Bauxite Việt Nam

Rùa Tiên Sinh

Nhiều cường quốc được xây dựng quanh một vị vua, một đảng phái hoặc một nhà độc tài. Hoa Kỳ được xây dựng quanh một bản hiến pháp. Chính phủ thay đổi; Tổng thống thay đổi; Đảng cầm quyền thay đổi. Nhưng cỗ máy quốc gia vẫn vận hành dù có chịu những cú sốc chính trị mang tính hủy hoại.

250 năm trước, ngày 4 tháng 7 năm 1776, 13 thuộc địa ven Đại Tây Dương tuyên bố tách khỏi Đế quốc Anh. Ít ai khi ấy có thể tưởng tượng rằng vùng đất này sẽ trở thành quốc gia định hình toàn bộ trật tự thế giới trong hơn một thế kỷ sau đó.

Lịch sử thường ca ngợi sức mạnh quân sự của Hoa Kỳ. Nhưng nếu chỉ nhìn vào tàu sân bay, máy bay tàng hình hay kho vũ khí hạt nhân, chúng ta mới chỉ thấy phần nổi của nền tảng bá quyền Hoa Kỳ.

Sức mạnh của súng đạn, khai sinh ra nhà nước, nhưng sức mạnh của nhà nước, được định hình bởi thể chế.

Thể chế - đó là điều khiến nước Mỹ khác với hầu hết các đế chế từng xuất hiện trong lịch sử nhân loại.

Nhiều cường quốc được xây dựng quanh một vị vua, một đảng phái hoặc một nhà độc tài. Hoa Kỳ được xây dựng quanh một bản hiến pháp. Chính phủ thay đổi; Tổng thống thay đổi; Đảng cầm quyền thay đổi. Nhưng cỗ máy quốc gia vẫn vận hành dù có chịu những cú sốc chính trị mang tính hủy hoại.

Đó không phải là sự bất tử của một chính quyền. Đó là sự trường tồn của một hệ thống chính trị mang tầm nhìn vượt thời đại.

Chính hệ thống ấy tạo ra môi trường mà ở đó những ý tưởng lớn nhất có thể biến thành doanh nghiệp lớn nhất. Những doanh nghiệp lớn nhất lại trở thành nguồn lực cho quốc gia. Và quốc gia tiếp tục bảo vệ môi trường để các thế hệ doanh nghiệp kế tiếp ra đời.

Đó là một vòng tuần hoàn quyền lực khép kín. Nếu thế kỷ 19 là thời đại của thép và đường sắt thì Hoa Kỳ đã là quốc gia dẫn đầu xu hướng. Thế kỷ 20 là thời đại của ô tô, hàng không và điện khí hóa thì Hoa Kỳ cũng dẫn đầu thế giới. Đến thế kỷ 21, thời đại của internet, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn và dữ liệu, phần lớn những cái tên đứng đầu vẫn đến từ nước Mỹ. Đây là kết quả của một hệ sinh thái tri thức khai phóng, kinh tế dẫn dắt và công nghê đỉnh cao mà thế giới phải mất nhiều thập kỷ mới có thể sao chép.

Nhưng kinh tế cũng chỉ là một phần tạo nên vị thế bá quyền của hoa kỳ. Điều khiến Hoa Kỳ trở thành siêu cường không phải vì họ có nền kinh tế lớn nhất. Hoa kỳ có nhiều yếu tố để hìn thành siêu cường, mà trong số đó chính là sức mạnh của đồng USD – Các ngân hàng trung ương tích lũy trái phiếu Mỹ; Những tập đoàn lớn nhất niêm yết trên thị trường Mỹ; Những quỹ đầu tư lớn nhất đặt tại Mỹ.

Một nguồn sức mạnh khác khó đo đếm hơn nhưng có sức lan tỏa sâu rộng là ảnh hưởng văn hóa. Điện ảnh, âm nhạc, giáo dục, khoa học, thể thao và các nền tảng công nghệ của Hoa Kỳ đã trở thành một phần trong đời sống của hàng tỷ người. Nhiều người có thể không đồng tình với chính sách chính trị của Hoa Kỳ, nhưng vẫn sử dụng công nghệ, học tập tại các trường đại học, tiêu dùng sản phẩm và tiếp cận tri thức do Hoa Kỳ tạo ra. Đó là sức mạnh mềm, đó là thứ ảnh hưởng đến nhận thức và cách vận hành của thế giới trong nhiều thập kỷ qua .

