Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Khi thành tích được “thiết kế”, được tô vẽ thay vì được tạo ra từ năng lực thật, hệ giá trị xã hội bắt đầu đảo lộn. Sự thật trở nên bất tiện, còn con số đẹp trở thành mục tiêu tối thượng. Đó là dấu hiệu nguy hiểm, bởi nó làm suy yếu nền tảng phát triển từ bên trong.

Hơn chục năm trước, trước ngày lên đường sang Nhật Bản dự một hội thảo, tôi nhận được tin nhắn của nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan: “Anh Trường nên viết một bài về danh hão…”. Gợi ý ngắn gọn ấy như một lời nhắc nhở thẳng thắn về một căn bệnh âm thầm nhưng dai dẳng trong đời sống công quyền và xã hội. Bài viết khi đó đã được đăng trên báo Người Lao động. Gần đây, nhiều bạn đọc lại đề nghị tôi trở lại chủ đề này, dưới một cái tên quen thuộc hơn nhưng không kém phần nhức nhối: Bệnh thành tích – căn bệnh trầm kha có thể kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội của cả một quốc gia.

“Thành tích ảo” nguy hiểm ở chỗ nó không chỉ đánh lừa người khác, mà còn đánh lừa chính chúng ta. Nó làm sai lệch nhận thức, bóp méo hệ thống đánh giá, khiến những quyết sách được xây dựng trên nền tảng thiếu trung thực. Đằng sau những bản tổng kết rực rỡ, những lời khen ngợi trang trọng, có thể là những khoảng trống đáng lo ngại, những vấn đề bị che giấu hoặc đẩy lùi sang tương lai. Và cái giá phải trả cho sự hào nhoáng đó không dừng lại ở một cá nhân, một cơ quan, mà có thể tích tụ thành hệ luỵ dài hạn cho cả nền kinh tế và niềm tin xã hội.

Khi thành tích bị biến thành mục tiêu hình thức

Bệnh thành tích không phải là hiện tượng cá biệt. Nó là sự lệch chuẩn có tính hệ thống, xuất phát từ cơ chế đánh giá, từ tư duy quản lý và cả từ tâm lý xã hội. Biểu hiện rõ nhất của căn bệnh này là việc coi trọng con số hơn thực chất. Báo cáo đẹp, tỷ lệ ấn tượng, chỉ tiêu vượt mức trở thành thước đo chủ yếu của thành công. Trong khi đó, những vấn đề cốt lõi – chất lượng, hiệu quả, tác động lâu dài lại bị xem nhẹ hoặc che lấp.

Khi thành tích được “thiết kế”, được tô vẽ thay vì được tạo ra từ năng lực thật, hệ giá trị xã hội bắt đầu đảo lộn. Sự thật trở nên bất tiện, còn con số đẹp trở thành mục tiêu tối thượng. Đó là dấu hiệu nguy hiểm, bởi nó làm suy yếu nền tảng phát triển từ bên trong.

Sự xâm lấn đa diện của bệnh thành tích

Trong giáo dục điểm số thay thế năng lực. Giáo dục là nơi căn bệnh thành tích bộc lộ rõ ràng nhất. Áp lực tỷ lệ tốt nghiệp gần như tuyệt đối, tỷ lệ học sinh khá giỏi cao bất thường, cuộc đua danh hiệu trường chuẩn, giáo viên giỏi… tạo nên một bức tranh rực rỡ trên giấy tờ. Nhưng đằng sau đó, chất lượng tư duy, năng lực phản biện và kỹ năng thực hành của người học lại chưa tương xứng. Khi điểm số được đặt cao hơn năng lực, khi thi đua của giáo viên được ưu tiên hơn sự phát triển toàn diện của học sinh, giáo dục bị méo mó.

Học sinh học để đạt điểm, giáo viên dạy để đạt chỉ tiêu. Kết quả là xã hội có thể có nhiều bảng điểm đẹp nhưng thiếu những con người đủ năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn. Một nền giáo dục chạy theo thành tích sẽ sản sinh ra thế hệ quen với hình thức, ngại va chạm với sự thật và thiếu khả năng sáng tạo độc lập. Hệ quả của nó không dừng ở nhà trường mà lan sang toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội.

Ở lĩnh vực quản lý nhà nước, bệnh thành tích thể hiện qua những báo cáo tăng trưởng đầy lạc quan, những bản tổng kết “hoàn thành vượt mức chỉ tiêu”. Khi việc đánh giá cán bộ và cơ quan phụ thuộc nặng nề vào các chỉ số định lượng cứng nhắc, xu hướng “làm đẹp” số liệu trở nên khó tránh khỏi. Khoảng cách giữa báo cáo và thực tế vì thế ngày càng giãn rộng. Những khó khăn, tồn tại không được phản ánh trung thực sẽ không được xử lý kịp thời. Lâu dần, bộ máy quản lý vận hành trên cơ sở thông tin thiếu chính xác, dẫn đến quyết định sai lệch.

Trong lĩnh vực kinh tế, bệnh thành tích có thể gây ra những tổn thất hữu hình và khổng lồ. Không hiếm dự án được khởi công rầm rộ, công bố quy mô lớn, tổng vốn đầu tư ấn tượng như một “dấu ấn nhiệm kỳ”. Nhưng sau tiếng vỗ tay là hiệu quả khai thác thấp, thậm chí thất thoát và lãng phí. Tư duy ngắn hạn, muốn để lại “di sản” bằng công trình đồ sộ có thể lấn át tính toán dài hạn và hiệu quả bền vững.

