Bốn cơn địa chấn thời đại

Lê Chí

Chưa bao giờ xã hội lại rơi vào một nghịch lý kỳ lạ đến thế: Con người có vẻ giàu có hơn gấp bội so với cha ông 30 năm trước, nhưng bên trong lại kiệt quệ và bất an.

Hàng triệu gia đình Việt Nam đang cùng lúc hứng chịu 4 cơn sóng ngầm khổng lồ, xô đập theo chuỗi domino.

Cơn địa chấn thứ nhất: Giàu phông bạt và chiếc gông đất đai

Căn bệnh trầm kha đang ăn mòn nội lực của hàng triệu gia đình "trung lưu giấy", nhầm lẫn tai hại giữa thu nhập nhất thời với sự giàu có bền vững, và đánh tráo khái niệm tiêu sản vay mượn với năng lực tài chính thực. Lương hai vợ chồng trẻ chạm ngưỡng 25-30 triệu đồng một tháng, chưa tích lũy nổi vài cây vàng phòng thân lúc trái gió trở trời, đã vội vã ký giấy vay trả góp chiếc xe hơi 700 triệu chỉ để về quê dịp Tết cho "nở mày nở mặt". Tài khoản tiết kiệm không có lấy vài mươi triệu tiền mặt dự phòng biến cố, nhưng phải khoác bộ đồ hàng hiệu, điện thoại 40 triệu mua qua thẻ tín dụng, cuối tuần phải đi nhà hàng sang chảnh, chụp vài bức ảnh lung linh để chứng minh với thiên hạ rằng mình thành đạt.

Họ sống bằng ánh nhìn của người dưng, các lượt tương tác ảo, nhưng trả hóa đơn bằng mồ hôi thật của chính mình.

Tuy nhiên, chiếc bẫy khổng lồ rút cạn sinh lực của cả một thế hệ nằm ở cơn ngáo bất động sản – vượt xa thu nhập thực tế. Trong kinh tế học, thị trường lành mạnh là nơi giá căn hộ trung bình chỉ dao động ở mức gấp 5 đến 7 lần tổng thu nhập hàng năm của hộ gia đình. Hôm nay, tại các đô thị lớn, căn chung cư bình dân hay mảnh đất trong ngõ bị thổi ên mức 4,5 tỷ, thậm chí 7, 8 tỷ đồng – gấp 25 đến 30 năm thu nhập – nhịn ăn nhịn mặc của người làm ăn lương! Khi giá nhà đất bị đẩy lên mây xanh bởi đầu cơ, tâm lý đám đông bắt đầu bị kích hoạt bởi nỗi sợ bị bỏ lại phía sau. Khắp nơi râm ran câu thần chú "an cư mới lạc nghiệp", không liều vay ngân hàng mua ngay thì sang năm giá còn tăng gấp rưỡi!

Bi kịch nằm ở chỗ: rất ít người hiểu cơ chế vận hành của lãi suất thả nổi. Môt hai năm đầu tiên, ngân hàng trải thảm đỏ bằng mức lãi suất ưu đãi 6-7%/ năm – như miếng mồi trên lưỡi câu thép. Đến năm thứ ba, lãi suất bật lên mức 11, thậm chí 13%/năm, ác mộng thực sự lộ nguyên hình! Hai vợ chồng phải còng lưng gánh nợ gốc và lãi ngót nghét 20-25 triệu mỗi tháng nộp cho nhà băng.

Vay ba tỷ đồng, sau 25 năm cày cuốc vắt kiệt tuổi xuân, tổng số gốc và lãi họ phải nộp có thể lên tới 6,7 tỷ đồng chỉ để đổi lấy khối bê tông đã xuống cấp theo năm tháng. Thực chất căn nhà đó thuộc sở hữu của ngân hàng, còn họ chỉ làm thuê, ký giấy bán đứt 30 năm thanh xuân để nuôi các nhóm đầu cơ thổi giá.

Cơn địa chấn thứ hai – Cú sập tuổi 35 và lưỡi hái AI

Nếu hợp đồng vay mua nhà 30 năm dựa trên giả định rằng thu nhập của người lao động sẽ tăng đều cho tới lúc nghỉ hưu ở tuổi 60, thì thực tế thị trường lao động hiện nay lại giáng nhát búa tàn nhẫn: Tuổi thọ nghề nghiệp của dân văn phòng đang bị chặt đứt ngay ở ngưỡng 40!

Chưa bao giờ cụm từ khủng hoảng lại trở thành nỗi ám ảnh trên khắp thế giới về đến Việt Nam như lúc này. Lúc 35-40 tuổi là lúc khoản vay mua nhà bước vào chu kỳ lãi thả nổi; hai đứa con nhỏ vào cấp một, cấp hai với tiền học thêm; cha mẹ già đôi bên ở quê bước sang tuổi 70 với những căn bệnh tốn kém. Đúng vào thời điểm đó, tờ 'cắt giảm nhân sự' ập xuống bàn làm việc.

Từ các tập đoàn tài chính, công nghệ toàn cầu cho tới các doanh nghiệp nội địa, thanh trừng nhân sự đang diễn ra dưới sức ép kép của suy giảm kinh tế và cách mạng trí tuệ nhân tạo AI. Trước đây, cần 10 nhân viên mẫn cán gõ bảng kế toán, soạn hợp đồng mẫu, viết quảng cáo, dịch tài liệu hay tổng hợp báo cáo bán hàng với mức lương 15-20 triệu đồng mỗi người. Nay, một phần mềm tự động hóa với chi phí vài trăm nghìn đồng mỗi tháng có thể xử lý khối lượng công việc đó trong 30 giây mà chính xác tuyệt đối, không đóng bảo hiểm xã hội, không nghỉ phép và không cần nhân sự làm việc xuyên đêm suốt sáng.

Hàng vạn cử nhân, thạc sĩ, trưởng, phó phòng – suốt hơn chục năm qua ngồi ghế xoay trong tòa nhà kính, tự hào với tấm bằng đại học và danh xưng lao động trí óc – bỗng chốc thấy mình trở thành dư thừa. Cầm vài tháng lương đền bù, bước ra khỏi cổng tòa nhà, nộp hàng trăm hồ sơ xin việc khắp nơi, nhưng hầu hết đều ngầm đóng sập cửa với ứng viên trên 35 tuổi. Có những người đàn ông từng thắt cà vạt chỉn chu, nay lặng lẽ khoác chiếc áo xe ôm công nghệ, kéo sụp vành mũ và đeo khẩu trang kín mít đứng đợi nơi góc phố.

Họ không sợ nắng cháy, mưa tạt mà sợ nhất khoảnh khắc khách hàng bước lên xe lại chính là nhân viên cấp dưới cũ, là người hàng xóm cùng chung cư, hay ánh mắt ngỡ ngàng của vợ con khi phát hiện ra chồng mình thực chất đang chạy grab, kiếm từng đồng trả lãi ngân hàng trong khi tuổi hưu luật định còn cách đó cả 1/4 thế kỷ. Ở chiều ngược lại, những chủ doanh nghiệp cay đắng phản pháo: Thương trường không phải là trại từ thiện! Tại sao doanh nghiệp đang gồng mình sinh tồn lại phải trả mức lương 25 triệu/tháng cho một nhân sự 40 tuổi nhưng kỹ năng công nghệ mới không bằng bạn trẻ 24 tuổi mới tốt nghiệp, trả lương 10-15 triệu thôi!

Lỗi ở sự tàn nhẫn của thị trường, hay ở chính sự ngủ quên trên tấm bằng của những người tưởng rằng, chỗ ngồi máy lạnh đó sẽ nuôi sống mình đến trọn đời?

Cơn địa chấn thứ 3 – Người trẻ sợ sinh con và bi kịch tuổi già

Oằn mình giữa gọng kìm nợ nhà đất và thất nghiệp là bức tranh bi thảm khiến thế hệ kế cận – độ tuổi 20, 30 – phản ứng tự vệ: sợ yêu, sợ cưới, sợ sinh con. Ngày càng nhiều người trẻ tuyên bố, chọn sống độc thân tới già, hoặc kết hôn nhưng không sinh con để giữ tự do tài chính. Trong các khu hộ hiện đại, đầy hình ảnh những người trẻ vô tư dắt chó cưng, ôm mèo cảnh đi dạo mỗi chiều... Lương 12 triệu/tháng, một mình tiêu xài, thích thì đi du lịch, mệt thì nghỉ việc nằm nhà, chẳng vướng bận bỉm sữa, lo con ốm đau.

Hãy nhìn sang Nhật Bản, Hàn Quốc hay nhiều đô thị lớn ở Đông Á để thấy tương lai của VN 20, 30 năm nữa. Ở đó, hàng ngàn ngôi trường tiểu học phải đóng cửa hoặc cải tạo thành viện dưỡng lão vì không còn học sinh; doanh số bán tã lót người già vượt xa tã trẻ sơ sinh; và xuất hiện một khái niệm lạnh sống lưng: cái chết cô độc – những cụ già 70-80 tuổi tắt thở một mình trong căn hộ đóng kín suốt nhiều tuần lễ, cho tới khi hàng xóm phát hiện mùi lạ.

Khi cả một thế hệ đồng loạt từ chối sinh con, 25 năm sau quốc gia sẽ rơi vào trạng thái chưa giàu đã già: Một người trẻ đi làm phải cõng trên lưng chi phí an sinh và y tế cho ba, bốn người già; lạm phát dịch vụ chăm sóc sẽ tăng phi mã đến mức cọc tiền tiết kiệm mà người độc thân tích cóp sẽ bốc hơi giá trị, không thuê nổi một bàn tay tử tế chăm sóc lúc xế chiều!

Ngay trên mâm cơm của vô số gia đình Việt Nam, ông bà, cha mẹ nhìn đám con cháu ngoài 30 vẫn lông bông, không chịu lập gia đình, không chịu sinh con thì mắng mỏ: Thời chiến tranh bom rơi đạn nổ, thời bao cấp cơm độn sắn độn khoai, cha mẹ vẫn đẻ năm bảy anh em, rau cháo nuôi nhau mà đứa nào cũng nên người. Giờ sướng quá hóa rồ, sống ích kỷ, chỉ biết hưởng thụ cho bản thân mà nhẫn tâm chặt đứt "nối dõi tông đường"!

Ngược lại, những người trẻ tuổi cũng uất ức cãi lại: Ngày xưa, cha mẹ chỉ cần có sức, ra đồng cấy lúa, gánh rau, dựng nhà tranh trên mảnh đất ông bà để lại là nuôi được đàn con ăn học; còn hôm nay, giữa thành phố này, bước chân ra cửa là cần tiền! Lương cử nhân 10 triệu (nhân 2) thì tiền thuê phòng điện nước hết 4 triệu, sinh đứa trẻ tốn viện phí, sữa bỉm, gửi trẻ, tiền học thêm ngốn 15 triệu/tháng... Đẻ con ra trong cảnh túng quẫn để nó thua thiệt bạn bè, lớn lên lại tiếp tục làm kiếp trâu ngựa cho nhà giàu sao?

Cơn địa chấn thứ tư – Khi đồng tiền nghiền nát gia phong và chữ Hiếu

Trong một xã hội mà vật chất là thước đo duy nhất của phẩm giá, cơn địa chấn thứ tư tất yếu nổ ra: Thành trì cuối cùng giữ linh hồn dân tộc là gia phong, tình nghĩa phu thê, tình máu mủ và chữ Hiếu ngàn đời đang bị đem lên bàn cân!

Thống kê cho thấy, phần lớn các vụ ly hôn rơi vào nhóm tuổi dưới 35, thậm chí có những cuộc hôn nhân rình rang tốn cả trăm triệu ở khu nghỉ dưỡng sang trọng, nhưng kéo dài chưa tới một năm đã xé giấy. Bởi rất nhiều người bước vào hôn nhân không phải bằng đạo nghĩa "đồng cam cộng khổ", mà bằng tâm thế góp vốn hưởng thụ! Khi chồng còn kiếm ra tiền, còn đưa đi ăn nhà hàng, lời thề non hẹn biển ngọt như mía lùi. Nhưng cơn bão kinh tế ập tới, gãy việc ở tuổi 35, hoặc vợ sinh con xong nhan sắc tàn phai, thu nhập sụt giảm, lập tức những lời chì chiết độc địa vang lên.

Tệ hại hơn, lướt mạng xã hội ngập tràn dàn dựng hào nhoáng về những chàng tổng tài vung tiền tỷ, những cô vợ trẻ đẹp ngồi không hưởng phước, người ta đâm ra chán ghét bạn đời lam lũ bên cạnh mình. Khi vật chất lên ngôi, câu "hết tiền là hết tình" trở thành bản án khai tử cho hàng vạn mái ấm, để lại những đứa trẻ thơ ngây bơ vơ giữa thù hận của cha mẹ.

Vết rạn thứ hai chua xót hơn gấp bội: Anh em ruột thịt vác dao chém nhau, kéo nhau ra vành móng ngựa chỉ vì vài mét đất hương hỏa của tổ tiên! Xưa nay, mái nhà rêu phong cha ông để lại vốn là nơi anh em cùng lớn lên, mùa đông từng đắp chung tấm chăn rách, nhường nhau từng củ khoai nướng lùi tro, ấm nồng tình cốt nhục. Lúc mảnh đất ấy chỉ trị giá vài chục triệu, giỗ Tết anh em sum vầy, cười vang cả xóm nhỏ. Thế rồi, một con đường mở ngang qua làng, mảnh vườn hương hỏa bỗng chốc được đám cò đất định giá 5-10 tỷ, ma lực đồng tiền lập tức biến những người cùng cha mẹ thành thú dữ, mất hết nhân tính. Kết cục, kẻ tra tay vào còng, tù chung thân, kẻ vùi xác dưới ba tấc đất, chỉ còn mẹ già tóc bạc trắng gào khóc khô nước mắt trước mảnh đất nay đã nhuốm máu con!

Và tận cùng của nỗi đau đạo lý chính là: suy vi của chữ Hiếu, trước ngưỡng cửa bệnh viện và tuổi già.

Vì sao ngày xưa một người mẹ gầy gò, vai áo sờn với đôi quang gánh đi qua mưa bom bão đạn và những năm tháng đói kém nhất, vẫn tần tảo nuôi năm, bảy đứa con khôn lớn, mà chưa bao giờ kể công hay than phiền nửa lời; còn ngày nay, năm bảy người con học thức, nhà cao cửa rộng, xe hơi bóng loáng lại không thể chung lòng phụng dưỡng nổi bà mẹ già lúc ốm đau?

Hãy bước vào hành lang lão khoa hay phòng hồi sức bệnh viện để chứng kiến sự thật phũ phàng. Cha mẹ còn khỏe mạnh, còn lương hưu, sổ đỏ chưa sang tên thì con cháu xúm xít đón rước. Nhưng khi sổ đỏ đã chia xong và cha mẹ già nằm một chỗ, đại tiểu tiện không tự chủ, lập tức những cuộc họp gia đình căng như dây đàn diễn ra để chia ca trực từng ngày, so đo từng trăm nghìn tiền tã, tiền thuê hộ lý!

Đặt tay lên ngực mà tự hỏi đi, thưa quý vị: Phải chăng sau vài thập kỷ chạy đua làm giàu, chúng ta đang sở hữu nhiều con số hơn trong ngân hàng, nhưng lại rơi vào cảnh phá sản tình người?

Bốn cơn địa chấn ấy không nằm ở đâu xa, mà đang âm ỉ rung chuyển ngay dưới nền mỗi ngôi nhà, gõ cửa từng mâm cơm.

Chúng đan cài, xô đẩy và siết chặt thành vòng kim cô vô hình, khiến con người càng điên cuồng lao theo những con số hào nhoáng thì mái ấm lại càng lún sâu vào vũng lầy.

Và sâu xa hơn, cội nguồn của chuỗi bi kịch này là ở sự khắc nghiệt của thời cuộc, hay do chính chúng ta đã tự tay mở cửa rước chiếc bẫy ấy vào nhà?

P.H.P.

Nguồn: FB Huu Phuoc Pham

Sáng lập:

Nguyễn Huệ Chi - Phạm Toàn - Nguyễn Thế Hùng

Điều hành:

Nguyễn Huệ Chi [trước] - Phạm Xuân Yêm [nay]

Liên lạc: bauxitevn@gmail.com

boxitvn.online

boxitvn.blogspot.com

FB Bauxite Việt Nam


Bài đã đăng

Được tạo bởi Blogger.

Nhãn