Bauxite Việt Nam

Góp ý này dựa trên Dự thảo Báo cáo tóm tắt đề xuất sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường (BVMT) năm 2020.

TS Tô Văn Trường 

Dự thảo thể hiện tư duy quản lý rất mới, hướng tới việc giảm tải mạnh mẽ gánh nặng thủ tục hành chính (TTHC) và chuyển đổi số toàn diện. Tuy nhiên, sự "cởi trói" này cũng đặt ra những thách thức lớn về năng lực giám sát hậu kiểm, đặc biệt trong bối cảnh hạ tầng dữ liệu và năng lực địa phương còn chưa đồng đều.

Tôi mới nhận được lời mời tham dự cuộc họp tham vấn chuyên gia vào ngày 5/2/2026 tại Hà Nội dưới sự chủ trì của Thứ trưởng Lê Công Thành về nội dung sửa đổi Luật bảo vệ môi trường 2020 do Cục Môi trường - Bộ Nông nghiệp Môi trường soạn thảo. Do đang dưỡng bệnh tại quê nhà Thái Bình (nay là Hưng Yên) tôi gửi bản góp ý dưới đây để Ban soạn thảo dự án bảo vệ môi trường nghiên cứu tham khảo. 

Nhìn chung, dự thảo thể hiện tư duy quản lý rất mới, hướng tới việc giảm tải mạnh mẽ gánh nặng thủ tục hành chính (TTHC) và chuyển đổi số toàn diện. Tuy nhiên, sự "cởi trói" này cũng đặt ra những thách thức lớn về năng lực giám sát hậu kiểm, đặc biệt trong bối cảnh hạ tầng dữ liệu và năng lực địa phương còn chưa đồng đều.

Dưới đây là các bình luận cụ thể theo từng nhóm vấn đề trọng tâm:

1. Về Cải cách Thủ tục hành chính: Bước đi táo bạo nhưng cần "phanh" an toàn

Đề xuất thay đổi tư duy từ "Tiền kiểm" sang "Hậu kiểm" là xu hướng tiến bộ, nhưng cách thức triển khai đề xuất đang tiềm ẩn rủi ro tạo ra "khoảng trống" quản lý.

Về việc thay đổi quy trình Thẩm định Đánh giá tác động môi trường (ĐTM):

Đề xuất: Chỉ ban hành "Thông báo kết quả thẩm định" thay vì "Quyết định phê duyệt".

Bình luận: Đây là một thay đổi rất lớn về pháp lý. Việc bỏ "Quyết định phê duyệt" có thể làm giảm tính ràng buộc trách nhiệm pháp lý của cơ quan nhà nước, đẩy rủi ro về phía doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm. Cần làm rõ giá trị pháp lý của "Thông báo kết quả" này trong việc làm căn cứ cho các bước thanh tra, kiểm tra sau này. Nếu không có chế tài đủ mạnh cho hành vi gian dối, việc nới lỏng đầu vào sẽ dẫn đến hậu quả môi trường khó khắc phục.

2. Về việc bỏ thủ tục Vận hành thử nghiệm

Đề xuất: Bãi bỏ quy định vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải để chuyển sang hậu kiểm.

Bình luận: Giai đoạn vận hành thử nghiệm là thời điểm rủi ro sự cố cao nhất. Việc bãi bỏ hoàn toàn thủ tục này mà không có cơ chế giám sát thay thế (như quy định bắt buộc về quan trắc tự động kết nối dữ liệu ngay từ khi bắt đầu vận hành) là rất mạo hiểm. Cần cân nhắc giữ lại cơ chế thông báo hoặc giám sát kỹ thuật đối với các dự án có nguy cơ ô nhiễm cao (Nhóm I).

3. Về phân quyền cho địa phương – Cần đi đôi với năng lực thực thi

Đề xuất: Bộ chỉ thẩm định dự án liên vùng, tác động lớn; còn lại phân cấp mạnh cho địa phương. Đồng thời cắt giảm đối tượng phải thực hiện TTHC để phù hợp năng lực địa phương.

Bình luận: Chủ trương này đúng đắn để giảm tải cho trung ương. Tuy nhiên, rủi ro nằm ở sự thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật giữa các địa phương (tình trạng "mỗi nơi hiểu một kiểu").

Việc phân quyền cần phải có "điều kiện tiên quyết": Địa phương phải đáp ứng được về hạ tầng dữ liệu và nhân lực.

Cần bổ sung quy định: Nếu địa phương buông lỏng quản lý gây sự cố môi trường liên tỉnh (ví dụ trên lưu vực sông), trách nhiệm giải trình sẽ xử lý như thế nào?

4. Về quản lý tài nguyên nước và "sức chịu tải" (Điểm đáng chú ý)

Đề xuất: Bổ sung quy định về "đoạn sông hết khả năng chịu tải" một cách linh hoạt (có thể hết chịu tải với thông số này nhưng còn với thông số khác) để đảm bảo hài hòa phát triển kinh tế.

Bình luận: Đây là quy định rất thực tế nhưng "nhạy cảm".

- Ưu điểm: Tháo gỡ nút thắt cho các dự án đầu tư ở khu vực đã ô nhiễm cục bộ một vài chỉ số.

- Rủi ro: Có thể bị lợi dụng để hợp thức hóa việc xả thải vào các dòng sông đã "chết". Cần quy định rõ: Dù linh hoạt, nhưng không được cấp phép thêm thải lượng đối với chính các thông số đã vượt ngưỡng. Việc linh hoạt cần dựa trên mô hình toán và số liệu quan trắc thực tế, tránh việc đánh giá cảm tính để "trải thảm" cho dự án.

5. Về Chuyển đổi số và Dữ liệu

Đề xuất: Quản lý dựa trên dữ liệu thời gian thực, xây dựng hệ thống đăng ký phát thải.

Bình luận: Đây là chìa khóa để hiện thực hóa cơ chế "Hậu kiểm". Tuy nhiên, dự thảo cần quy định rõ trách nhiệm pháp lý của dữ liệu số. Dữ liệu từ doanh nghiệp truyền về có được sử dụng trực tiếp để làm căn cứ xử phạt nguội hay không? Nếu không, việc chuyển đổi số chỉ dừng lại ở mức độ "tham khảo", thiếu tính răn đe.

5. Về công cụ kinh tế (thuế - phí)

Đề xuất: Chuyển từ "đóng góp tài chính" sang "thu thuế bảo vệ môi trường" đối với sản phẩm, bao bì không tái chế.

Bình luận: Đề xuất này thay đổi bản chất dòng tiền.

"Đóng góp tài chính" thường đi vào Quỹ bảo vệ môi trường để hỗ trợ trực tiếp hoạt động tái chế (nguyên tắc EPR).

"Thuế" sẽ đi vào Ngân sách nhà nước và việc chi ngược lại cho môi trường thường phức tạp hơn.

Cần đánh giá kỹ tác động xem liệu việc chuyển sang thuế có làm giảm nguồn lực hỗ trợ trực tiếp cho các doanh nghiệp tái chế hay không.

Tổng kết và khuyến nghị

Bản đề xuất của Cục Môi trường mang tính đột phá và phù hợp với xu hướng tinh gọn bộ máy. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn môi trường, cần bổ sung các "chốt chặn" sau vào Dự thảo:

* Hệ thống tiêu chí cứng: Quy định rõ trong Luật các tiêu chí phân loại dự án, tránh để địa phương tự diễn giải sai lệch.

* Cơ chế hậu kiểm tự động: Bắt buộc áp dụng công nghệ quan trắc online và coi số liệu này là chứng cứ pháp lý để xử phạt, giảm phụ thuộc vào con người đi kiểm tra trực tiếp.

* Làm rõ trách nhiệm liên vùng: Đặc biệt với môi trường nước và không khí, cần giữ vai trò điều phối chặt chẽ của Bộ NNMT đối với các dự án trên lưu vực sông liên tỉnh, tránh việc chia nhỏ dự án để địa phương cấp phép nhưng hậu quả thì cả lưu vực gánh chịu.

Lưu ý: Nên có quy định "Linh hoạt sức chịu tải môi trường nước" (Mục III.3 trong đề xuất) để đảm bảo chặt chẽ về mặt kỹ thuật.

Thái Bình, ngày 4/2/2026

Người viết góp ý

 Tô Văn Trường

Tác giả gửi BVN 

----

Xem thêm: 

1. Những nội dung sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường 2020 theo Luật số 146/2025/QH15.

2. Dự thảo Luật sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2025 trình Quốc hội

3. Tổng hợp điểm mới của Luật sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường theo bản dự thảo mới nhất được Quốc hội thông qua vào ngày 11/12/2025.