Bauxite Việt Nam

Tino Cao 

Thái độ của nhà cầm quyền trước tiếng nói độc lập của thanh niên sẽ cho biết họ thực sự tin vào người trẻ và tương lai của đất nước đến đâu.

1. Chuỗi biến động chính trị do người trẻ tham gia hoặc giữ vai trò chủ yếu tại các quốc gia

Thủ đô New Delhi của Ấn Độ ngày 10 tháng 10 đã chứng kiến một cuộc huy động lực lượng an ninh quy mô đặc biệt hiếm có với mục đích ngăn chặn các cuộc biểu tình do thanh niên phát động. Hàng chục nghìn cảnh sát và nhân viên an ninh được triển khai, nhiều tuyến giao thông bị phong tỏa, Internet tại khu vực biểu tình bị cắt, và hơn 2000 người bị tạm giữ. 

Phong trào Cockroach Janta Party, với cái tên có nghĩa gần như một sự giễu cợt là Đảng Nhân dân Gián, khởi phát từ phản ứng của người trẻ trước lời nhận xét miệt thị những thanh niên thất nghiệp của một thẩm phán Tòa án tối cao. Những người trẻ đã lấy chính hình ảnh loài gián trong phát biểu của viên thẩm phán để tự giễu và đáp trả. Từ những cuộc phản đối bê bối thi cử và tình trạng thiếu cơ hội việc làm, phong trào chuyển sang yêu cầu cách chức người đứng đầu Ủy ban bầu cử Ấn Độ, ông Gyanesh Kumar, vì những cáo buộc sửa đổi danh sách cử tri theo hướng có lợi cho đảng BJP của Thủ tướng Narendra Modi. 

Sự kiện New Delhi nhanh chóng thu hút sự quan tâm của dư luận quốc tế khi một làn sóng phản đối trên mạng xã hội của người trẻ bùng phát thành phong trào phản kháng chính trị, buộc xã hội phải nhìn lại những bất mãn tích tụ trong thế hệ đang bước vào tuổi trưởng thành và những hệ lụy của chúng.

Những diễn biến tại Ấn Độ tiếp nối một chuỗi biến động chính trị do người trẻ tham gia hoặc giữ vai trò chủ yếu tại nhiều quốc gia.

Tháng 9 năm 2025, tại Nepal, lệnh cấm mạng xã hội châm ngòi cho những cuộc biểu tình phản đối tham nhũng, đặc quyền chính trị và tình trạng thiếu cơ hội kinh tế, dẫn đến việc thủ tướng Sharma Oli từ chức. 

Tại Morocco, phong trào GenZ 212 yêu cầu cải thiện y tế, giáo dục và lên án các ưu tiên chi tiêu công giữa lúc thanh niên gặp nhiều khó khăn về việc làm. 

Tại Kenya, sự phản đối các chính sách thuế và tình trạng bạo lực cảnh sát đưa hàng nghìn người trẻ xuống đường. 

Tại Madagascar, những cuộc biểu tình bắt đầu từ tình trạng thiếu điện nước đã phát triển thành một cuộc khủng hoảng chính trị, kết thúc bằng việc quân đội giành quyền kiểm soát chính phủ. Dù có những hoàn cảnh và nguyên nhân khác nhau, các phong trào ấy cùng phản ánh sự bất mãn ngày càng gia tăng của một bộ phận thanh niên trước khả năng đáp ứng những nhu cầu chính đáng của các thiết chế chính trị và kinh tế mà họ được thừa hưởng. Sự bất mãn ấy hoàn toàn có cơ sở.

Thế hệ Z, thường được hiểu là những người sinh từ khoảng năm 1997 đến năm 2012, trưởng thành trong một hoàn cảnh lịch sử khác với các thế hệ trước. Họ tiếp xúc với Internet từ nhỏ, sử dụng điện thoại thông minh như một phương tiện sinh hoạt thường ngày và tiếp nhận thông tin từ nhiều quốc gia gần như đồng thời. Đại dịch COVID-19 làm gián đoạn việc học tập, nghề nghiệp và các quan hệ xã hội của một bộ phận thế hệ này. Biến đổi khí hậu, xung đột quốc tế, bất bình đẳng kinh tế và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tiếp tục tác động đến những kế hoạch tương lai của họ. 

Tuy nhiên, bản thân khái niệm Gen Z cũng có sự phân hóa với những thành phần rất khác nhau. Trung tâm nghiên cứu Pew của Mỹ từng đưa ra cảnh báo rằng các mốc phân chia thế hệ phần lớn là quy ước phục vụ nghiên cứu, không đủ cơ sở để xác lập những đặc điểm tâm lý chung cho hàng trăm triệu con người. Một thanh niên thất nghiệp tại Nam Á, một sinh viên thuộc gia đình trung lưu châu Âu và một công nhân trẻ Việt Nam có thể cùng độ tuổi, nhưng điều kiện sống, quan niệm chính trị và những ưu tiên cá nhân có sự khác biệt nhau rất lớn.

Điểm chung đáng quan tâm nằm trong khoảng cách giữa những kỳ vọng mà xã hội khuyến khích và khả năng thực hiện chúng. Người trẻ được khuyến khích học tập, rèn luyện chuyên môn và làm việc chăm chỉ với hi vọng có nghề nghiệp ổn định, thu nhập, nhà ở và khả năng tự chủ kinh tế. Quan niệm ấy vẫn có giá trị, nhưng những thay đổi trong thị trường lao động, phân phối tài sản và chi phí sinh hoạt đang khiến thành quả của học vấn trở nên thiếu chắc chắn. Người có bằng đại học phải cạnh tranh với hàng nghìn ứng viên, chấp nhận công việc không phù hợp chuyên môn hoặc thiếu bảo đảm. Trong lúc ấy, sự gia tăng giá trị bất động sản và tài sản tài chính đem lại lợi ích chủ yếu cho những người đã sở hữu chúng. Triển vọng tiến thân ngày càng phụ thuộc vào hoàn cảnh gia đình, tài sản thừa kế và mạng lưới quan hệ xã hội.

Báo cáo Global Employment Trends for Youth 2026 của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) cho biết năm 2025 thế giới có khoảng 67 triệu người từ 15 đến 24 tuổi thất nghiệp, tương đương 12,4% lực lượng lao động cùng độ tuổi. Khoảng 20% thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập hoặc đào tạo. Thất nghiệp kéo dài làm chậm quá trình độc lập tài chính, ảnh hưởng đến dự định kết hôn, sinh con và lựa chọn chỗ cư trú. Đối với thanh niên xuất thân từ gia đình nghèo, một giai đoạn thất nghiệp có thể kéo theo những tổn thất khó bù đắp, trong lúc những người có điều kiện gia đình khá giả thường được hỗ trợ tài chính trong thời gian tìm việc hoặc học thêm chuyên môn.

Trí tuệ nhân tạo làm cho bài toán nghề nghiệp thêm phức tạp. Công nghệ mới có khả năng nâng cao năng suất và tạo ra các ngành nghề chưa từng tồn tại. Đồng thời, nhiều công việc văn phòng, xử lý dữ liệu, dịch thuật, sản xuất nội dung và những nhiệm vụ chuyên môn ở trình độ sơ cấp đang chịu sức ép tự động hóa. Điều này đặc biệt quan trọng đối với người trẻ, bởi chính các công việc sơ cấp thường cung cấp kinh nghiệm ban đầu để họ phát triển nghề nghiệp. Khả năng thích nghi của cá nhân rất cần thiết, nhưng trách nhiệm ấy phải đi cùng chính sách giáo dục, đào tạo nghề, bảo hiểm xã hội và phân phối lợi ích kinh tế hợp lý. Nếu mọi rủi ro đều chuyển sang người lao động, những tiến bộ kỹ thuật có thể làm gia tăng bất an thay vì cải thiện đời sống.

Ở đây, khái niệm công bằng giữa các thế hệ đặc biệt quan trọng. Mỗi thế hệ thừa hưởng thành tựu và cả những hệ quả từ quyết định của người đi trước. Các thế hệ từng trải qua chiến tranh, nghèo đói hay khủng hoảng kinh tế cũng phải gánh chịu nhiều mất mát. Tuy nhiên, nợ công, biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường, chính sách nhà ở và hệ thống an sinh đều có tác động kéo dài nhiều thập niên. Người trẻ sẽ sống với hậu quả của những lựa chọn đang được thực hiện hôm nay, trong lúc quyền quyết định tập trung chủ yếu trong tay các nhóm có quyền lực chính trị và kinh tế. Sự bất mãn của thanh niên, xét từ góc độ này, có thể bắt nguồn từ cảm nhận rằng họ phải gánh vác tương lai của xã hội nhưng lại không được cho phép tham dự tương xứng vào việc quyết định tương lai ấy.

Mạng xã hội đã thay đổi phương thức biểu đạt sự bất mãn đó. Một lời kêu gọi được chia sẻ trên các nền tảng trực tuyến có thể tập hợp rất nhiều người trong thời gian ngắn. Trường hợp Cockroach Janta Party tại Ấn Độ cho thấy khả năng biến một lời chế giễu thành ý thức đoàn kết. Lá cờ hải tặc với chiếc mũ rơm trong bộ truyện tranh manga Nhật Bản One Piece được sử dụng tại nhiều cuộc biểu tình năm 2025 cũng phản ánh một ngôn ngữ văn hóa chung giữa những người trẻ thuộc các quốc gia khác nhau. Tuy nhiên, sự tương đồng về biểu tượng không đủ để chứng minh các phong trào có chung một hệ tư tưởng hoặc chương trình cải cách. Môi trường số cũng tạo điều kiện cho thông tin sai lệch, thao túng cảm xúc và những lời kích động lan truyền nhanh chóng. Khả năng huy động quần chúng bằng công nghệ cần được phân biệt rõ ràng với năng lực lãnh đạo và trách nhiệm chính trị. Lịch sử cho thấy việc một chính quyền mất quyền lực chưa chắc bảo đảm xã hội sẽ có được những thể chế công bằng hơn và dân chủ hơn.

2. Việt Nam 

Trong bức tranh quốc tế ấy, Việt Nam có những đặc điểm riêng cần được xem xét. Nhiều thập niên tăng trưởng kinh tế đã giúp hàng triệu người thoát nghèo, cải thiện điều kiện giáo dục, y tế và tiếp cận công nghệ. Tuy nhiên, số liệu của Cục Thống kê công bố đầu tháng 10 năm 2026 cho thấy tỷ lệ thất nghiệp chung trong độ tuổi lao động quý III là 2,22%, trong lúc tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 15 đến 24 tuổi lên tới 9,07%, riêng khu vực thành thị là 12,49%. Khoảng 1,6 triệu thanh niên không có việc làm và không tham gia học tập hoặc đào tạo, chiếm 11,2% số người trong nhóm tuổi này. Không có cơ sở nào để nói rằng những người thuộc nhóm thống kê 11,2% ấy là thiếu ý chí lao động. Những con số cho thấy sự chuyển tiếp từ giáo dục sang đời sống nghề nghiệp đang gặp khó khăn, ngay giữa thời kỳ nền kinh tế tiếp tục tăng trưởng.

Câu chuyện nhà ở làm cho sự bất bình đẳng cơ hội tại Việt Nam càng thêm rõ rệt. Báo cáo cập nhật kinh tế Việt Nam tháng 5 năm 2026 của World Bank nhận định tín dụng bất động sản tăng mạnh, góp phần đẩy giá tài sản lên cao. Tại một số khu vực, giá đất và nhà ở đã vượt quá 30 lần thu nhập hằng năm của nhiều hộ gia đình. Hai người trẻ có cùng trình độ, cùng thu nhập và cùng khả năng làm việc vẫn có triển vọng kinh tế khác nhau nếu một người được gia đình hỗ trợ nhà ở, người kia phải dành phần lớn tiền lương để thuê nhà. Nếu cơ hội sở hữu một chỗ ở phù hợp ngày càng phụ thuộc vào việc thừa kế, nguyên tắc thăng tiến bằng năng lực và lao động sẽ gặp trở ngại ngay từ những điều kiện vật chất cơ bản.

Những chuyển biến kinh tế ấy cũng tác động đến quan hệ gia đình Việt Nam. Trong nhiều gia đình, cha mẹ vẫn xem bằng cấp, nghề nghiệp ổn định, hôn nhân và việc sinh con là những dấu mốc cần thiết của một cuộc đời thành đạt. Những bất đồng về nghề nghiệp, kết hôn, quyền riêng tư hay cách sử dụng thu nhập có thể phát triển thành xung đột tâm lý. Theo UNICEF, khoảng 1/5 thanh thiếu niên Việt Nam gặp khó khăn về sức khỏe tâm thần, đặc biệt liên quan đến lo âu và trầm cảm. Số liệu ấy phản ánh tình trạng của nhóm tuổi nghiên cứu, không thể suy diễn thành tỷ lệ chung cho toàn bộ Gen Z. Trong gia đình Việt Nam, quan niệm về bổn phận và lòng hiếu thảo vẫn ảnh hưởng sâu sắc đến quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Sự tôn trọng của con cái đối với cha mẹ ngày càng gắn với đòi hỏi phải có sự hiểu biết, công bằng và tình cảm giữa các thành viên trong gia đình, cũng như thừa nhận quyền tự quyết của mỗi người.

Một vấn đề khác tại Việt Nam là khả năng tham gia đời sống công cộng của thanh niên. Các tổ chức thanh niên chính thức, các nhóm thiện nguyện và những sáng kiến xã hội đã góp phần khuyến khích người trẻ tham gia hoạt động cộng đồng. Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) từng hỗ trợ những sáng kiến của thanh niên về biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng và tham gia góp ý chính sách. Tuy nhiên, Việt Nam, dưới chế độ cộng sản độc đảng, luôn duy trì những hạn chế nghiêm ngặt đối với hoạt động chính trị độc lập, quyền tự do lập hội và quyền công khai bày tỏ chính kiến bất đồng, như Freedom House và Human Rights Watch đã nhiều lần ghi nhận. Trong hoàn cảnh ấy, những lời kêu gọi thanh niên tham gia xây dựng đất nước khó có sức thuyết phục nếu quyền tham gia chỉ được thừa nhận trong phạm vi những quan điểm đã được chính quyền kiểm soát và chấp thuận. Xét cho cùng, giá trị của sự tham gia chính trị phải được thể hiện qua khả năng tác động thực sự đến các quyết định công quyền chứ không thể đo bằng số lượng phong trào thanh niên sáo rỗng, diễn đàn đối thoại rởm rít hay những chiến dịch vận động mang tính hình thức được tổ chức theo kịch bản có sẵn.

Những biến động tại Nepal hay Ấn Độ không cung cấp đủ căn cứ để dự báo Việt Nam sẽ trải qua một kịch bản tương tự. Tuy nhiên, những bất an của thanh niên Việt Nam về việc làm, nhà ở, giá trị thực tế của bằng cấp, bất bình đẳng tài sản và cơ hội tham gia đời sống xã hội là những thực tế không hề là chuyện viển vông. Hiệu quả của chính sách dành cho người trẻ trước hết được phản ánh qua khả năng tìm được việc làm phù hợp sau khi tốt nghiệp, mức thu nhập so với chi phí sinh hoạt, triển vọng tự lập về kinh tế và khả năng tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Những phương diện ấy liên quan trực tiếp đến chất lượng tăng trưởng kinh tế, sự phân phối nguồn lực và trách nhiệm của các thiết chế công quyền đối với thế hệ sẽ gánh vác tương lai đất nước.

Thế hệ Z cũng không thể đứng ngoài những mâu thuẫn và khiếm khuyết của xã hội mà họ đang phê phán. Khả năng tiếp cận một khối lượng thông tin khổng lồ không đương nhiên đem lại sự hiểu biết tương xứng. Sự thành thạo công nghệ có nguy cơ tạo ra ảo tưởng về năng lực nhận thức, trong lúc các thuật toán và những cộng đồng trực tuyến có thể củng cố thành kiến, khuyến khích tính cực đoan. Ngay cả sự nhiệt thành trước một chính nghĩa cũng có thể dẫn đến những phán xét thiếu công bằng nếu cảm xúc thay thế cho chứng cứ và suy luận. Đời sống dân chủ, xét về bản chất, gắn liền với khả năng tự xét lại niềm tin của mình, thừa nhận quyền bất đồng của người khác và chấp nhận trách nhiệm đối với hậu quả của những lựa chọn cá nhân. Kinh nghiệm sống là một nguồn tri thức đáng quý, nhưng tuổi tác tự thân không đem lại đặc quyền phán xét về đạo đức, thái độ chính trị hay sự lựa chọn cách sống của lớp người kế tiếp. Sự trưởng thành của một thế hệ bao hàm cả quá trình giành lấy quyền tự quyết từ những người từng có trách nhiệm hướng dẫn và bảo vệ họ.

Từ Kathmandu đến New Delhi, những cuộc biểu tình của thanh niên đang đặt ra các câu hỏi về quyền lực chính trị, công bằng xã hội và trách nhiệm công dân mà nhiều xã hội chưa tìm được lời giải thỏa đáng. Tuy nhiên, việc quy mọi bất mãn của thanh niên thành biểu hiện của sự thiếu kỷ luật, tâm lý nổi loạn hoặc một mối đe dọa an ninh chỉ cho thấy sự bất lực trong việc nhận diện những nguyên nhân kinh tế và chính trị của bất đồng xã hội. Đằng sau những yêu cầu về giáo dục, việc làm, nhà ở và quyền tự do là mối quan hệ giữa quyền quyết định hiện tại với trách nhiệm đối với tương lai. Không một thế hệ nào có thể tự nhận mình là người bảo vệ tương lai để nhân danh trách nhiệm ấy mà quyết định thay cho tất cả. Một xã hội không thể đòi hỏi người trẻ gánh vác tương lai bằng trách nhiệm của người trưởng thành trong khi chỉ dành cho họ quyền tham dự của những đứa trẻ phải biết vâng lời. 

Và ở Việt Nam cũng thế, thái độ của nhà cầm quyền trước tiếng nói độc lập của thanh niên sẽ cho biết họ thực sự tin vào người trẻ và tương lai của đất nước đến đâu.

—   tino 

Nguồn: FB Tino Cao