Nhưng thực tế suốt những thế kỷ qua cho thấy phần lớn các điểm nóng lớn chiến lược địa chính trị - địa kinh tế của thế giới đều nằm trên những hành lang chiến lược ấy. Đấy là sự tình cờ không? Hay đơn giản vì quyền lực luôn tập trung ở những nơi quyết định vận mệnh của các tuyến thương mại, năng lượng, công nghệ và tài chính?

Tất nhiên, 250 năm cũng là câu chuyện của những nhận định nóng vội và sai lầm. Hoa Kỳ từng thất bại ở nhiều chiến trường, từng trải qua chia rẽ chính trị sâu sắc, khủng hoảng tài chính, bất bình đẳng xã hội và những tranh luận gay gắt về vai trò của mình trên thế giới. Nhưng lịch sử cho thấy chính khả năng nhìn nhận khuyết điểm và cải cách đã giúp quốc gia này nhiều lần vượt qua những thời khắc tưởng như suy yếu.

Sau 250 năm, Hoa Kỳ không còn là quốc gia không có đối thủ. Họ đối mặt với nợ công, phân cực chính trị, cạnh tranh công nghệ và sự trỗi dậy của các cường quốc mới. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, điều đáng nể nhất của nước Mỹ không phải là việc chưa từng vấp ngã hay mắc sai lầm, mà sau mỗi cuộc khủng hoảng, họ đều tìm cách tái cấu trúc để bước vào một chu kỳ phát triển mới. Mỗi ván bài chia sai, Hoa Kỳ luôn chia bài mới, đánh tiếp và lại thắng lớn hơn ván cược trước đó. Đấy là cơ chế sửa sai mà hiếm có nước nào dám làm và làm được. Đó là khả năng mà rất ít đế chế trong lịch sử sở hữu yếu tố này.

250 năm là quãng thời gian đủ để nhiều đế quốc hưng rồi vong. Hoa Kỳ vẫn đứng đó. Vì họ xây dựng được một hệ thống có thể hấp thụ sai lầm, sửa chữa sai lầm và tiếp tục vận hành.

Có lẽ, đó mới là bí mật lớn nhất của siêu cường. 

Không phải sự hoạt bát, tầm nhìn, ý chí và sự tỉnh táo của một vị tổng thống Mỹ nào cả. Hay dựa vào sức mạnh quân sự khổng lồ, mà chính là sức mạnh của một cỗ máy quốc gia được thiết kế để tồn tại lâu hơn bất kỳ thế hệ lãnh đạo nào. 

250 năm không chỉ là một cột mốc lịch sử của Mỹ. Đó là minh chứng cho việc một quốc gia có thể vươn lên dẫn dắt thế giới khi biết kết hợp giữa thể chế, sáng tạo, sức mạnh kinh tế, quân sự và khả năng xây dựng niềm tin. Dù tương lai còn nhiều biến động và vị thế siêu cường sẽ luôn bị thách thức, dấu ấn mà Hoa Kỳ để lại đối với trật tự quốc tế, khoa học, công nghệ, kinh tế và tư tưởng chính trị hiện đại sẽ tiếp tục là một trong những chương quan trọng nhất của lịch sử nhân loại.

Và khi cỗ máy chính trị quốc gia như vậy vẫn còn vận hành, câu hỏi lớn nhất của thế kỷ 21 có lẽ không phải là Hoa Kỳ có còn là siêu cường hay không?

Câu hỏi chính xác nhất của thế kỷ này là: Liệu có quốc gia nào đủ sức xây dựng được một hệ thống quyền lực bền vững như Hoa Kỳ đã làm trong suốt 250 năm qua hay không?

R.T.S.

Nguồn: FB Rùa Tiên Sinh