Đất nhà dòng, đất nhà nước

Tino Cao 

Cách chính quyền Việt Nam giải quyết những tranh chấp nhà đất Công giáo phản ánh mức độ tôn trọng quyền sở hữu tài sản, quyền sử dụng đất, tự do tôn giáo và nguyên tắc công bằng trong thực thi pháp luật. Một nhà nước pháp quyền không thể đòi hỏi lòng tin của xã hội khi sử dụng quyền lực dựa trên họng súng để buộc các cộng đồng tôn giáo chấp nhận những quyết định tiếp quản mà tính chính đáng của nó vẫn đang bị chất vấn.

L’ACCUEIL VÀ NHỮNG TRANH CHẤP NHÀ ĐẤT CÔNG GIÁO Ở VIỆT NAM

Ngày 17 tháng 11 năm 2026, việc chính quyền thành phố Huế tiến hành phá dỡ công trình L’Accueil (người Huế gọi là La Cơi), gắn với lịch sử Dòng Chúa Cứu Thế, để thực hiện dự án công viên cây xanh đã làm bùng lên tranh cãi về quyền sử dụng đất và tính hợp pháp của quá trình tiếp quản tài sản tôn giáo. 

Phía nhà dòng khẳng định văn bản bàn giao năm 1978 chỉ liên quan đến tài sản xưởng cưa, không bao gồm việc chuyển giao quyền sử dụng đất, trong khi chính quyền viện dẫn hồ sơ tiếp nhận và quá trình quản lý để bảo vệ quyết định của mình. Vụ việc cho thấy những tranh chấp bắt nguồn từ chính sách tiếp quản và chuyển đổi mục đích sử dụng đất đai Công giáo sau năm 1954 ở miền Bắc và năm 1975 ở miền Nam vẫn tiếp tục tác động đến quan hệ giữa nhà nước và các cộng đồng tôn giáo tại Việt Nam. Đằng sau những bất đồng về hồ sơ chuyển giao và quyền sử dụng đất là vấn đề trách nhiệm lịch sử của nhà nước đối với các tài sản đã được hình thành, quản lý và sử dụng trong những hoàn cảnh chính trị, pháp lý khác nhau.

Xin phép được bắt đầu bằng cách tiếp cận liên ngành, kết hợp nghiên cứu lịch sử, chính trị và tôn giáo, thông qua việc phân tích sáu trường hợp tiêu biểu trong số rất nhiều vụ tranh chấp liên quan đến đất đai và tài sản Công giáo tại Việt Nam, gồm khu đất giáo xứ Thái Hà và Tòa Khâm sứ cũ tại Hà Nội; Đan viện Thiên An và cơ sở L’Accueil của Dòng Chúa Cứu Thế tại Huế; cơ sở Dòng Thánh Giuse và Đồi La San tại Nha Trang. Những trường hợp này gắn với quá trình tiếp quản, quản lý và chuyển đổi mục đích sử dụng tài sản tôn giáo sau năm 1954 ở miền Bắc và sau năm 1975 ở miền Nam, phản ánh những bất đồng về nguồn gốc tài sản, quyền sở hữu, quyền sử dụng đất và trách nhiệm của nhà nước. Việc phân tích được triển khai trên ba phương diện có quan hệ mật thiết với nhau. Trước hết là tính hợp pháp của các quyết định tiếp quản, quản lý và thu hồi đất, được xác định theo hệ thống pháp luật và các thủ tục pháp lý áp dụng trong mỗi thời kì. Tiếp đến là tính chính đáng của những quyết định ấy, xét trên nguồn gốc tài sản, hoàn cảnh lịch sử của việc chuyển giao và quyền lợi của các cộng đồng đã tạo lập, duy trì cơ sở tôn giáo. Phương diện thứ ba liên quan đến việc xác định lợi ích công cộng, thông qua mục đích và hiệu quả sử dụng đất, đồng thời xem xét vai trò của cả nhà nước lẫn các tổ chức tôn giáo trong việc cung cấp dịch vụ giáo dục, y tế và phúc lợi xã hội.

HAI KHUYNH HƯỚNG ĐÁNH GIÁ CỰC ĐOAN ĐỀU THIẾU CƠ SỞ THUYẾT PHỤC VỀ LỊCH SỬ VÀ PHÁP LÝ

-       Khuynh hướng thứ nhất mặc nhiên xem mọi tài sản Công giáo bị nhà nước tiếp quản đều là kết quả của hành vi chiếm đoạt bất hợp pháp, bất kể nguồn gốc và hoàn cảnh chuyển giao;

-        Khuynh hướng thứ hai viện dẫn chế độ sở hữu toàn dân về đất đai để biện minh cho toàn bộ các quyết định tiếp quản, thu hồi và quản lý tài sản tôn giáo. Lập luận thứ nhất bỏ qua sự khác biệt giữa các trường hợp lịch sử, trong khi lập luận thứ hai đánh đồng thẩm quyền quản lý đất đai của nhà nước hiện nay với tính hợp pháp và tính chính đáng của những quyết định trong quá khứ. Việc xác định trách nhiệm của các bên phải dựa trên chứng cứ về nguồn gốc tài sản, hiệu lực của văn bản chuyển giao, hoàn cảnh tiếp quản và mục đích sử dụng đất. Đặc biệt, khi nhà nước viện dẫn pháp luật để bác bỏ yêu cầu trao trả tài sản, trách nhiệm chứng minh căn cứ tiếp quản và giải thích việc chấm dứt quyền lợi của chủ thể sở hữu hoặc sử dụng trước đó thuộc về cơ quan có thẩm quyền.

Vấn đề có ý nghĩa quyết định là nhà nước đã tiếp nhận những tài sản ấy bằng phương thức nào, sử dụng chúng ra sao và có thực sự tôn trọng quyền lợi của cộng đồng tôn giáo hay không. Từ quan điểm công bằng lịch sử, tính hợp pháp của hành vi quản lý đất đai ở hiện tại không mặc nhiên giải quyết được những bất đồng về nguồn gốc và tính chính đáng của việc tiếp quản trong quá khứ.

𝟏. 𝐓ừ 𝐥ị𝐜𝐡 𝐬ử 𝐬ở 𝐡ữ𝐮 𝐭ô𝐧 𝐠𝐢á𝐨 đế𝐧 𝐜𝐡í𝐧𝐡 𝐬á𝐜𝐡 𝐪𝐮ả𝐧 𝐥ý đấ𝐭 đ𝐚𝐢 𝐜ủ𝐚 𝐧𝐡à 𝐧ướ𝐜

Lịch sử tài sản Công giáo tại Việt Nam cần được đặt trong tiến trình hình thành các thiết chế tôn giáo từ thời quân chủ, thời thuộc địa đến các chế độ chính trị ở Việt Nam trong thế kỷ 20. Nhà thờ, tu viện, chủng viện, trường học và bệnh viện được xây dựng từ nhiều nguồn tài chính khác nhau, bao gồm tiền mua đất, tài sản hiến tặng của giáo dân, sự hỗ trợ từ các hội truyền giáo quốc tế và những khoản đóng góp của các tổ chức Công giáo.

Trong thời thuộc địa Pháp, giáo hội Công giáo được hưởng những thuận lợi về thể chế, tạo cơ hội mở rộng cơ sở vật chất và tích lũy đất đai. Một số tài sản hình thành trong bối cảnh quan hệ bất bình đẳng giữa chính quyền thuộc địa và xã hội bản địa. Tuy nhiên, không thể từ hoàn cảnh lịch sử ấy mà quy kết toàn bộ tài sản Công giáo là sản phẩm của những đặc quyền thuộc địa. Nhiều nhà thờ, tu viện, trường học và cơ sở từ thiện được xây dựng trên đất mua bán hợp pháp, bằng tiền quyên góp của giáo dân và nguồn tài trợ từ các tổ chức Công giáo. Xét trên phương diện pháp lý và sử học, nguồn gốc và phương thức tạo lập tài sản là những căn cứ xác định tính hợp pháp của quyền sở hữu trong mỗi thời kì. Những tài sản có nguồn gốc từ hành vi cưỡng chiếm hoặc giao dịch bất hợp pháp có tình trạng pháp lý khác với tài sản được tạo lập từ các giao dịch hợp lệ và sự đóng góp tự nguyện của cộng đồng. Vì vậy, mối quan hệ lịch sử giữa Giáo hội Công giáo và chính quyền thuộc địa Pháp không thể được xem là căn cứ duy nhất để phủ nhận quyền lợi tài sản của các tổ chức Công giáo tại Việt Nam.

Sau năm 1954 ở miền Bắc và năm 1975 ở miền Nam, chính quyền cộng sản Việt Nam thực hiện các chính sách cải tạo xã hội chủ nghĩa, tiếp quản và tổ chức lại nhiều cơ sở giáo dục, y tế, kinh tế và văn hóa, trong đó có những tài sản thuộc quyền quản lý của các dòng tu và giáo phận Công giáo. Nhiều cơ sở được chuyển sang sử dụng làm trường học, bệnh viện, trụ sở cơ quan hành chính, cơ sở sản xuất và các công trình công cộng. Trong hoàn cảnh hậu chiến, nhu cầu mở rộng hệ thống giáo dục, y tế và hạ tầng xã hội là có thực, nhất là khi nguồn lực ngân sách còn hạn chế. Việc nhà nước huy động đất đai và cơ sở vật chất để đáp ứng những nhu cầu ấy có thể được lý giải từ bối cảnh lịch sử, nhưng mục đích phục vụ lợi ích công cộng không mặc nhiên xác lập tính hợp pháp và chính đáng của mọi quyết định tiếp quản. Về phương diện pháp lí, trưng dụng có thời hạn, trưng mua có thanh toán, tiếp nhận tài sản được tự nguyện hiến tặng và tịch thu tài sản là những hình thức có căn cứ, thủ tục và hệ quả pháp lý khác nhau. Việc sử dụng lâu dài tài sản được cho mượn không thay thế được chứng cứ chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp lệ. Tương tự, giá trị pháp lý của các văn bản bàn giao còn phụ thuộc vào thẩm quyền của người kí, phạm vi tài sản được chuyển giao và hoàn cảnh kí kết, đặc biệt trong bối cảnh các tổ chức tôn giáo chịu sức ép từ những biến đổi về thể chế và chính sách sau chiến tranh.

Nghị quyết số 23/2003/QH11 của Quốc hội, ban hành ngày 26 tháng 11 năm 2003, xác lập nguyên tắc nhà nước không xem xét lại các chủ trương, chính sách và việc thực hiện chính sách quản lý nhà đất, cải tạo xã hội chủ nghĩa về nhà đất đã ban hành trước ngày 1 tháng 7 năm 1991. Quy định này trở thành cơ sở pháp lý để bác bỏ nhiều yêu cầu trao trả nhà đất có nguồn gốc tôn giáo, đồng thời nhằm duy trì sự ổn định của những quan hệ sử dụng đất đã hình thành trong nhiều thập niên. Việc xem xét lại toàn bộ các quyết định tiếp quản trong quá khứ có thể ảnh hưởng đến hoạt động của trường học, bệnh viện, cơ quan công quyền và quyền lợi của những người đang sử dụng tài sản. Tuy nhiên, mục tiêu ổn định pháp luật không mặc nhiên xác lập tính chính đáng về mặt lịch sử của mọi quyết định tiếp quản. Trong lý thuyết công lý chuyển tiếp (transitional justice), được Ruti Teitel phát triển trong các nghiên cứu về sự chuyển đổi thể chế chính trị, trách nhiệm giải quyết những bất công lịch sử vẫn tồn tại ngay cả khi việc khôi phục nguyên trạng tài sản không còn khả thi. Việc giải quyết các tranh chấp đất đai tôn giáo tại Việt Nam có thể được thực hiện bằng nhiều hình thức, từ công khai hồ sơ tiếp quản, xác minh hoàn cảnh chuyển giao đến bồi hoàn hoặc trao trả những cơ sở không còn phục vụ mục đích công cộng. Các phương án này cho phép duy trì sự ổn định của những quan hệ pháp lý hiện hữu, đồng thời thừa nhận và khắc phục những thiệt hại có căn cứ phát sinh từ các chính sách trong quá khứ.

𝟐. 𝐓ừ 𝐭𝐢ế𝐩 𝐪𝐮ả𝐧 𝐧𝐡à đấ𝐭 𝐂ô𝐧𝐠 𝐠𝐢á𝐨 đế𝐧 𝐭𝐫𝐚𝐧𝐡 𝐜𝐡ấ𝐩 𝐪𝐮𝐲ề𝐧 𝐭à𝐢 𝐬ả𝐧

Vụ tranh chấp tại Thái Hà, Hà Nội, phản ánh sự bất đồng giữa căn cứ pháp lý về quản lý đất đai do chính quyền viện dẫn và yêu cầu khôi phục quyền sử dụng tài sản của cộng đồng Công giáo. Khu đất tại số 178 Nguyễn Lương Bằng vốn gắn với hoạt động của Dòng Chúa Cứu Thế. Theo hồ sơ do chính quyền Hà Nội công bố năm 2008, linh mục Vũ Ngọc Bích đã bàn giao khu đất cho nhà nước quản lý từ năm 1961, sau đó được giao cho Công ty May Chiến Thắng sử dụng. Phía giáo xứ Thái Hà phản đối, khẳng định nguồn gốc tài sản thuộc nhà dòng và yêu cầu trao trả. Tháng 9 năm 2008, chính quyền Hà Nội quyết định thu hồi khoảng 13.650 mét vuông đất do Công ty May Chiến Thắng quản lý để xây dựng công viên cây xanh và các công trình công cộng. Trong khi chính quyền khẳng định quyết định thu hồi và chuyển đổi mục đích sử dụng đất phù hợp với pháp luật, phía Công giáo tiếp tục yêu cầu giải quyết quyền lợi đối với khu đất có nguồn gốc thuộc cơ sở tôn giáo.

Tranh chấp tương tự xảy ra tại số 42 Nhà Chung, nơi tọa lạc Tòa Khâm sứ cũ, vốn thuộc hệ thống cơ sở của Hội Thừa sai Paris. Theo hồ sơ do chính quyền Hà Nội công bố, khu đất được bàn giao cho nhà nước năm 1961 và sau đó được sử dụng cho các hoạt động hành chính, văn hóa và thể thao. Tháng 9 năm 2008, chính quyền triển khai dự án xây dựng công viên cây xanh và thư viện, bất chấp sự phản đối của Tòa Tổng Giám mục Hà Nội. Công trình được khánh thành ngày 3 tháng 10 năm 2008. Cũng như tại Thái Hà, việc chuyển đổi khu đất thành công trình công cộng không giải quyết được bất đồng về nguồn gốc tài sản và tính hợp pháp của quá trình tiếp quản trước đó.

Cả hai vụ tranh chấp đều liên quan đến khoảng cách giữa tình trạng pháp lý của đất đai do nhà nước xác lập sau khi tiếp quản và quyền lợi lịch sử mà các tổ chức Công giáo yêu cầu được công nhận. Việc sử dụng những khu đất ấy để xây dựng công viên, thư viện có thể đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân, nhưng lợi ích công cộng của công trình không tự nó chứng minh tính hợp pháp và công bằng của việc tiếp quản ban đầu. Đồng thời, nguồn gốc tài sản thuộc cơ sở tôn giáo trong quá khứ cũng không mặc nhiên xác lập quyền được trao trả theo pháp luật hiện hành. Trọng tâm của tranh chấp nằm ở căn cứ pháp lý và hoàn cảnh chuyển giao tài sản, hiệu lực của các quyết định quản lý sau đó, cùng trách nhiệm giải quyết quyền lợi của những cộng đồng đã tạo lập và sử dụng các cơ sở ấy trước khi nhà nước tiếp quản.

Tại Huế, tranh chấp đất đai giữa Đan viện Thiên An và chính quyền địa phương kéo dài hàng chục năm, liên quan đến nguồn gốc tài sản, phạm vi sử dụng đất và hiệu lực của các quyết định hành chính sau năm 1975. Theo tài liệu do đan viện công bố, từ năm 1940 đến năm 1959, các đan sĩ đã mua nhiều thửa đất, hình thành khuôn viên tu viện và rừng thông với tổng diện tích khoảng 107 hecta. Sau năm 1975, phần lớn diện tích này được nhà nước tiếp quản và giao cho các cơ quan, lâm trường và đơn vị khác quản lý. Ngày 24 tháng 12 năm 1999, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1230/QĐ-TTg, thu hồi gần 49,6 hecta đất tại khu vực đồi Thiên An để thực hiện dự án khu vui chơi giải trí đồi Thiên An và hồ Thủy Tiên. Trong Quyết định số 577/QĐ-XKT ngày 6 tháng 6 năm 2002, Tổng Thanh tra Nhà nước bác yêu cầu công nhận quyền sử dụng hơn 107 hecta đất và rừng thông của đan viện. Theo báo Thừa Thiên Huế năm 2017, cơ quan thanh tra xác định những tài liệu do đan viện xuất trình chỉ thể hiện nguồn gốc của khoảng 72,354 hecta, còn hơn 35 hecta không có chứng cứ pháp lý đầy đủ. Chính quyền địa phương cũng cáo buộc đan viện xây dựng công trình và sử dụng đất trái phép. Phía đan viện phản đối các kết luận này, khẳng định nhiều phần đất có nguồn gốc mua bán hợp pháp và bị tiếp quản sau năm 1975 mà không có sự đồng thuận của nhà dòng.

Tranh chấp tại Thiên An còn liên quan đến hiệu quả sử dụng đất sau khi nhà nước tiếp quản. Dự án khu vui chơi giải trí hồ Thủy Tiên được đầu tư với kinh phí lớn nhưng hoạt động không hiệu quả và sau đó bị bỏ hoang trong nhiều năm. Việc chuyển đất có nguồn gốc tôn giáo sang phục vụ dự án du lịch vì vậy phát sinh thêm vấn đề về tính hợp lý của quyết định sử dụng đất và trách nhiệm quản lý tài sản công. Sự thất bại của dự án tất nhiên không tự nó chứng minh quyết định thu hồi đất năm 1999 là bất hợp pháp, nhưng cho thấy mục tiêu phát triển kinh tế và phục vụ cộng đồng được viện dẫn ban đầu đã không đạt được như kỳ vọng. Trong khi đó, những bất đồng về nguồn gốc tài sản, diện tích đất và quyền sử dụng của đan viện vẫn tồn tại. Trường hợp Thiên An phản ánh mối quan hệ giữa tính hợp pháp của quyết định hành chính, hiệu quả quản lý đất đai và trách nhiệm giải quyết các yêu cầu có căn cứ lịch sử của tổ chức tôn giáo.

Tại Nha Trang, tranh chấp giữa Dòng Thánh Giuse và chính quyền tỉnh Khánh Hòa liên quan đến cơ sở của nhà dòng tại số 10 Võ Thị Sáu, nơi trường Trung học cơ sở Võ Thị Sáu hoạt động, đã thu hút sự chú ý của dư luận từ năm 2005. Theo đài Á châu Tự do (RFA), phía nhà dòng khẳng định cơ sở này được giao cho ngành giáo dục sử dụng sau năm 1975 trong một thỏa thuận có thời hạn, nhưng nhà nước tiếp tục quản lý sau khi thời hạn kết thúc. Đại diện nhà dòng nhiều lần kiến nghị trao trả tài sản để phục vụ sinh hoạt tôn giáo, đào tạo tu sĩ và các hoạt động từ thiện, trong đó có dự kiến phát triển cơ sở y tế. Ngược lại, báo Khánh Hòa tháng 10 năm 2009 viện dẫn hồ sơ tiếp nhận trường học sau năm 1975 để khẳng định cơ sở thuộc phạm vi quản lý của nhà nước, đồng thời nhấn mạnh tình trạng xuống cấp của trường và nhu cầu xây dựng cơ sở giáo dục an toàn cho học sinh. Chính quyền cho biết đã đề xuất các phương án giải quyết nhu cầu sử dụng đất của nhà dòng nhưng hai bên không đạt được đồng thuận. Tranh chấp liên quan đến cả hiệu lực của thỏa thuận sử dụng tài sản trước đây lẫn quyền lợi của cộng đồng đang hưởng dịch vụ giáo dục tại cơ sở. Việc duy trì trường học phục vụ học sinh có cơ sở xã hội xác thực, trong khi yêu cầu trao trả tài sản của nhà dòng vẫn phụ thuộc vào việc xác minh hồ sơ chuyển giao và quyền sử dụng đất. Khả năng bảo đảm hoạt động giáo dục và giải quyết quyền lợi tài sản của tổ chức tôn giáo có thể được xem xét đồng thời, thay vì mặc nhiên xem hai lợi ích ấy loại trừ lẫn nhau.

Cũng tại Nha Trang, lịch sử tiếp quản đồi La San, nơi đặt trường Đại học Nha Trang hiện nay, cho thấy những cách diễn giải khác nhau về quá trình chuyển giao cơ sở tôn giáo sau năm 1975. Trước thời điểm này, khu vực đồi La San là nơi hoạt động của các cơ sở đào tạo thuộc Dòng Sư huynh La San. Năm 1976, trường Đại học Hải sản được chuyển từ Hải Phòng vào Nha Trang và tiếp nhận phần lớn khuôn viên tu viện để xây dựng cơ sở đào tạo. Theo tài liệu lịch sử của trường Đại học Nha Trang, quá trình chuyển giao được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận với đại diện nhà dòng và chính quyền địa phương. Tuy nhiên, tài liệu do Tỉnh Dòng La San Việt Nam công bố cho biết các sư huynh còn lại trên đồi đã bị buộc di dời xuống chân đồi năm 1978. Sự khác biệt giữa hai nguồn tư liệu liên quan trực tiếp đến hoàn cảnh chuyển giao và mức độ tự nguyện của tổ chức tôn giáo. Trường Đại học Nha Trang đã phát triển thành cơ sở giáo dục đại học có vai trò trong đào tạo nhân lực và nghiên cứu khoa học, nhưng những thành tựu giáo dục sau năm 1976 không giải quyết được câu hỏi lịch sử về phương thức tiếp nhận khu đất. Trường hợp La San liên quan đến cả sự tiếp nối chức năng giáo dục của địa điểm lẫn quyền lợi của cộng đồng tôn giáo đã tạo lập và sử dụng cơ sở trước khi nhà nước tiếp quản.

Gần đây nhất, tranh chấp khu đất L’Accueil tại số 87 Nguyễn Huệ, thành phố Huế, tiếp tục cho thấy những bất đồng về hiệu lực của các văn bản chuyển giao tài sản tôn giáo trong quá khứ. Theo Dòng Chúa Cứu Thế Huế, nhà dòng đã mua đất tại khu vực này từ năm 1930 và xây dựng các cơ sở phục vụ hoạt động văn hóa, giáo dục và sinh hoạt cộng đồng. Ngày 27 tháng 6 năm 1978, linh mục Nguyễn Đình Lành, tu viện trưởng Dòng Chúa Cứu Thế Huế, gửi chính quyền tỉnh Bình Trị Thiên văn bản đề nghị hiến xưởng cưa L’Accueil. Việc bàn giao được chính quyền chấp thuận sau đó, nhưng phạm vi tài sản chuyển giao trở thành nội dung tranh chấp. Phía nhà dòng khẳng định văn bản năm 1978 chỉ liên quan đến xưởng cưa và các tài sản phục vụ sản xuất, không bao gồm việc hiến tặng quyền sử dụng đất. Nhà dòng cũng viện dẫn hồ sơ kê khai ngày 1 tháng 11 năm 1978 để bảo vệ lập luận về quyền đối với khu đất. Trong khi đó, chính quyền thành phố Huế căn cứ vào quá trình tiếp nhận và quản lý tài sản để bác yêu cầu trao trả.

