Bauxite Việt Nam

Mai Quốc Ấn

Những người đang ký quyết định cho nghiền chất thải rắn xây dựng (tiếng Nam là xà bần, tiếng Bắc là trạc thải) một cách vô tội vạ hiện nay là góp phần hủy hoại môi trường, có khả năng gây ung thư cho con người.

Và thậm chí là vạch lộ trình đưa các doanh nghiệp xử lý xà bần vào tù, theo nghĩa đen!

Trong xà bần Việt Nam có không ít amiang-chất gây ra ung thư. Tấm lợp fibro xi măng chứa amiăng trắng có mặt phổ biến ở nhà cũ. Việt Nam sử dụng amiăng trắng sản xuất tấm lợp từ năm 1963, trong đó có nhà máy tại Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh. Lượng nhập khẩu những năm gần đây khoảng 50.000 - 70.000 tấn mỗi năm, khoảng 90% dùng sản xuất tấm lợp. Amiăng được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới xếp vào nhóm 1, tác nhân gây ung thư ở người.

Trong xà bần Việt Nam có kim loại nặng và hóa chất. Nghiên cứu ở Hàn Quốc, nơi chất thải xây dựng chiếm 49,9% tổng lượng chất thải, đã phân tích thành phần khoáng, hàm lượng 11 kim loại nặng, 19 hợp chất PAH và 7 đồng phân PCB trong 6 nhóm chất thải xây dựng nguy hại, cùng đặc tính thôi nhiễm của chúng (Nguồn: Environmental Monitoring and Assessment, Springer). Nghiên cứu tại Úc (2025) cho thấy phần hạt mịn của xà bần có thể huy động các kim loại như asen, đồng, crôm thường có trong gỗ xử lý hóa chất. Thạch cao trong xà bần làm tăng thôi nhiễm kim loại (Nguồn: National Center for Biotechnology Information)

Đại học Sapienza Roma cảnh báo: amiăng và các chất ô nhiễm khác trong xà bần ảnh hưởng xấu đến tái chế vì lý do sức khỏe, môi trường và kỹ thuật; cần chiến lược nhận diện vật liệu chứa amiăng trong cốt liệu để kiểm soát và loại bỏ trong quá trình tái chế. Họ đề xuất nhận diện bằng huỳnh quang tia X và ảnh siêu phổ.

Trong xà bần Việt Nam có cả lượng lớn vi khuẩn (ống cống, hố ga). Thực nghiệm: vi khuẩn coliform phân và Salmonella không còn phát hiện được sau 2 giờ ổn định vôi, tức giảm 7 bậc logarit. Một nghiên cứu khác cho thấy tất cả vi sinh vật khảo sát xuống dưới ngưỡng phát hiện sau 12 giờ ở pH 12 trong 2 giờ và 11,5 trong 22 giờ. (Nguồn: Public Health Laboratories, Department of Health and Human).

Việt Nam có những nghiên cứu đó khi xử lý xà bần không? 

Câu hỏi đó nên dành cho hơn 20.000 ngàn tiến sĩ và gần 7.000 giáo sư và phó giáo sư. Dĩ nhiên, dành luôn cho cơ quan quản lý về chất thải xây dựng và cơ quan xây dựng luật về chất thải xây dựng để trình Quốc hội.

Việt Nam đang là một đại công trình để phục vụ tăng trưởng hai con số. Nhưng tăng trưởng gì thì tăng trưởng cũng cần phải bảo vệ môi trường và sức khoẻ con người. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có viết: “Bảo vệ môi trường phải được nhìn nhận như một nội dung cốt lõi của an ninh quốc gia và an ninh con người. Một quốc gia có thể có tăng trưởng cao, nhưng nếu người dân phải sống trong ô nhiễm và suy thoái môi trường thì chưa thể coi là phát triển bền vững”.

Nghiền xà bần ra đem san lấp ngay mà không có quy trình nhận diện, xử lý độc chất chính là đầu độc con người và môi trường!

Những góp ý nêu trên của tôi tại Hội thảo “Triển khai Đề án tái chế chất thải rắn xây dựng TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045” về những độc chất có trong xà bần đã không đến tai lãnh đạo TP HCM. Phát biểu tại hội thảo, tôi nói rõ: “Các anh chị bàn về việc nghiền xà bần ra bán rồi chia tiền tôi thấy còn thiếu nhiều yếu tố an toàn…” và đưa ra hàng loạt ví dụ về độc chất có trong xà bần. 

Tôi không hiểu lý do vì sao ban tổ chức lại loại ý kiến chuyên môn và pháp lý của tôi ra dù tên chương trình là Hội thảo và bản thân tôi là chuyên gia trong lĩnh vực của mình???.

TP HCM như mọi thành phố khác của Việt Nam, đang rục rịch di dời các cơ sở sản xuất ra khỏi trung tâm và đưa về các KCN cho dễ quản lý. Những cơ sở sản xuất ấy (và kể cả nhà dân) có những mức ô nhiễm chắc chắn tồn tại. Lấy ví dụ mẫu nước thải tại hố ga trên đường số 8 của KCN Lê Minh Xuân có chỉ số BOD5 vượt tiêu chuẩn đấu nối 2.797 lần, tổng dầu mỡ khoáng 1.348 lần, COD 1.041 lần, chất rắn lơ lửng 515 lần và niken gần 198 lần. Ai dám đảm bảo trong xà bần (hệ có cống, có hố ga) không có các độc chất ấy?

Cần xử lý có giải pháp! Và giải pháp ấy phải có căn cứ khoa học đem lại sự an toàn cho môi trường và con người.

Chứ không phải là cách “nghiền ra bán chia tiền” như các doanh nghiệp xử lý chất thải rắn xây dựng đang làm tại Việt Nam hiện nay!

Nhất là TP HCM và Hà Nội…

M.Q.A.

Nguồn: Quốc Ấn Mai