Bauxite Việt Nam

Bùi Anh Chiến

Ngày 25/10/1971, cách đây đúng 55 năm, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 2758, quyết định khôi phục các quyền của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tại Liên Hợp Quốc, công nhận đại diện của chính phủ Bắc Kinh là đại diện hợp pháp duy nhất của Trung Quốc tại tổ chức này, song song với đó trục xuất đại diện của Tưởng Giới Thạch. Đó là một bước ngoặt ngoại giao lớn của thế kỷ 20, diễn ra giữa lúc trật tự thế giới đang chuyển động mạnh mẽ trong Chiến tranh Lạnh.

Có chân trong chiếc ghế tại Liên Hợp Quốc không chỉ là biểu tượng của vị thế quốc tế. Nó còn gắn với những tranh luận kéo dài về Đài Loan, về cách diễn giải nghị quyết, và về một tham vọng cường quốc, Trung Quốc sẽ sử dụng quyền lực của mình như thế nào khi đã có vị trí ngày càng lớn trong hệ thống quốc tế?

Với Việt Nam, nhìn lại dấu mốc này còn có một ý nghĩa đặc biệt. TQ liên tục nói về tình hữu nghị, nhưng Biển Đông vẫn là nơi các yêu sách chủ quyền chồng lấn, những cuộc đối đầu trên biển diễn ra, và quyền lợi của các quốc gia ven biển bị đặt trước sức ép từ sự chênh lệch về sức mạnh.

Sức ép từ Trung Quốc đang góp phần thúc đẩy một cuộc điều chỉnh chiến lược trên toàn châu Á. Nhật Bản là ví dụ điển hình nhất. Ngân sách quốc phòng năm tài khóa 2026 của Nhật Bản vượt 9.000 tỷ yên, trong bối cảnh nước này tăng cường tên lửa tầm xa, phòng thủ ven biển và hệ thống không người lái. Nhật Bản không chỉ lo ngại Biển Hoa Đông mà còn nhìn thấy mối liên hệ trực tiếp giữa an ninh Đài Loan và an ninh quần đảo tây nam của mình

Những điều này được củng cố chính là khi TQ ngồi vào mâm ngũ cường của LHQ, chiếc ghế có sức mạnh phủ quyết rất mạnh.

Chiếc ghế ấy đem lại cho Trung Quốc một lợi thế mà sức mạnh quân sự đơn thuần không thể tạo ra, nó có khả năng tác động đến luật quốc tế từ bên trong hệ thống. TQ có thể ngăn chặn những quyết định mà họ cho là đi ngược lợi ích của mình, tham gia xây dựng nghị quyết, thúc đẩy các sáng kiến ngoại giao và tranh thủ sự ủng hộ của những quốc gia đang phát triển. Trong một thế giới phân cực, quyền phủ quyết không chỉ là công cụ ngoại giao nó còn là lá chắn chính trị, giúp TQ hạn chế khả năng hình thành những biện pháp tập thể bất lợi cho mình. Tuy nhiên, quyền này không đồng nghĩa Trung Quốc có thể ngăn mọi biện pháp trừng phạt song phương hay tự quyết định toàn bộ chương trình nghị sự quốc tế, nhưng nó vẫn thể hiện quyền lực rất lớn.

Từ nền tảng đó, TQ theo đuổi chiến lược kết hợp 3 trụ cột - sức mạnh kinh tế, năng lực quân sự và ảnh hưởng thể chế. Đầu tư, thương mại, tín dụng và hạ tầng giúp Trung Quốc mở rộng quan hệ với các nước, hải quân, tên lửa tầm xa và lực lượng hải cảnh tạo khả năng bảo vệ lợi ích cũng như gây sức ép, còn ngoại giao đa phương giúp nước này quảng bá cách nhìn riêng về chủ quyền, an ninh và trật tự thế giới.

Hoa Kỳ đã để xổng con thú nguy hiểm nhất của mình. TQ giờ đây là đối thủ chiến lược khó nhằn nhất, nguy hiểm nhất của Mỹ từ khi lập quốc .

Cũng nên làm rõ là Mỹ không phải nước quyết định trao ghế LHQ cho TQ. Năm 1971, chính Mỹ đã bỏ phiếu chống Nghị quyết 2758 và thất bại trong nỗ lực giữ Đài Loan ở lại Liên Hợp Quốc. Nhưng trước đó, chính quyền Richard Nixon đã bắt đầu thay đổi chiến lược với TQ vì những tính toán quyền lực lớn hơn nhiều so với chuyện một chiếc ghế ngoại giao. 

Hoa Kỳ mở quan hệ với TQ, nhưng năm 197x đó là một canh bạc cơ lợi ích và có rủi ro riêng, và mối quan hệ này cũng vì Liên Xô, Rùa em không đi sâu vào phân tích chiến lược ngoại giao bóng bàn nữa. Em chỉ nói về tính chất của một quyết định lịch sử sẽ tạo ra sợ cộng hưởng lâu dài trong tương lai mà kể cả Mỹ cũng không ngờ tới.

Hoa Kỳ cho phép TQ hội nhập sâu vào hệ thống quốc tế đã tạo điều kiện để Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng trong các thể chế đa phương, trong khi tăng trưởng kinh tế giúp TQ xây dựng năng lực quân sự và công nghệ nhanh chóng, Mỹ trong những năm 1972-1989 đã hỗ trợ tích cực sự trỗi dậy của TQ thông qua cải cách kinh tế, thương mại toàn cầu, đầu tư, công nghiệp hóa và những quyết định chiến lược của chính TQ trong nhiều thập niên sau.

Sự mâu thuẫn chiến lược luôn sảy ra trong tương lai, dù là dưới sự lãnh đạo của người sáng suốt nhất, Mỹ từng muốn mở cửa với TQ để tạo lợi thế trước Liên Xô, nhưng về lâu dài lại phải đối diện một đối thủ cạnh tranh chiến lược có quy mô kinh tế và quân sự rất lớn. Trong khi đó, Đài Loan mất chiếc ghế tại Liên Hợp Quốc, còn TQ sử dụng Nghị quyết 2758 để phản đối sự tham gia của Đài Loan tại nhiều diễn đàn quốc tế. Dù vậy, nghị quyết không trực tiếp tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc đối với Đài Loan. 

Đó là chính trị cường quốc - đồng minh, đối thủ và những nguyên tắc được đặt lên bàn cân với lợi ích chiến lược. Mỹ không chủ động bỏ phiếu trao ghế cho TQ vào ngày 25/10/1971, Hoa Kỳ đã cố giữ Đài Loan và đề xuất phương án hai bên cùng có đại diện tại LHQ nhưng thất bại trước đa số quốc tế.

Mỹ không trao châu Á cho Trung Quốc, nhưng Mỹ đang ngấm cái giá dài hạn của một nước cờ được tính toán nhằm giải quyết bài toán quyền lực trước mắt mà không thể nhìn thấy hậu quả lâu dài. Dù sao trong chính trị, không có từ "giá như".

Điều này nhắc chúng ta hiểu, trong chính trị cường quốc, hôm nay đưa ra quyết định đúng với thời điểm đó, nhưng trong tương lai lại không còn đúng nữa. Chính trị vốn luôn biến động, không có cái gì nhìn thấy được 100 năm sau. Mọi lựa chọn đều có rủi ro trong tương lai, chỉ là nếu lựa chọn cẩn thận, thì tác động xấu sẽ được giảm thiểu, không có quyết định nào hoàn toàn đúng đắn.

B.A.C.

Nguồn: FB Bùi Anh Chiến