiện không thể bỏ qua trước khi ép cọc nhồi sâu. Bài học từ sự cố Giang Văn Minh: thiếu dữ liệu công trình ngầm là nguyên nhân gốc rễ.

Thiết kế kháng chấn vi vùng riêng cho từng khu vực — không áp dụng chung tiêu chuẩn đất trung bình vào nền bùn sét đặc trưng của bãi sông. Nhà trên 25 tầng cần mô hình đáp ứng động lực học riêng với đặc trưng địa tầng cụ thể.

Cốt cao độ tối thiểu +14 m (lũ thiết kế +13,4 m cộng hệ số an toàn 0,5 m) cho mọi công trình kiên cố. Luận chứng thủy lực phải công bố và thẩm định độc lập trước khi cấp phép xây dựng bất kỳ hạng mục nào.

Không giảm cốt đê dưới mực nước lũ thiết kế. Bất kỳ thiết kế nào đề xuất hạ cốt đê đất xuống thấp hơn +13,4 m — dù có bù bằng tường bê tông — cần thẩm định độc lập với sự tham gia của chuyên gia đê điều ngoài các đơn vị có lợi ích trong dự án.

KẾT: THÀNH PHỐ TRÊN NỀN TRẦM TÍCH

Hà Nội đã tồn tại hơn 1.000 năm trên nền trầm tích sông Hồng. Người xưa hiểu điều đó — họ xây đê, tránh bãi sông, chọn những vùng đất cao hơn để định cư lâu dài. Người Pháp đầu thế kỷ 20 cũng hiểu — họ không đô thị hóa bờ sông trong quy hoạch Hà Nội thuộc địa.

Dự án Đại lộ Cảnh quan Sông Hồng không sai về tham vọng. Một thành phố sống tốt với con sông chạy qua lòng mình là điều đáng theo đuổi. 

Nhưng “sống tốt với sông” đòi hỏi hiểu sông và hiểu nền đất trước khi xây dựng lên trên — không phải xây trước rồi xử lý hệ quả sau.

Những thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của Hà Nội không phải lý do để không làm. Chúng là lý do để làm cẩn thận hơn, làm chậm hơn ở những hạng mục quan trọng, và công bố đầy đủ hơn để cộng đồng khoa học và người dân có thể giám sát những gì không thể trông chờ vào chính quyền đơn độc.

*

Ghi chú phương pháp: Số liệu địa chất từ kết quả khoan thăm dò của Viện Địa chất và Khoáng sản, Tổng cục Địa chất Việt Nam. Số liệu lún và nước ngầm từ Trung tâm Quan trắc Tài nguyên và Môi trường Hà Nội. Thông tin địa chấn từ Viện Vật lý địa cầu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Thông tin đề xuất hạ đê từ VnExpress, Tuổi Trẻ, Dân Trí (2016–2017). Thông tin sự cố Giang Văn Minh từ báo cáo kỹ thuật Ban QLDA Metro Hà Nội (2025).

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai