Bauxite Việt Nam

Mai Phan Lợi

Từ đề xuất Xuân Thiện 2015 đến lệnh xả đáy Hòa Bình ngày 10/7/2026 — con sông vẫn đang nói

Lúc 13h00 ngày 10/7/2026, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp ký Công điện số 7561/CĐ-BNNMT, lệnh mở một cửa xả đáy hồ thủy điện Hòa Bình vào lúc 11h00 ngày 11/7. Lý do: mực nước thượng lưu hồ đã lên 104 m, lưu lượng về hồ 4.377 m³/giây, tổng lưu lượng về hạ du 2.840 m³/giây.

Cùng buổi chiều hôm qua, tại cuộc họp báo UBND thành phố Hà Nội, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Đào Minh Tâm thông báo: các đồ án quy hoạch chi tiết Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng đang được hoàn thiện, sau đó sẽ lấy ý kiến người dân và chuyên gia. Trong các hạng mục đang nghiên cứu có phương án xây dựng đập điều tiết trên sông Hồng và sông Đuống.

Và lúc 17h cùng ngày, một tài khoản Thái Nguyên Online đăng ảnh mực nước cầu Gia Bảy: dòng nước đục ngầu đang bao quanh công trường xây dựng cầu Gia Bảy mới, cần cẩu và sắt thép ngập trong lũ. Ảnh nhận hơn 2.100 lượt like trong vài giờ.

Ba sự kiện trong cùng một ngày 10/7/2026, liên quan đến cùng một lưu vực sông, ký tên cùng một người — Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp. Ông vừa lệnh xả đáy hồ Hòa Bình, vừa là người từng nói "nếu không nâng được đáy sông thì phải nâng mực nước lên". Và dự án đang nghiên cứu làm chính xác điều đó — trên con sông mà hôm nay đang được xả thêm nước vào.

I. MỰC NƯỚC MÙA KHÔ: VẤN ĐỀ DẪN ĐẾN ĐẬP DÂNG

Để hiểu tại sao đập dâng sông Hồng được đề xuất, cần hiểu vấn đề mà nó muốn giải quyết.

Mực nước trên sông Hồng hạ thấp ảnh hưởng đến khả năng lấy nước của các công trình sử dụng nước dọc sông, nhất là các đầu mối Cẩm Đình, Liên Mạc, Xuân Quan không đảm bảo đủ đầu nước tự chảy vào hệ thống tưới.

Nguyên nhân gốc rễ: sau khi hồ thủy điện Hòa Bình đi vào vận hành năm 1994, nước qua turbine là nước sạch — không còn phù sa. Sông Hồng đoạn hạ du bắt đầu bị xói đáy. Từ 1997 - 2012, đáy sông Hồng đoạn qua Hà Nội đã hạ thấp 1,67 m. Mực nước mùa kiệt hạ 0,5 - 1,58 m so với trước năm 2008.

Cách đây 10 năm, các hồ thủy điện ở miền Bắc chỉ cần xả khoảng 1-2 tỷ m³ là đủ nước tưới cho vụ Đông Xuân. Để cung cấp nước cho vụ Đông Xuân hiện nay, ngành Thủy lợi buộc phải làm lại gần như tất cả trạm bơm, nối dài ống để chủ động lấy nước từ sông Hồng. "Nếu đợi xả thì 6 hay 7 tỷ m³ cũng không thể lấy được nước. Đây là vấn đề rất lớn", Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nói.

Đây là nghịch lý: xây thêm hồ thủy điện để điều tiết nước mùa lũ, nhưng lại làm mùa khô thiếu nước hơn vì đáy sông hạ thấp. Đập dâng được đề xuất như lời giải cho nửa sau của nghịch lý đó.

II. 10 NĂM Ý TƯỞNG: TỪ XUÂN THIỆN ĐẾN BỘ NÔNG NGHIỆP & MÔI TRƯỜNG

Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam đã được giao thực hiện đề tài "Nghiên cứu tổng thể giải pháp công trình đập dâng nước, nhằm ứng phó với tình trạng hạ thấp mực nước, đảm bảo an ninh nguồn nước vùng hạ du sông Hồng" từ năm 2015–2018, do GS.TS Trần Đình Hòa làm Chủ nhiệm. Đề tài đề xuất mười đập điều nước ở các vị trí trên hệ thống sông Hồng.

Cùng giai đoạn, Tập đoàn Xuân Thiện đề xuất xây 6 thủy điện kết hợp đập dâng trên sông Hồng. Đề xuất không được chấp thuận.

Kết thúc giai đoạn nghiên cứu, đề tài kiến nghị ưu tiên xây dựng trước hai đập dâng Xuân Quan và Long Tửu. Hai công trình phải được xây dựng đồng thời và tính toán để tỷ lưu giữa sông Hồng và sông Đuống được đảm bảo. Đề xuất này lúc đó chưa được chấp nhận vì chưa có quy hoạch.

Tháng 3/2024, tại Hội nghị công bố Quy hoạch phòng, chống thiên tai và thủy lợi thời kỳ 2021–2030, Bộ NN&PTNT đề xuất UBND thành phố Hà Nội xây hai đập dâng tại khu vực Xuân Quan (Văn Giang, Hưng Yên) và Long Tửu (Đông Anh, Hà Nội), dự kiến khởi công trong giai đoạn 2026-2030.

Kinh phí đầu tư cho 2 công trình này khoảng 3.000 tỷ đồng, mức độ nghiên cứu đã xong giai đoạn thiết kế sơ bộ. Giải pháp công trình được đồng tình của nhiều chuyên gia và có tính khả thi cao.

Năm 2026, chuyện đập dâng xuất hiện lần nữa — lần này lồng trong dự án Đại lộ Cảnh quan Sông Hồng 736.963 tỷ đồng. Báo cáo giải trình 7/7/2026 của Đảng ủy UBND Thành phố HN nêu rõ: "Nghiên cứu phương án đập dâng trên sông Hồng khu vực phố Hiến và trên sông Đuống phía dưới Long Tửu". Đây là cùng hai vị trí mà Bộ NN&MT đề xuất năm 2024 — nhưng lần này chủ thể đề xuất không còn là Bộ thủy lợi mà là dự án đô thị.

Sự hợp nhất đó không phải ngẫu nhiên. Đập thủy lợi thuần túy khó thu hồi vốn. Lồng vào dự án 736.963 tỷ đồng thì lấy tiền bất động sản để làm — đây chính xác là lý do Bộ và thành phố "thống nhất phương án"!

III. ĐẬP CÓ THỂ "NẰM RẠP" KHI LŨ KHÔNG? BÀI TOÁN KỸ THUẬT CỐT LÕI

Điểm chốt kỹ thuật mà mọi đề xuất đập dâng phải vượt qua là câu hỏi: khi lũ về, đập có đảm bảo không làm giảm khả năng thoát lũ không?

Kết cấu đập dâng nước sẽ gồm các cửa van điều tiết và nằm hoàn toàn trong phạm vi lòng sông mùa kiệt. Về mùa lũ, các cửa điều tiết được kéo lên hoặc nằm chìm đáy, do đó không ảnh hưởng đến chế độ dòng chảy về mùa lũ.

Đây là giải pháp kỹ thuật mà các nhà thiết kế đề xuất. Về lý thuyết, một đập có cửa van vận hành hoàn toàn ("mở toàn bộ về mùa lũ") không làm giảm mặt cắt thoát lũ. Đây cũng là phương án mà Báo cáo giải trình 7/7/2026 nêu: "Nghiên cứu xây dựng các đập trên sông để duy trì mực nước về mùa kiệt, mùa lũ mở hoàn toàn".

Nhưng GS. Vũ Trọng Hồng không đồng ý dứt khoát: "Để quyết định làm đập dâng hay không, Bộ NN&PTNT cần xác định đây là đập cố định hay là tạm thời. Bởi nếu xây dựng đập dâng cố định, vốn rất lớn, còn nếu xây dựng tạm thời thì nguồn vốn sẽ giảm đi. Tính chất của đập dâng sẽ quyết định tính khả thi của dự án. Việc xây dựng đập dâng không chỉ ảnh hưởng đến ngành nông nghiệp, mà còn ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực: giao thông, cấp nước, thoát nước".

Và GS. Vũ Trọng Hồng còn đặt ra một cảnh báo khác ít được nhắc đến: "Mục đích của việc xây đập dâng chủ yếu là tăng lượng nước về phía thượng lưu của đập, chứ không phải toàn dòng sông, giống như là một cái hồ chứa nước, nó chỉ nằm ở khu vực đó. Còn ô nhiễm sông thường xảy ra ở phía hạ lưu. Nếu như chúng ta ngăn nước ở trên lại, dòng nước chảy xuống dưới ít có thể sẽ khiến tình trạng ô nhiễm ở hạ lưu tăng".

Câu hỏi "đập mở hoàn toàn về mùa lũ — liệu có thực sự không ảnh hưởng thoát lũ?" không phải câu hỏi có thể trả lời bằng cam kết thiết kế. Nó cần mô hình thủy lực chạy với kịch bản lũ lịch sử — đặc biệt là lũ 1971 khi lưu lượng đỉnh tại Sơn Tây đạt 37.800 m³/giây. Chính vì vậy Ban Thường vụ Thành ủy ngày 2/7/2026 đặt điều kiện tiên quyết: nếu đề xuất đập thì "phải đánh giá tác động đến an toàn chống lũ, đê điều" và phải "làm rõ mực nước điều tiết liên quan các dòng sông khác của thành phố và khu vực".

IV. TÁC ĐỘNG LIÊN VÙNG: BÀI TOÁN KHÔNG CHỈ CỦA HÀ NỘI

Hình ảnh trong báo cáo giải trình 7/7/2026 (đồ họa do nhóm phân tích vẽ lại từ văn bản) cho thấy rõ hai vị trí đập dự kiến — một trên sông Hồng đoạn phố Hiến, một trên sông Đuống phía dưới Long Tửu — tạo thành hệ thống kiểm soát phân lưu giữa hai nhánh. Vì sao phải làm cả hai?

Hai đập dâng Xuân Quan và Long Tửu phải được xây dựng đồng thời để tỷ lưu đã tính toán giữa sông Hồng và sông Đuống được đảm bảo.

Đây là điểm kỹ thuật quan trọng nhất: sông Đuống là nhánh phân lưu của sông Hồng. Nếu chỉ xây đập Xuân Quan mà không xây đập Long Tửu, nước bị dâng trên sông Hồng sẽ chảy mạnh hơn sang sông Đuống — thay đổi tỷ lưu phân chia, tác động đến mực nước toàn bộ hệ thống hạ du bao gồm Bắc Ninh, Hải Dương, và sông Hồng đoạn xuống đến Hải Phòng.

Điều này giải thích tại sao mọi đề xuất riêng lẻ đều bị bác: đây là bài toán hệ thống, không phải bài toán điểm. Và bài toán hệ thống đòi hỏi sự phối hợp không chỉ của Hà Nội mà của ít nhất 4 tỉnh thành — Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Ninh, Hải Dương — và sự chấp thuận của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về an toàn đê điều liên vùng.

V. GIA BẢY 17H NGÀY 10/7/2026: THỰC TẾ NHẮC NHỞ GÌ?

Bức ảnh cầu Gia Bảy lúc 17h ngày 10/7/2026 cung cấp góc nhìn thực địa không thể thay thế bằng bất kỳ mô hình nào.

Thái Nguyên đang xây cầu Gia Bảy mới — hạng mục trong dự án chống ngập 22.900 tỷ đồng đã được khởi động. Công trường với cần cẩu, cọc thép, sàn giáo đang ngập trong dòng nước đục. Đây là mùa mưa bình thường năm 2026, không phải lũ lịch sử. Lưu lượng hồ Hòa Bình đang nhận 4.377 m³/giây và phải xả đáy.

Nếu đập dâng tại Long Tửu được xây — hạ lưu cầu Gia Bảy chỉ vài chục km theo đường sông — thì trong kịch bản lũ lớn, khi mực nước hạ du được "dâng" để phục vụ cấp nước mùa khô, nhưng đồng thời cần "mở hoàn toàn" để thoát lũ mùa mưa, cơ chế vận hành thực tế sẽ như thế nào? Ai ra lệnh, bao giờ ra lệnh, và hệ thống cảm biến - vận hành có đủ nhanh khi lũ dâng 0,64 m/6 giờ như tháng 10/2025?

Đây không phải câu hỏi phản biện dự án. Đây là câu hỏi mà chính Ban Thường vụ Thành ủy đặt ra ngày 2/7/2026 — và mà Đảng ủy UBND Thành phố phải trả lời bằng mô hình số, không phải bằng cam kết thiết kế.

VI. ĐƯỜNG ĐI CỦA Ý TƯỞNG: THỦY LỢI → ĐÔ THỊ → LIÊN VÙNG

Nhìn lại 10 năm của ý tưởng đập dâng sông Hồng, có thể thấy một dòng chảy chính sách thú vị:

+ 2015 - 2018: Viện Khoa học Thủy lợi nghiên cứu, đề xuất 10 đập. Mục tiêu: an ninh nước nông nghiệp. Không được duyệt vì thiếu quy hoạch và nguồn vốn.

+ 2015 - 2016: Xuân Thiện đề xuất 6 thủy điện kết hợp đập dâng. Mục tiêu: thủy điện + cấp nước + cảnh quan. Không được duyệt vì "hiệu quả thủy điện quá nhỏ" và "người được lợi chính là tỉnh Vân Nam Trung Quốc" (theo GS. Đặng Hùng Võ).

+ 2024: Bộ NN&MT đề xuất chính thức tại Hội nghị Quy hoạch, vị trí Xuân Quan + Long Tửu. Được đưa vào Quy hoạch thủy lợi 2021 - 2030. Chờ nguồn vốn.

