Bauxite Việt Nam

Nguyễn Thị Ngọc Hà

Trước khi đọc phân tích, mình muốn nói rõ về dữ liệu: 

Thứ nhất, dữ liệu BOP Quý 1, Quý 2/2026 của NHNN chỉ là tạm tính thôi, NHNN còn điều chỉnh nhiều lần, nên đây chưa phải là dữ liệu đúng. Nhưng mình bình luận là "cảnh báo" để biết đâu những người có trách nhiệm sớm "để tâm" và ra quyết định đúng hơn, phòng ngừa rủi ro sớm hơn. 

Thứ hai, mình chỉ dùng dữ liệu đã công bố (đến thời điểm này, dù là ước tính hay tạm tính) của các cơ quan nhà nước. Mình lưu lại bằng chứng dữ liệu cẩn thận tới thời điểm mình phân tích. 

Cuối cùng, đây là cảnh báo rủi ro cho người làm chính sách, hãy xem như một đóng góp tích cực thay vì cảm thấy "nhạy cảm". Nên nhớ, dữ liệu đều có thể "revise" lại nhiều lần, bạn biết sớm và điều chỉnh sớm thì tốt phải không? 

29 TỶ USD "LỆCH SỔ" GIỮA NHNN VÀ TCHQ: XUẤT KHẨU NHIỀU HƠN, NHƯNG GIỮ LẠI ĐƯỢC BAO NHIÊU?

Có một con số ít người để ý, nhưng theo tôi đáng được cảnh báo.

6 tháng đầu năm 2026, theo số liệu Hải quan, Việt Nam "nhập siêu 16,65 tỷ USD". Cùng kỳ, trên cán cân thanh toán của Ngân hàng Nhà nước, cán cân hàng hóa lại "xuất siêu 12,3 tỷ USD". Hai nguồn số liệu chính thức lệch nhau khoảng "29 tỷ USD".

Hai nguồn luôn lệch nhau một chút do cách tính, thống kê theo giá khác nhau, nhưng điều bất thường là năm 2024, 2025 chúng gần như khớp (các bạn xem biểu đồ dựa trên số liệu thu thập chính thức từ NHNN và TCHQ tôi để trong bài, các năm trước đó tôi không làm dữ liệu, nhưng kiểm chứng qua thì không có hiện tượng lệch dữ liệu đến mức từ âm nặng sang dương lớn như thế này). Sang năm 2026, độ lệch tăng gần gấp ba, và lệch ở cả xuất khẩu lẫn nhập khẩu.

Về lý thuyết, BOP là dữ liệu hạch toán theo FOB (chưa gồm phí logistic, bảo hiểm), TCHQ hạch toán theo CIF. Theo dữ liệu các năm trước, chênh lệch này: (CIF-FOB)/FOB ở mức 4.8%. Nguyên tắc hàng hoá nào hạch toán giữa 2 cơ quan cũng khác nhau một chút, nhưng không đáng kể. 

Có phải do cước tàu, bảo hiểm tăng vì giá dầu và eo Hormuz? 

Chỉ một phần nhỏ. Kể cả khi cước và bảo hiểm chiếm tới 8% giá hàng nhập (mức trần mà số liệu dịch vụ cho phép), phần này cũng chỉ giải thích được khoảng một phần ba chênh lệch nhập khẩu, và hoàn toàn không giải thích được 26,5 tỷ USD lệch ở phía xuất khẩu.

Phần còn lại nhiều khả năng đến từ: (i) hàng gia công thuộc sở hữu của doanh nghiệp nước ngoài: đi qua Việt Nam nhưng ngoại tệ không thuộc về Việt Nam => Đây là điểm nguy hiểm khi Mỹ đang đưa Việt Nam vào tầm ngắm trừng phạt trung chuyển hàng hoá/lẩn thuế/trốnt thuế trừng phạt của Mỹ; (ii) số liệu cán cân thanh toán quý II còn sơ bộ, có thể còn điều chỉnh (như đã ghi chú cẩn trọng ở trên); (iii) vàng, khai sai trị giá và những dòng tiền không được ghi nhận.

Nhưng dù là gì, có 5 cảnh báo tôi cho là phía cơ quan nhà nước cần lưu ý khi xử lý dữ liệu và ra chính sách gồm: 

(1) Ảo giác tăng trưởng thương mại: Kim ngạch xuất khẩu tăng hơn 20%, nhưng phần ngoại tệ thực sự thuộc về Việt Nam chỉ tăng khoảng 9%. Xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước chỉ tăng vài phần trăm.

(2) Ngoại tệ trong nước mỏng hơn bề ngoài: Khu vực FDI xuất siêu, nhưng ngoại tệ phần lớn nằm trong chuỗi công ty mẹ – con. Khu vực trong nước nhập siêu khoảng 25 tỷ USD và phải mua đô la từ ngân hàng. Đây là áp lực trực tiếp lên tỷ giá.

(3) Cú sốc logistics và năng lượng là có thật: Giá dầu quanh 110 USD/thùng làm tăng chi phí vận tải và đẩy lạm phát. Doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, dệt may, gỗ sẽ chịu nặng nhất.

(4) Rủi ro xuất xứ với Mỹ: Tỷ trọng gia công từ nguyên liệu nhập khẩu càng cao, càng dễ bị cáo buộc trung chuyển. Dữ liệu chênh lệch này có thể là bằng chứng cáo buộc những điều mà chúng ta không hề muốn, làm khó cho Hiệp định thương mại đang thương thảo tới giữa 2 nước, ý là chúng ta - vì dữ liệu này - có thể thêm một ràng buộc ở "thế yếu". Mỹ đã áp thuế bổ sung 12,5% với khoảng 37% hàng xuất khẩu sang Mỹ theo Báo cáo 301.

(5) Điểm mù số liệu: Nếu một nguồn nói "nhập siêu", nguồn kia nói "xuất siêu", thì dự báo về tỷ giá, dự trữ ngoại hối và dư địa chính sách cũng có thể sai theo. IMF dự báo thặng dư vãng lai của Việt Nam năm 2026 chỉ còn khoảng 0,3% GDP. Tấm đệm ngoại tệ đang mỏng đi nhanh hơn ta nghĩ.

VẬY CHÚNG TA CẦN ĐIỀU CHỈNH GÌ? 

Giải pháp lớn nhỏ thì nhiều, gồm cả điều chỉnh dữ liệu sao cho đẹp. Nhưng giải pháp vì nước vì dân nhất nền là đo xuất khẩu bằng "giá trị gia tăng giữ lại trong nước", không chỉ bằng kim ngạch. Tức là đo bằng giá trị thực, tiền thực mà ta tạo ra. Bỏ qua thành tích ảo diệu chẳng phải tốt hơn sao? 

Đây không phải sáng kiến mới. OECD và WTO đã có bộ dữ liệu thương mại theo giá trị gia tăng (TiVA) hơn 10 năm nay. Trung Quốc và Mexico, hai nền kinh tế có nhiều hàng gia công giống Việt Nam, đều đã làm. Việt Nam có sẵn dữ liệu Hải quan theo loại hình, bảng đầu vào – đầu ra và điều tra doanh nghiệp. Cái cần là ghép dữ liệu và công bố định kỳ, không tốn kém bao nhiêu so với giá trị của việc nhìn đúng bức tranh.

Cái này Việt Nam nên học Trung Quốc các bác ạ. Các nhà kinh tế (Koopman, Wang, Wei, 2012) của Trung Quốc chỉ ra rằng nếu tách riêng hàng gia công, tỷ lệ giá trị trong nước trong xuất khẩu của Trung Quốc thấp hơn nhiều so với kim ngạch. Ví dụ nổi tiếng: chiếc iPhone “xuất khẩu từ Trung Quốc” nhưng phần giá trị Trung Quốc giữ lại chỉ vài phần trăm. Từ đó Trung Quốc lập bảng đầu vào – đầu ra tách riêng khu vực gia công. Mexico, thiên đường gia công ở châu Mỹ cũng làm điều này. Costa Rica, Malaysia, Thái Lan cũng xây dựng chỉ tiêu này, thường với hỗ trợ kỹ thuật của OECD, ADB hoặc WTO. 

Việt Nam gia công thế này càng nên làm thôi. 

Cuối cùng, cực kỳ quan trọng: Minh bạch xuất xứ trước khi đối tác buộc chúng ta làm điều đó. Đối tác này là ai chúng ta biết rồi đó. 

Xuất khẩu kỷ lục là tin vui. Nhưng điều quan trọng hơn là bao nhiêu trong số đó thực sự ở lại nền kinh tế Việt Nam? 

Đây là một phần nhỏ trong bài trình bày của tôi ngày hôm qua. Một phát hiện thú vị về dữ liệu và câu chuyện đằng sau đó khi tôi ngồi phân tích và tìm ra 7 bất cân đối lớn nhất của nền kinh tế hiện tại.

N.T.N.H.

Nguồn: FB Nguyễn Thị Ngọc Hà