Bất đồng còn liên quan đến Văn thư số 50/TTGMH ngày 17 tháng 11 năm 1975 của tổng giám mục Nguyễn Kim Điền, được Ủy ban nhân dân thành phố Huế viện dẫn trong văn bản trả lời kiến nghị ngày 27 tháng 10 năm 2026. Theo giải thích của Dòng Chúa Cứu Thế, văn thư năm 1975 đề cập đến Thư viện L’Accueil tại số 33 Nguyễn Huệ, trong khi xưởng cưa L’Accueil tại số 35 Nguyễn Huệ là một cơ sở khác. Nhà dòng đồng thời cho rằng tổng giám mục Nguyễn Kim Điền đại diện cho giáo phận Huế, nên văn thư của ông không mặc nhiên xác lập việc chuyển giao tài sản thuộc thẩm quyền quản trị của hội dòng. Những bất đồng này liên quan trực tiếp đến đối tượng tài sản được bàn giao, thẩm quyền của người ký văn bản và căn cứ xác lập quyền sử dụng đất của nhà nước. Vì thế, tính hợp pháp của việc tiếp quản không thể được xác định chỉ bằng sự tồn tại của văn bản bàn giao, trong khi nội dung và phạm vi hiệu lực của văn bản vẫn đang bị các bên diễn giải khác nhau.

Năm 2026, chính quyền thành phố Huế triển khai chủ trương chỉnh trang khu đất số 87 Nguyễn Huệ thành công viên cây xanh phục vụ cộng đồng. Theo báo Huế Ngày Nay ngày 16 tháng 11 năm 2026, dự án nằm trong chương trình cải thiện không gian đô thị và đã được Ban Thường vụ Thành ủy Huế thông qua chủ trương từ ngày 30 tháng 6 năm 2026. Ngày 17 tháng 11, lực lượng chức năng tiến hành phá dỡ công trình tại khu đất, trong khi các tu sĩ và giáo dân Dòng Chúa Cứu Thế tập trung phản đối. Chính quyền viện dẫn mục tiêu chỉnh trang đô thị và lợi ích công cộng, còn phía nhà dòng tiếp tục yêu cầu giải quyết tranh chấp về nguồn gốc tài sản và quyền sử dụng đất. Việc phá dỡ công trình trong khi những bất đồng về hồ sơ chuyển giao vẫn tồn tại làm gia tăng tranh cãi về tính tương xứng của biện pháp hành chính, đồng thời gây tổn thất đối với những dấu tích vật chất gắn với lịch sử cộng đồng Công giáo tại Huế. Khi hồ sơ gốc, các văn bản chuyển giao và quyết định xác lập quyền sử dụng đất không được công bố đầy đủ, việc xác định tình trạng pháp lý của khu đất vẫn thiếu cơ sở chứng cứ. Mục đích xây dựng công viên phục vụ cộng đồng cũng không đủ để chứng minh tính hợp pháp của quá trình nhà nước tiếp nhận tài sản trong quá khứ. 

Những tranh chấp tại L’Accueil, cũng như tại Thiên An, Thái Hà và các cơ sở Công giáo ở Nha Trang, cho thấy sự ổn định của quan hệ đất đai hiện hữu không đồng nghĩa với việc những bất đồng về quyền tài sản và công bằng lịch sử đã được giải quyết.

𝟑. 𝐐𝐮𝐲ề𝐧 𝐬ở 𝐡ữ𝐮 𝐭à𝐢 𝐬ả𝐧, 𝐪𝐮𝐲ề𝐧 𝐬ử 𝐝ụ𝐧𝐠 đấ𝐭, 𝐭ự 𝐝𝐨 𝐭ô𝐧 𝐠𝐢á𝐨 𝐯à 𝐭𝐫á𝐜𝐡 𝐧𝐡𝐢ệ𝐦 𝐜ủ𝐚 𝐧𝐡à 𝐧ướ𝐜

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, các tranh chấp đất đai tôn giáo liên quan đồng thời đến chế độ sở hữu đất đai, quyền tài sản và quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Điều 24 Hiến pháp năm 2013 công nhận và bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của mọi người, trong khi điều 32 bảo vệ quyền sở hữu đối với tài sản hợp pháp. Các điều 53 và 54 xác lập chế độ sở hữu toàn dân về đất đai, do nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lí, đồng thời ghi nhận quyền sử dụng đất được pháp luật bảo hộ. Theo cơ chế này, các tổ chức Công giáo không có quyền sở hữu tư nhân đối với đất đai, nhưng vẫn được pháp luật bảo vệ quyền sử dụng đất hợp pháp và quyền sở hữu đối với những tài sản gắn liền với đất theo các quy định hiện hành. Sự khác biệt giữa quyền sở hữu đất, quyền sử dụng đất và quyền sở hữu công trình trên đất có ý nghĩa pháp lý trực tiếp đối với những tranh chấp liên quan đến nhà thờ, tu viện, trường học và các cơ sở từ thiện đã bị nhà nước tiếp quản trong quá khứ.