Khi thành tích được đo bằng quy mô vốn và tốc độ tăng trưởng nóng thay vì năng suất và chất lượng, nền kinh tế sẽ phải trả giá bằng nợ nần, môi trường bị suy thoái và cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.

Nguy hiểm hơn, bệnh thành tích còn thẩm thấu vào văn hóa xã hội. Tâm lý “tốt khoe - xấu che”, ngại thừa nhận sai sót, né tránh trách nhiệm khiến sự thật không được khuyến khích. Người nói thẳng, nói thật dễ bị xem là “làm xấu hình ảnh”, trong khi người khéo léo che đậy lại được ghi nhận.

Một môi trường như vậy không thể nuôi dưỡng đổi mới sáng tạo. Bởi sáng tạo luôn bắt đầu từ việc nhìn thẳng vào hạn chế để tìm cách khắc phục. Khi sự thật bị coi là rủi ro, xã hội sẽ rơi vào trạng thái ổn định giả tạo: bề ngoài lấp lánh, bên trong tích tụ yếu kém.

Hệ lụy

Bệnh thành tích tác động trực tiếp đến hai trụ cột của phát triển bền vững: chất lượng nguồn nhân lực và niềm tin xã hội. Trước hết, về con người. Khi hệ thống đánh giá dựa trên hình thức, quá trình đào tạo dễ trở thành cuộc chạy đua đối phó. Người học thiếu năng lực tư duy phản biện, thiếu kỹ năng giải quyết vấn đề – những yếu tố cốt lõi của nền kinh tế tri thức. Xã hội có thể có nhiều bằng cấp nhưng thiếu chuyên gia thực thụ.

Thứ hai, về công bằng xã hội. Nếu danh hiệu và hồ sơ đẹp được coi trọng hơn năng lực thực tế, cơ chế tuyển dụng và bổ nhiệm sẽ bị méo mó. Người tài thực sự có thể bị gạt ra bên lề, trong khi người giỏi hình thức lại được thăng tiến. Sự chọn lọc ngược này làm suy giảm động lực phấn đấu và tạo ra tâm lý hoài nghi.

Thứ ba, về hoạch định chính sách. Khi dữ liệu đầu vào không trung thực, quyết sách khó chính xác. Sai lầm trong phân bổ nguồn lực có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thế hệ. Tổn thất không chỉ là tiền bạc mà còn là chi phí cơ hội – những cơ hội phát triển bị đánh mất.

Cuối cùng, và nghiêm trọng nhất, là khủng hoảng niềm tin. Khi người dân nhận ra khoảng cách giữa lời nói và hành động, giữa báo cáo và thực tế, niềm tin vào các thiết chế xã hội suy giảm. Niềm tin là tài sản vô hình nhưng vô giá. Một khi bị tổn thương, nó rất khó khôi phục. Xã hội thiếu niềm tin sẽ đối mặt với sự thờ ơ, hoài nghi và suy giảm tinh thần hợp tác.

Trả lại giá trị thực cho hai chữ “Thành tích”

Khắc phục bệnh thành tích không thể chỉ bằng lời kêu gọi. Cần thay đổi từ gốc rễ. Trước hết là thay đổi tư duy: coi trọng chất lượng và hiệu quả dài hạn hơn thành quả ngắn hạn mang tính trình diễn. Thành tích chỉ có ý nghĩa khi phản ánh giá trị thực và đóng góp thực cho xã hội.

Về cơ chế, cần xây dựng hệ thống đánh giá minh bạch, đa chiều và có kiểm chứng độc lập. Không thể để tình trạng “vừa đá bóng vừa thổi còi”. Ứng dụng công nghệ số để công khai dữ liệu, tăng cường giám sát thực chất thay vì hình thức. Quan trọng hơn, phải gắn trách nhiệm cá nhân với từng quyết định và từng báo cáo. Người ký báo cáo sai phải chịu trách nhiệm tương xứng. Trách nhiệm rõ ràng là điều kiện tiên quyết để ngăn chặn gian dối.

Trong giáo dục, cần chuyển từ đánh giá dựa trên điểm số sang đánh giá năng lực thực. Trong quản lý kinh tế, cần đề cao hiệu quả đầu tư, năng suất lao động và tính bền vững thay vì chỉ nhìn vào quy mô và tốc độ tăng trưởng. Trên hết, phải xây dựng văn hóa trung thực và dám chịu trách nhiệm. Một xã hội tiến bộ không phải là xã hội không có sai sót, mà là xã hội dám nhìn thẳng vào sai sót để sửa chữa. Khi “nói thật” không còn là rủi ro và “làm thật” được tôn vinh, bệnh thành tích mới có cơ hội bị đẩy lùi.

Lời kết

Thành tích chỉ thực sự có ý nghĩa khi phản ánh đúng giá trị và năng lực thực chất. Một quốc gia không thể lớn mạnh bằng những báo cáo đẹp mà yếu từ bên trong. Khi sự trung thực bị thay thế bởi áp lực chỉ tiêu, khi thành công được đo bằng hình thức thay vì hiệu quả thực, thì hệ luỵ sẽ âm thầm tích tụ và bùng phát ở những thời điểm quyết định.

Đã đến lúc cần nhìn thẳng vào căn bệnh thành tích ảo, khôi phục chuẩn mực trung thực và đề cao chất lượng thực chất. Bởi chỉ trên nền tảng sự thật và năng lực thật, một quốc gia mới có thể phát triển bền vững và giữ vững tương lai của mình.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN