Bauxite Việt Nam

Nguyễn Xuân Thọ

Tôi luôn mừng về những tiến bộ, dù nhỏ nhoi mà tôi cảm nhận ở quê nhà. Mỗi lời chào trong thang máy, mỗi cử chỉ đẹp ở siêu thị đều chứng tỏ sự phát triển của văn minh. Điện, Internet, đường ô tô về đến mọi miền quê, tự chủ về lương thực, xuất siêu sang cả Mỹ… là những thực tế không thể chối cãi.

Tất nhiên phát triển luôn đi kèm với phá hoại thiên nhiên và thay đổi xã hội truyền thống, ở đâu, thời nào cũng vậy. Năm 1970 người ta phát hiện ra cá sông Rhein (Đức) chết gần hết. Năm 1985, dòng sông đã sạch như bây giờ, hai bên bờ luôn có người câu cá. 40 năm sau chiến tranh, Đức không chỉ là một quốc gia công nghiệp hàng đầu, mà thiên nhiên đã được khôi phục.

1953 Hàn Quốc ra khỏi chiến tranh, phải trải qua 5 chế độ độc tài cho đến cuộc bầu cử dân chủ năm 1987. Chỉ sau đó vài năm đã có những tổ chức dân sự sang Việt Nam tìm hiểu về tội ác của quân đội Hàn ở đây. 35 năm sau chiến tranh, người Hàn đã vượt qua những khuôn phép của phong kiến Á châu, biết biểu thị ý kiến độc lập với chính quyền.

50 năm sau chiến tranh Việt Nam cũng phát triển. Nhiều người tự hào và thỏa mãn. Nhưng sự phát triển chậm chạp đến mức mà những hậu quả của phát triển đang đe dọa tương lai. Ai cũng nói là: ô nhiễm môi trường, thiên tai, bệnh tật, băng hoại đạo đức, suy đồi giáo dục, chùa chiền thành nơi kinh doanh… là do phát triển gây ra. Nhưng không hề có chính sách chống lại các tệ nạn này. Các hoạt động môi trường cũng như nỗ lực nâng cao ý thức công dân luôn kèm theo nguy hiểm, rủi ro, tù tội. Muốn đi tu theo cách chân thiện cũng bị cản trở.

Tôi ghé thăm em Lena (Tử Đinh Hương) vào lúc em vừa dọn xong căn nhà nhỏ sau khi thợ chữa cái mái tôn bị dột. Một mình thui thủi dọn vật liệu vương vãi từ tầng trên xuống tầng dưới thì người tỏ mắt như tôi cũng thấy mệt mỏi. Em nói rằng chỉ vài tháng nữa anh Hùng ra tù, em sẽ đỡ cô đơn, vất vả. Tay giáo quèn "Hùng Gàn", chồng em, chỉ vì muốn tự ứng cử đại biểu quốc hội mà đi tù.

Hôm rồi Hoàng Thị Hồng Thái bị bắt cũng vì cáo buộc tuyên truyền gì đó. Tôi không quen biết, cũng chưa bao giờ đọc những bài viết của cô. Tôi đưa lên FB không phải để ca ngợi cô, mà để bày tỏ sự bức xúc. Trang của cô có 122.000 người đọc chắc không thể là bậy bạ, tục tĩu. Tôi không thấy điều gì đặc biệt trong các bài viết của cô nên không bình luận. Có thể chúng không thuận tai người nọ người kia. Chuyện bình thường mà.

Điều không bình thường là một phụ nữ đơn thân nuôi 5 đứa con (một cháu có bệnh), một anh giáo quèn với người vợ khiếm thị lại có thể gây nguy hiểm cho một chính quyền binh hùng tướng mạnh đang lãnh đạo một đất nước xếp hạng 33 trong nền kinh tế toàn cầu.

https://en.wikipedia.org/.../List_of_countries_by_GDP...

Bất bình thường hơn nữa là mọi đoàn thể bảo vệ phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật đều dửng dưng với những chuyện như vậy. Người Việt nhân ái xưa nay sẵn sàng giúp đỡ những người gặp nạn, từ những người nghèo thiếu tiền chữa bệnh, đến những nạn nhân bị lũ lụt. Nhưng lòng nhân ái đó dừng lại khi ngửi thấy mùi “chính trị”.

Những ví dụ trên, cũng như những con người trong suốt, nói đến từ “nhạy cảm” một cách khô khốc mà tôi kể trong bài trước cho thấy, sợ hãi đang là cái bẫy trói chặt xã hội. Ở Việt Nam tôi đã đến nhiều vùng, gặp gỡ đủ các tầng lớp mà không bao giờ thấy ai đòi lật đổ chế độ. Phê phán thì có, nhưng cũng chỉ nhiều như ở Đức là cùng. Nước Đức lành vì không ai phải sợ, mạnh vì dân biết phê phán.

Lãnh đạo Việt Nam đều từ công an, quân đội ra nên họ thừa hiểu mối đe dọa từ đâu. Thực tế gần đây là: số bản án dành cho những ông quan đầy thế lực cao gấp hàng chục lần so với số bản án dành cho những người bị coi là “dân chủ” thấp cổ bé họng kia. Tuy kiên quyết chống tham nhũng, đốt lò các kiểu, nhưng vấn nạn này vẫn lừng lững tiến tới. Trong khi đó các phản biện dân sự giảm đi rõ rệt. Giả sử ngày mai Trung Quốc có đưa cả hạm đội tàu cá tràn vào biển Đông thì sẽ chẳng còn ai rỗi hơi xuống đường phản đối nữa, để rồi vừa bị ăn đòn, vừa bị gửi tên về địa phương.

Cai trị bằng sợ hãi luôn có hiệu quả, vì sợ là bản năng sinh tồn của con người.

Nhưng “sợ hãi” lại là cái bẫy trói chặt xã hội vào trì trệ. Bẫy vì nó tạo ra cảm giác ổn định cho người dùng nỗi sợ để cai trị. Giờ đây dù muốn phá cái bẫy cũng khó, vì ám ảnh của nó rất lâu dài. Ngược lại, những kẻ bị trị tìm cách giấu nỗi sợ bằng cách khuyên răn con cháu: “Đừng dính đến chính trị làm gì, vì nó bẩn lắm”. Hệ quả là cả vài thế hệ khiếp nhược.

Một xã hội bị mắc trong cái bẫy đó chỉ đủ sức tồn tại nhưng không bao giờ mạnh. Sao lại nghĩ là Việt Nam không mạnh?

Mạnh thì đã không sợ những tiếng nói phản biện từ một thiểu số không đáng kể!

Cũng như cái bẫy “Thu nhập trung bình”, nó khiến dân nghèo có ăn, trung lưu thỏa mãn, lãnh đạo đắc chí. Mọi nỗ lực sống còn để vượt lên dễ bị triệt tiêu. Hậu quả là 50 năm sau kết thúc chiến tranh, một dân tộc cần cù, thông minh, chịu đựng hy sinh trên một mảnh đất màu mỡ, có nguồn nước dồi dào, không lúc nào thiếu năng lượng mặt trời, nhưng vẫn là quốc gia nghèo dưới trung bình. Thu nhập đầu người của ta năm 2025 = 4.750 USD, xếp thứ 126/197 nước. Mức thu nhập trung bình của thế giới là 14.500 USD/người, dưới đó là nghèo, trên đó là giàu. Nghĩa là còn rất xa mới hết nghèo.

https://en.wikipedia.org/.../List_of_countries_by_GDP...

Vậy mà đã có người tự đắc rằng chẳng bao lâu nữa Viêt Nam sẽ nằm trong 25 nền kinh tế lớn nhất thế giới. Điều đó cho dù có đúng cũng không thể giúp người Việt vượt qua cái ngưỡng 14.500 USD/người. Nếu duy trì đều mức tăng trưởng 8%/năm thì đến 2036, Việt Nam sẽ tham gia câu lạc bộ nghìn tỷ USD. Với dân số lúc đó khoảng hơn 110 triệu thì bình quân đầu người vẫn dưới 10.000 USD. Như vậy phải đến 2040, nếu vẫn tiếp tục duy trì 8% năm, tổng GDP mới đat 1600 tỷ USD để có thu nhập đầu người 15.000 USD. Nhưng từ nay đến lúc đó lại có cái bẫy “Chưa giàu đã già” đang ngồi chờ trước mặt. Lực lượng lao động dồi dào đang giảm đi so với tỷ lệ người về hưu, sống lâu đang tăng lên.

Cãi nhau về vị thế Việt Nam trong nền kinh tế thế giới làm gì, khi chính lãnh đạo công nhận nguy cơ tụt hậu và quyết tâm phải vươn mình. Mối đe dọa tụt hậu về kinh tế nói trên chỉ là một trong nhiều mối đe dọa khác về địa chính trị, về môi trường, xã hội đang làm nhức đầu các nhà lãnh đạo kỹ trị.

Nhưng thời đại đã thay đổi. Công nghiệp cơ khí, đúc thép, luyện than, bán tài nguyên đã tụt hạng cạnh tranh so với điện tử hightech, chip, AI, những thứ không đến bằng cơ bắp như thời “Có sức người sỏi đá cũng thành cơm”.

Chip hay AI không đến từ cuộc nhậu với CEO của Nvidia, từ cái bắt tay với các ông trùm tư bản, càng không từ các nghị quyết. Chúng là kết quả của trí tuệ. Trí tuệ sáng tạo không thể phát triển khi sống trong sợ hãi, khi từ bé đã học theo khuôn phép, khi luôn phải thi theo đáp án, khi muốn mở miệng phải tự kiểm duyệt trước.

Năm 2005 Intel vào Việt Nam. Lúc đó ai cũng hy vọng ngành bán dẫn Việt Nam sẽ khởi sắc. 20 năm sau, Intel Vietnam vẫn chỉ là nơi làm vỏ và đóng gói chips, công nghiệp bán dẫn vẫn đang ở giai đoạn “chuẩn bị cất cánh”. Trong số 470 tỷ USD xuất khẩu năm 2025, chỉ có 20% là phần của doanh nghiệp Việt Nam, còn 80% là gia công bằng sức lao động rẻ mạt cho các công ty nước ngoài. Trong thời đại “chủ nghĩa độc tài số” (digital Dictatur), các công ty phần mềm Việt Nam vẫn là những kẻ nô lệ số (digital Slave) nhọc nhằn.

Cách đây 10 năm tôi đã viết “Tự do và con người sáng tạo”:

https://www.facebook.com/tho.nguyen.9231/posts/pfbid02TbkjZxy23YtommUtKWxASucSrr9u8w18Ja2pSdjbadx2diBgtHqse3pJ6BFJNGgvl

Những thành tựu về số hóa của Việt Nam trong hành chính, thương mại, ngân hàng mà tôi nêu trong các bài trước, nếu không nhằm mục tiêu bảo vệ công dân, mà chỉ lo kiểm soát họ, duy trì ổn định chính trị thì tất cả những cái bẫy trên đây luôn úp chụp lên xã hội.

Những lời kêu gọi trí thức, doanh nhân đóng góp ý kiến bỗng trở nên sáo rỗng khi những ý kiến thẳng thắn bị ngăn chặn. Người trên thì bị mờ mắt, người dưới thì giả vờ.

Khi đó bất chấp mọi ưu thế về địa chính trị, về tài nguyên, bất chấp những vị lãnh đạo đầy tham vọng với một dân tộc đầy tiềm năng, chúng ta mãi mãi nằm trong khối quốc gia nhờ nhờ, không nổi cũng không chìm trong cái thế giới lang sói mà Thủ tướng Canada Mark Carney đã miêu tả:

“Nếu anh không ngồi vào bàn thì anh sẽ trở thành thực đơn”

Không ai mời mình lên bàn, nếu không tự giành lấy một chỗ ngồi. Chỗ ngồi đó không giành cho một xã hội thiếu niềm tin.

Hết

Bài trước: https://www.facebook.com/tho.nguyen.9231/posts/pfbid0QTbPxNcCoAQjn7MF7ncJns5rseG1iqeBWodgYwTg2ZSs8FWpmv7Yrb63knddRCEAl

N.X.T.

Nguồn: FB Tho Nguyen