Luật Đất đai năm 2024 tiếp tục quy định địa vị pháp lý của các tổ chức tôn giáo trong quan hệ sử dụng đất. Theo điều 213 Luật Đất đai năm 2024, nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất cho các tổ chức tôn giáo và tổ chức tôn giáo trực thuộc để xây dựng cơ sở tôn giáo hoặc trụ sở hoạt động. Trường hợp thu hồi đất thuộc diện này, luật quy định việc bố trí địa điểm mới phù hợp với quỹ đất địa phương và sinh hoạt tôn giáo của tín đồ. Tuy nhiên, các quy định ấy không giải quyết trực tiếp những yêu cầu trao trả tài sản đã bị tiếp quản trước đây và hiện thuộc phạm vi quản lý của cơ quan hoặc tổ chức khác. Trong những tranh chấp lịch sử, vấn đề pháp lý tập trung vào nguồn gốc tài sản, căn cứ chuyển giao quyền sử dụng đất, hiệu lực của các quyết định hành chính và quyền lợi của chủ thể sử dụng ban đầu. Nhà nước đồng thời đảm nhiệm vai trò đại diện chủ sở hữu đất đai, quản lý hành chính và quyết định thu hồi, khiến tính độc lập và công bằng của cơ chế giải quyết tranh chấp trở thành vấn đề pháp lý và thể chế có ý nghĩa trực tiếp đối với quyền lợi của các tổ chức tôn giáo.

Trên phương diện pháp luật quốc tế, Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (International Covenant on Civil and Political Rights - ICCPR), mà Việt Nam gia nhập ngày 24 tháng 9 năm 1982, bảo vệ quyền tự do tư tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo tại điều 18. Trong Bình luận chung số 22 năm 1993, Ủy ban nhân quyền Liên Hợp Quốc (United Nations Human Rights Committee) giải thích rằng quyền thực hành tôn giáo bao gồm việc tổ chức nghi lễ, xây dựng cơ sở thờ phượng và duy trì những sinh hoạt gắn với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Quyền tự do tôn giáo không xác lập quyền chiếm hữu bất động sản ngoài khuôn khổ pháp luật, nhưng việc thu hồi đất hoặc chuyển đổi công năng cơ sở tôn giáo có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện quyền này. Theo khoản 3 điều 18 của ICCPR, những hạn chế đối với việc biểu hiện tôn giáo chỉ được áp dụng khi có căn cứ pháp luật và thực sự cần thiết để bảo vệ an toàn, trật tự, sức khỏe, đạo đức công cộng hoặc các quyền và tự do cơ bản của người khác. Vì vậy, khi quyết định quản lý đất đai tác động đến hoạt động tôn giáo, cơ sở pháp lý của quyết định và mức độ ảnh hưởng đối với quyền tự do tôn giáo đều thuộc phạm vi đánh giá.

Nguyên tắc tương xứng (proportionality) trong luật công cung cấp cơ sở lý thuyết để đánh giá tính hợp lý của những biện pháp can thiệp hành chính. Nguyên tắc này xem xét tính hợp pháp của mục tiêu, sự phù hợp giữa biện pháp và mục tiêu, mức độ cần thiết của biện pháp được áp dụng, cùng tương quan giữa lợi ích công cộng và những thiệt hại đối với chủ thể chịu ảnh hưởng. Trong các tranh chấp đất đai tôn giáo, việc xây dựng công viên hoặc mở rộng trường học có thể phục vụ nhu cầu xã hội xác thực, nhưng tính chính đáng của quyết định thu hồi còn phụ thuộc vào vị trí khu đất, các phương án sử dụng thay thế, phương thức bồi hoàn và tác động đối với sinh hoạt tôn giáo. Một dự án công viên được triển khai trên khu đất đang tranh chấp về nguồn gốc tài sản sẽ phát sinh những vấn đề pháp lý và xã hội khác với dự án sử dụng đất công đã được xác lập hợp lệ. Tương tự, nhu cầu mở rộng trường học có thể được đáp ứng bằng việc xây dựng cơ sở mới hoặc hợp tác với tổ chức tôn giáo trong cung cấp dịch vụ giáo dục. Giá trị công cộng của công trình và tính hợp pháp của quyết định tiếp quản tài sản thuộc hai nội dung đánh giá có liên hệ với nhau, nhưng được xác định bằng những căn cứ khác nhau.

Các tranh chấp đất đai Công giáo còn liên quan đến nguyên tắc bình đẳng giữa các cộng đồng tôn giáo và những tổ chức xã hội khác. Quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản hợp pháp, tự do sinh hoạt tôn giáo và tham gia cung cấp dịch vụ xã hội đều được xác lập trong khuôn khổ pháp luật hiện hành. Những quan hệ lịch sử giữa Giáo hội Công giáo với các chế độ chính trị trước năm 1954 và năm 1975 có ý nghĩa đối với nghiên cứu nguồn gốc tài sản, nhưng không tạo thành căn cứ pháp lý để bị nhà nước đối xử bất lợi với các tổ chức Công giáo hiện nay. Tính công bằng trong quản lý đất đai tôn giáo gắn liền với việc áp dụng pháp luật nhất quán, bảo đảm quyền tiếp cận hồ sơ, quyền khiếu nại và sự độc lập của cơ quan giải quyết tranh chấp. Các nguyên tắc ấy đồng thời phản ánh trách nhiệm của nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cộng đồng tôn giáo và duy trì sự bình đẳng giữa các chủ thể trong xã hội.

𝟒. 𝐂ô𝐧𝐠 𝐛ằ𝐧𝐠 𝐱ã 𝐡ộ𝐢, 𝐝𝐢 𝐬ả𝐧 𝐯ă𝐧 𝐡ó𝐚 𝐯à 𝐭𝐫á𝐜𝐡 𝐧𝐡𝐢ệ𝐦 đạ𝐨 đứ𝐜

Trong triết học chính trị hiện đại, công bằng xã hội liên quan đến việc phân phối nguồn lực, bảo vệ các quyền cơ bản và xác lập quan hệ bình đẳng giữa các thành viên trong cộng đồng. Trong A Theory of Justice (1971), John Rawls phát triển lý thuyết công lý như sự công bằng (justice as fairness), nhấn mạnh vị trí của các quyền tự do cơ bản và những nguyên tắc phân phối lợi ích trong tổ chức xã hội. Đối với các tranh chấp đất đai Công giáo tại Việt Nam, tư tưởng của Rawls gợi mở vấn đề công bằng trong quan hệ giữa nhu cầu phát triển các dịch vụ công cộng và quyền lợi của những cộng đồng đã tạo lập, duy trì cơ sở tôn giáo. Nhà triết học chính trị Nancy Fraser phát triển thêm cách tiếp cận công bằng xã hội trên ba phương diện gồm phân phối (redistribution), thừa nhận (recognition) và đại diện (representation). Sự phân phối liên quan đến quyền tiếp cận nguồn lực và lợi ích xã hội; sự thừa nhận gắn với địa vị bình đẳng, bản sắc và những đóng góp của cộng đồng; còn đại diện đề cập đến vị trí của các chủ thể trong quá trình thảo luận và quyết định những vấn đề ảnh hưởng đến họ. Vận dụng lý thuyết của Fraser, những tranh chấp tài sản tôn giáo còn phản ánh địa vị của các cộng đồng Công giáo trong quan hệ với nhà nước, đặc biệt khi tiếng nói và yêu cầu của họ không được tham gia đầy đủ vào quá trình giải quyết tranh chấp.

Vai trò xã hội của các tổ chức tôn giáo cũng có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xác định lợi ích công cộng. Trong lịch sử Việt Nam, giáo hội Công giáo đã xây dựng và quản lý nhiều trường học, bệnh viện, cơ sở chăm sóc người già, trung tâm bảo trợ trẻ em và các tổ chức từ thiện. Những hoạt động ấy phục vụ cả giáo dân lẫn người ngoài Công giáo, đặc biệt là những cộng đồng nghèo và các nhóm gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ xã hội. Vì vậy, việc chuyển cơ sở giáo dục, y tế hoặc từ thiện của tổ chức tôn giáo sang nhà nước quản lý không bảo đảm hiệu quả phục vụ cộng đồng sẽ cao hơn. Chất lượng dịch vụ, số lượng người thụ hưởng, chi phí vận hành và hiệu quả quản lý mới là những căn cứ thực tế để đánh giá lợi ích xã hội. Trong những trường hợp tổ chức Công giáo có đủ nguồn lực và đáp ứng các quy định pháp luật, việc tiếp tục duy trì cơ sở giáo dục, y tế hoặc từ thiện cũng góp phần thực hiện các mục tiêu phúc lợi mà nhà nước theo đuổi. Sự tham gia của các tổ chức tôn giáo vào lĩnh vực này còn phản ánh vai trò của thiết chế xã hội dân sự trong việc cung cấp dịch vụ công và đáp ứng những nhu cầu đa dạng của người dân.

Trên phương diện văn hóa, nhà thờ, tu viện và các công trình tôn giáo là bộ phận của lịch sử kiến trúc, giáo dục và đời sống đô thị Việt Nam. Giá trị của những cơ sở ấy hình thành từ đặc điểm kiến trúc, lịch sử xây dựng, chức năng xã hội và kí ức của các cộng đồng đã sinh hoạt tại đó trong nhiều thế hệ. Việc thay đổi công năng hoặc phá dỡ công trình có thể làm mất đi những dấu tích vật chất phản ánh lịch sử của địa phương. Trường hợp L’Accueil tại Huế là ví dụ đáng chú ý. Công trình được xây dựng năm 1939, gắn với các hoạt động văn hóa và sinh hoạt cộng đồng của Dòng Chúa Cứu Thế, đồng thời được báo Thừa Thiên Huế giới thiệu trong bài viết về kiến trúc Pháp tại Huế năm 2016. Việc phá dỡ công trình vào tháng 11 năm 2026 liên quan đến cả vấn đề bảo tồn di sản kiến trúc và kí ức đô thị. Giá trị lịch sử của công trình không chỉ thuộc về cộng đồng Công giáo mà còn gắn với diện mạo văn hóa của thành phố Huế, nơi nhiều cơ sở tôn giáo đã góp phần hình thành cảnh quan và đời sống xã hội trong suốt thế kỷ 20.

Trên phương diện đạo đức, những tranh chấp kéo dài đặt nhà nước và các tổ chức tôn giáo trước trách nhiệm đối với cả cộng đồng hiện tại lẫn các thế hệ đã góp phần tạo dựng tài sản. Đối với cộng đồng Công giáo, nhà thờ, tu viện và các cơ sở từ thiện còn gắn với những đóng góp vật chất, công sức và tình cảm của giáo dân trong nhiều thập niên. Sự mất mát không thể chỉ được tính bằng giá trị đất đai hoặc công trình xây dựng. Trong khi đó, nhiều cơ sở đã được nhà nước sử dụng lâu năm để phục vụ giáo dục, y tế và các nhu cầu dân sinh. Việc giải quyết tranh chấp liên quan trực tiếp đến quyền lợi của những người đang học tập, làm việc hoặc hưởng dịch vụ tại đây. Trách nhiệm đối với lịch sử tài sản và trách nhiệm duy trì những lợi ích xã hội hiện hữu có thể được thực hiện thông qua các phương án trao trả, bồi hoàn, bố trí địa điểm thay thế hoặc thỏa thuận tiếp tục sử dụng cơ sở. Mức độ công bằng của mỗi phương án phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể, những chứng cứ pháp lý và sự đồng thuận đạt được giữa các bên.

Trong hệ thống chính sách của Việt Nam, Chỉ thị số 1940/CT-TTg ngày 31 tháng 12 năm 2008 của Thủ tướng Chính phủ đã đề cập đến việc quản lí, sử dụng nhà đất liên quan đến tôn giáo đúng mục đích, có hiệu quả và tôn trọng tình cảm tôn giáo của tín đồ. Chỉ thị đồng thời quy định việc xem xét giải quyết nhu cầu sử dụng nhà đất chính đáng của các tổ chức tôn giáo trên cơ sở chính sách tôn giáo, quy hoạch và quỹ đất địa phương. Dù không xác lập quyền đương nhiên được trao trả những tài sản đã bị tiếp quản trước đây, văn bản này cho thấy hệ thống chính sách hiện hành vẫn có cơ sở để xử lý các yêu cầu về nhà đất tôn giáo ngoài phương thức bác bỏ hoặc duy trì nguyên trạng. Việc công khai hồ sơ, xác minh nguồn gốc tài sản và thương lượng giữa các bên có thể tạo cơ sở cho những giải pháp phù hợp với hoàn cảnh lịch sử và nhu cầu xã hội hiện tại. Xét trên phương diện công bằng, việc giải quyết tranh chấp còn liên quan đến sự thừa nhận những đóng góp của cộng đồng tôn giáo trong lịch sử và trách nhiệm của nhà nước đối với các quyền lợi phát sinh từ quá trình tiếp quản tài sản.

𝟓. 𝐓𝐫𝐚𝐧𝐡 𝐜𝐡ấ𝐩 𝐧𝐡à đấ𝐭 𝐯à 𝐪𝐮𝐚𝐧 𝐡ệ 𝐠𝐢ữ𝐚 𝐧𝐡à 𝐧ướ𝐜 𝐯ớ𝐢 𝐂ô𝐧𝐠 𝐠𝐢á𝐨

Những tranh chấp đất đai Công giáo tại Việt Nam phản ánh những hệ quả kéo dài của quá trình biến đổi thể chế chính trị và tổ chức lại các quan hệ sở hữu trong thế kỉ 20. Mặc dù diễn ra trong những hoàn cảnh lịch sử khác nhau, các vụ việc đều liên quan đến mối quan hệ giữa thẩm quyền quản lý của nhà nước và quyền lợi của những cộng đồng đã tạo lập, duy trì các cơ sở tôn giáo. Những quyết định hành chính có thể xác lập tình trạng sử dụng đất theo pháp luật hiện hành, nhưng sự tồn tại dai dẳng của các tranh chấp cho thấy việc giải quyết về mặt thủ tục không đồng nghĩa với sự chấp nhận của cộng đồng. Tính hợp pháp và tính chính đáng luôn có quan hệ mật thiết, nhưng được xác định bằng những căn cứ khác nhau.

Trong khoa học chính trị, tính chính đáng của nhà nước gắn với sự thừa nhận của xã hội đối với thẩm quyền cai quản và phương thức thực thi thẩm quyền ấy. Sự thừa nhận này được củng cố bằng tính minh bạch, sự công bằng trong áp dụng pháp luật và trách nhiệm giải trình trước những quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân. Đối với các tranh chấp tài sản có nguồn gốc lịch sử, việc duy trì hiệu lực của những quyết định đã ban hành có thể bảo đảm sự ổn định về mặt hành chính, nhưng những bất đồng kéo dài vẫn tác động đến lòng tin của cộng đồng đối với cơ quan công quyền. Khi các yêu cầu liên quan đến tài sản, lịch sử và sinh hoạt tôn giáo không được giải quyết thỏa đáng, tranh chấp pháp lý còn phản ánh những bất đồng sâu sắc hơn về quan hệ giữa nhà nước và xã hội.

Quan hệ giữa chính quyền Việt Nam và Giáo hội Công giáo còn phản ánh vị trí của các tổ chức tôn giáo trong đời sống xã hội hiện đại. Với hệ thống cơ sở thờ phượng, đào tạo, giáo dục và từ thiện hình thành qua nhiều thế hệ, các cộng đồng Công giáo là những chủ thể xã hội có lịch sử và cơ cấu tổ chức độc lập với bộ máy nhà nước. Việc thừa nhận địa vị pháp lí, quyền tự chủ trong sinh hoạt tôn giáo và những đóng góp xã hội của họ có ý nghĩa đối với nguyên tắc bình đẳng giữa các cộng đồng. Cách thức giải quyết các tranh chấp đất đai qua đó thể hiện quan niệm của nhà nước về vai trò của tôn giáo trong xã hội, về phạm vi tự chủ của các tổ chức xã hội và về quan hệ giữa thẩm quyền công quyền với quyền lợi của công dân.

Xét trên quan điểm lịch sử và đạo đức chính trị, hiệu lực của các quyết định hành chính không chấm dứt trách nhiệm của nhà nước đối với những tài sản tôn giáo đã bị tiếp quản. Sự thay đổi chế độ sở hữu và phương thức quản lý đất đai không xóa bỏ nguồn gốc tài sản, những đóng góp của cộng đồng và các vấn đề liên quan đến tính hợp pháp, tự nguyện của quá trình chuyển giao. Khi chính quyền viện dẫn pháp luật hiện hành để bác bỏ yêu cầu của các tổ chức Công giáo mà không công khai đầy đủ hồ sơ tiếp quản và giải thích thỏa đáng những bất đồng lịch sử, sự ổn định của quan hệ đất đai trở thành phương tiện bảo vệ các quyết định hành chính thay vì bảo đảm công bằng. Trách nhiệm giải trình trước hết thuộc về nhà nước, chủ thể đã thực hiện việc tiếp quản, ban hành các quyết định quản lý và nắm giữ hồ sơ liên quan. Cách chính quyền Việt Nam giải quyết những tranh chấp nhà đất Công giáo phản ánh mức độ tôn trọng quyền sở hữu tài sản, quyền sử dụng đất, tự do tôn giáo và nguyên tắc công bằng trong thực thi pháp luật. Một nhà nước pháp quyền không thể đòi hỏi lòng tin của xã hội khi sử dụng quyền lực dựa trên họng súng để buộc các cộng đồng tôn giáo chấp nhận những quyết định tiếp quản mà tính chính đáng của nó vẫn đang bị chất vấn.

— tino cao

Nguồn: FB Tino Cao

 

Sáng lập:

Nguyễn Huệ Chi - Phạm Toàn - Nguyễn Thế Hùng

Điều hành:

Nguyễn Huệ Chi [trước] - Phạm Xuân Yêm [nay]

Liên lạc: bauxitevn@gmail.com

boxitvn.online

boxitvn.blogspot.com

FB Bauxite Việt Nam


Bài đã đăng

Được tạo bởi Blogger.

Nhãn