+ 2026: Đập dâng được lồng vào Dự án Đại lộ Cảnh quan Sông Hồng 736.963 tỷ đồng. Mục tiêu mới: cảnh quan + cấp nước + "duy trì mực nước mùa kiệt để sông Hồng không còn trơ đáy". Nguồn vốn: từ quỹ đất BT của liên danh Đại Quang Minh - Thaco - Hòa Phát.

Sự thay đổi đó không phải về kỹ thuật — hai vị trí đập vẫn là Xuân Quan và Long Tửu. Thay đổi là về cơ chế tài chính: từ vốn nhà nước ngân sách sang vốn tư nhân BT thanh toán bằng đất. Và chính sự thay đổi đó mang lại cả lợi thế (có nguồn vốn) lẫn rủi ro mới (lợi ích thương mại của nhà đầu tư ảnh hưởng đến thiết kế và vận hành công trình thủy lợi có tác động liên vùng).

VII. ĐIỀU KIỆN ĐỦ ĐỂ ĐẬP DÂNG CÓ THỂ ĐƯỢC CHẤP THUẬN

Từ phân tích trên, có thể xác định bốn điều kiện mà bất kỳ đề xuất đập dâng sông Hồng nào cũng phải đáp ứng trước khi được phê duyệt:

+ Điều kiện 1 — Mô hình thủy lực với lũ lịch sử

Phải chứng minh bằng mô hình số MIKE 11 hoặc tương đương rằng khi đập mở hoàn toàn, lưu lượng 37.800 m³/giây (lũ 1971) vẫn thoát qua không gây dâng mực nước vượt thiết kế đê. Kết quả phải được Deltares hoặc cơ quan độc lập quốc tế thẩm tra.

+ Điều kiện 2 — Đồng bộ hai đập

Xuân Quan và Long Tửu phải được xây và vận hành đồng thời. Không thể xây một đập trước vì sẽ thay đổi tỷ lưu phân chia giữa sông Hồng và sông Đuống.

+ Điều kiện 3 — Cơ chế vận hành liên vùng thời gian thực

Quy trình mở đóng đập trong điều kiện lũ phải được tích hợp vào quy trình vận hành liên hồ chứa sông Hồng (QĐ 740/QĐ-TTg 2019, QĐ 922/QĐ-TTg 2025), và phải có hệ thống cảm biến–cảnh báo tự động đảm bảo thời gian phản ứng đủ nhanh.

+ Điều kiện 4 — Tách bạch lợi ích tài chính khỏi quyết định vận hành

Nếu nhà đầu tư BT là bên xây đập, phải có cơ chế độc lập bảo đảm quyết định mở đóng đập trong mùa lũ không bị ảnh hưởng bởi lợi ích cảnh quan hay bất động sản của dự án hạ du.

KẾT: CON SÔNG ĐANG TRẢ LỜI

Hôm nay, 11/7/2026, trong khi Hà Nội đang bàn về đập dâng hạ du để giữ mực nước sông Hồng mùa khô, hồ Hòa Bình đang mở xả đáy vì mực nước hồ lên quá cao do mưa thượng nguồn. Công trường cầu Gia Bảy ở Thái Nguyên đang ngập trong nước từ thượng nguồn sông Cầu. Tất cả cùng một ngày.

Con sông Hồng không vận hành theo mùa vụ tuyến tính — nó chuyển từ khô hạn trơ đáy sang lũ dâng 0,64 m/6 giờ trong vòng vài tuần, đôi khi vài ngày. Đập dâng được thiết kế để giải bài toán mùa khô. Nhưng nó tồn tại quanh năm — kể cả trong những ngày như hôm nay.

Câu hỏi "đập có thể mở hoàn toàn khi lũ về không?" không phải câu hỏi kỹ thuật đơn thuần. Nó là câu hỏi về quản trị rủi ro: ai vận hành, theo quy trình nào, với thẩm quyền gì, khi nào và nhanh đến đâu?

Những câu hỏi đó cần lời giải trước khi cuốc xẻng chạm vào đáy sông Hồng.

---

Nguồn: 

-       Công điện số 7561/CĐ-BNNMT ngày 10/7/2026 của Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp; 

-      Họp báo UBND TP Hà Nội chiều 10/7/2026 (Sở Quy hoạch–Kiến trúc);

-      Báo cáo giải trình 7/7/2026 của Đảng ủy UBND TP Hà Nội; 

-    Thông báo số 538-TB/TU ngày 5/7/2026; Nhân Dân, Người Đô Thị, Báo Nông nghiệp Việt Nam, Công an Nhân dân, Viện Quy hoạch Thủy lợi Việt Nam (các bài nghiên cứu 2024–2025); 

-      Thái Nguyên Online (ảnh thực địa cầu Gia Bảy 10/7/2026).

Xem lại bài trước: 

https://www.facebook.com/share/p/1BcsAMS1Ly/?mibextid=wwXIfr

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai