Bauxite Việt Nam

Trúc Phương

Ngày 14 Tháng Ba, một máy bay không người lái (drone) của Iran có giá chừng $20,000 đã đánh trúng dàn radar Saab Giraffe trị giá $2 triệu tại tòa đại sứ Mỹ ở Baghdad, Iraq. Trước đó chỉ một tuần, dàn radar bắn chặn THAAD của Mỹ tại Jordan cũng bị drone Iran phá hỏng.

Tất cả cho thấy vũ khí drone ngày càng nguy hiểm trong chiến tranh hiện đại; và cuộc chiến Trung Đông đồng thời cho thấy Iran đang chơi “đúng bài” của Ukraine với chiến thuật làm tiêu hao nguồn lực đối phương bằng những thứ vũ khí rẻ tiền nhưng hiệu quả.

Mỹ học được gì từ “binh pháp” của Ukraine?

Chiến sự Trung Đông chưa kết thúc nhưng những bài học đầu tiên đã có thể rút ra. Không thể so sánh quân đội Mỹ với Nga và cũng không thể so sánh Ukraine với Iran nhưng điều ít nhiều tương đồng là chiến thuật được áp dụng ở cả hai chiến trường, giữa một bên được đánh giá mạnh hơn và một bên được xem lép vế hơn nhiều lần. Điểm giống nhau nữa là sự ứng dụng tất cả “tuyệt đỉnh công phu” của công nghệ chiến tranh hiện đại.

Sau hai chiến thắng nhanh gọn tại Vùng Vịnh 1991 và 2003, giới hoạch định quân sự Mỹ kết luận rằng bất kỳ cuộc chiến nào trong tương lai cũng có thể dứt điểm chóng vánh và yếu tố quyết định nằm ở các hệ thống công nghệ cao tinh vi và đắt tiền. Tuy nhiên, cuộc chiến Ukraine, giờ đây là Iran, đã và đang cho thấy ngược lại, hay ít ra chỉ đúng một phần. Vũ khí sát thương kinh hoàng từ những Tomahawk vẫn luôn là thứ đáng sợ nhưng nó không là thứ có thể hạ màn một cuộc chiến. Chiến sự vẫn có thể kéo dài và trở thành cuộc chiến tiêu hao; và sự cầm cự phụ thuộc vào khả năng sử dụng vũ khí rẻ tiền được tung ra ào ạt chứ không chỉ dựa vào vài hệ thống tối tân.

Không phải các bài học chiến thuật từ Ukraine đều có thể áp dụng cho mọi cuộc chiến nhưng không thể phủ nhận rằng khả năng thích ứng và tận dụng tối đa những gì đang có, trong điều kiện cực kỳ thiếu thốn, hoàn toàn có thể thay đổi cục diện và làm tiêu hao sức mạnh đối phương. Bằng năng lực uyển chuyển theo thực tế, Ukraine đã viết nên một học thuyết quân sự mới mà bất kỳ cường quốc quân sự nào, kể cả Mỹ, cũng cần nghiên cứu và thậm chí học theo.

hử nhìn lại trận chiến Hắc Hải. Khi chiến tranh nổ ra, Nga tung ra một hạm đội khổng lồ án ngữ quanh Ukraine để phong tỏa đối phương. Trong khi đó, Kyiv có đúng một tàu chiến nhỏ. Khi tàu Nga tiến về Odessa, Ukraine đánh chìm con tàu duy nhất của họ vì lo sợ Nga chiếm được. Không lâu sau, Ukraine bù đắp sự lép vế hải quân bằng cách sử dụng hỏa tiễn tự chế, tàu không người lái, drone và thông tin tình báo chính xác để phá hủy và làm tê liệt ít nhất 25 tàu Nga – khoảng một phần ba Hạm Đội Hắc Hải, trong đó có cả soái hạm Moskva.

Biển cả không là nơi duy nhất Ukraine khiến đối thủ nuốt hận. Đầu năm 2025, sau 18 tháng chuẩn bị, Ukraine bí mật đưa 117 drone FPV (First Person View) vào lãnh thổ Nga bằng xe tải, cài cắm gần năm phi trường ở những khu vực cách nhau rất xa, rồi phóng drone oanh tạc, làm hư hại 10-30% máy bay ném bom tầm xa của Nga. Không chỉ làm suy yếu sức mạnh không quân Nga, cuộc tấn công còn gây cú sốc tâm lý: Kyiv có thể phá hoại bất kỳ tài sản quân sự nào của Nga mà Kremlin nghĩ rằng chúng ngoài tầm với Ukraine. Mỗi chiếc drone mà Ukraine sử dụng chỉ tốn vài ngàn nhưng mức độ thiệt hại trong vụ trên lên tới $7 tỷ.

Những chiến dịch “tinh quái” như vậy, chẳng hạn vụ tấn công bằng drone dưới nước phá hỏng tàu ngầm Nga, cho thấy tư duy “biến báo” của Kyiv là rất đáng nể. Họ luôn phải nghĩ khác, biết tận dụng thời cơ, luôn sáng tạo, trong bối cảnh họ không có nguồn lực và túng thiếu trăm bề.

Đề cập chiến trường Ukraine không thể không nhắc cuộc cách mạng drone quân sự của Kyiv. Không chỉ về kỹ thuật, drone Ukraine đã viết nên một phần học thuyết chiến tranh đương đại. Với Ukraine, drone có thể thay thế pháo binh, thay thế không quân, thay thế hải quân, thay thế xe tăng và thậm chí thay thế tình báo. Tốc độ đổi mới liên tục đối với drone tác chiến – với vô số loại, từ nhỏ đến lớn, từ tầm ngắn vài chục kilomet đến tầm xa vài ngàn kilomet – được thiết kế và ra đời nhanh đến mức được tính theo đơn vị ngày.

Quân đội Ukraine vẫn dựa vào Mỹ và Châu Âu để có được năng lực tác chiến, chẳng hạn hệ thống phòng không Patriot hay các loại đại bác; tuy nhiên, Ukraine đã bươn chải tự chế ra những loại vũ khí giá rẻ trong hoàn cảnh “cái khó ló cái khôn.” Bốn năm chiến sự ở Ukraine cho thấy không có bất kỳ quân đội nào, kể cả Mỹ và Châu Âu, có khả năng sản xuất hàng loạt vũ khí có chi phí thấp và khả năng thích ứng cao như vậy. Ukraine thậm chí tích hợp kỹ thuật trí tuệ nhân tạo (AI) vào các hệ thống drone cũng như nhiều công nghệ quốc phòng khác. Trước năm 2022, khi Nga chưa đưa quân vào xâm lược, Ukraine chẳng là gì trên bản đồ quốc phòng thế giới.

Những gì Mỹ giúp Ukraine những ngày đầu, thời Joe Biden, hoàn toàn đáng đồng tiền bát gạo. Với hơn $1.5 tỷ viện trợ của Biden cho công nghiệp drone Ukraine, Kyiv đã sử dụng gần như không hoang phí một xu. Sản lượng drone tầm ngắn và tầm xa của Ukraine bắt đầu tăng theo cấp số nhân vào năm 2024.

Nguồn cung drone hàng tháng tăng từ 20,000 chiếc vào đầu năm 2024 lên 200,000 chiếc một năm sau đó. Sản lượng drone Ukraine năm nay có thể lên đến bảy triệu chiếc! Điều đáng nói là drone Ukraine thuộc loại “nhỏ nhưng có võ.” Một drone FPV tầm ngắn của Ukraine chỉ khoảng $400 và drone tầm xa khoảng $200,000; trong khi drone tầm ngắn Switchblade 600 của Mỹ có giá hơn $100,000 và drone tầm xa có giá đến vài triệu.

Cốt lõi của chiến tranh hiện đại: “Precise Mass”

Cơn ác mộng drone Ukraine ám ảnh Nga như thế nào thì drone Iran đang gây khó Mỹ tương tự tại Trung Đông. Bài học có thể thấy sờ sờ, không chỉ về kỹ thuật quân sự mà còn về học thuyết chiến tranh. Trong khi đó, quân đội Mỹ là một bộ máy quan liêu khổng lồ và bảo thủ, với những quy trình truyền thống “kiểu Mỹ” ăn sâu vào hệ thống chi phối bộ máy lãnh đạo. Vấn đề đáng nói nữa là quân đội Mỹ bị chi phối quá nhiều bởi các tập đoàn quốc phòng khổng lồ. Họ muốn “ăn đậm” và do vậy họ không mặn mà trong việc sản xuất những thứ “đồ chơi rẻ tiền.”

Một số nhân vật quân sự Mỹ còn cho rằng những bài học từ Ukraine hoàn toàn không áp dụng được cho các cuộc xung đột mà Mỹ tham chiến. Trên trang War On The Rocks, Trung Tướng David Barno (cựu tư lệnh Bộ Tư Lệnh Liên Quân tại Afghanistan từ 2003-2005) và nhà khoa học chính trị Nora Bensahel cảnh báo rằng Mỹ không nên “rút ra những bài học hoàn toàn sai lầm” từ Ukraine, nếu những bài học này “đe dọa các học thuyết quân sự mới và những khoản đầu tư quy mô lớn hiện nay.”

Về cơ bản, quân đội Mỹ vẫn vận hành với các chương trình và phương thức huấn luyện như 30 năm trước. Một số học thuyết của họ đã lạc hậu. Trong khi đó, không phải mọi hình thức tấn công đều có thể dự đoán trước khi chiến tranh bắt đầu. Mỗi bước tiến trong công nghệ quân sự cũng như mỗi thay đổi thực tế chiến trường đều có thể sinh ra yếu tố bất ngờ. Mỹ cần phải học cách thích ứng nhanh hơn. Trong cuộc chiến Ukraine, khả năng thích ứng cấp thời đã thể hiện rõ ở việc sử dụng drone tấn công các mục tiêu và sau đó thiết kế các loại drone chuyên dùng đánh chặn drone đối phương.

Như nhận định của Michael Brown – cựu giám đốc Đơn Vị Đổi Mới Quốc Phòng (Defense Innovation Unit) thuộc Bộ Quốc Phòng Hoa Kỳ, Mỹ cần hình dung cách mà năng lực đối thủ có thể vô hiệu hóa các nền tảng và chiến thuật quân sự tinh vi của Mỹ; học cách điều chỉnh hệ thống với tốc độ cực nhanh, tính bằng giờ hoặc ngày, chứ không phải bằng năm. Và nữa, họ phải thiết kế những loại vũ khí rẻ có thể sản xuất ào ạt và thay thế dễ dàng, sao cho số lượng lớn – chứ không chỉ sự tinh xảo của từng hệ thống – trở thành yếu tố quyết định thành bại trên chiến trường.

Vài năm gần đây, từ cuộc chiến của Nga với Ukraine và nóng hổi là cuộc chiến của Mỹ với Iran, giới quân sự tiếp tục nhắc lại và nhấn mạnh khái niệm sản xuất hàng loạt vũ khí rẻ tiền với kỹ thuật tấn công chính xác (Precise Mass). Mãi gần đây, Mỹ mới thật sự quan tâm “Precise Mass.”

Chỉ đến Tháng Mười Hai, 2025, Mỹ mới sản xuất drone LUCAS (Low-cost Unmanned Combat Attack System – đang được tung ra ở Trung Đông). Như thế là quá chậm so với các đối thủ, đặc biệt Nga, Iran và Trung Quốc. Điều mỉa mai là LUCAS được thiết kế theo mẫu drone Shahed-136 của Iran. Ở đây, cần nhấn mạnh bài toán chi phí. Từ khi chiến sự Trung Đông nổ ra, Mỹ phóng khoảng 400 hỏa tiễn Tomahawk, tương đương 10% kho dự trữ của Mỹ, với chi phí khoảng $800 triệu. Số tiền này có thể mua 23,000 drone LUCAS.

Dĩ nhiên quân đội Mỹ vẫn mạnh nhất thế giới, vô địch thiên hạ, với nhiều “hàng khủng” mà không quân đội nào có thể sánh bằng. Tuy nhiên, ngay cả trong chiến tranh quy ước, hỏa lực áp đảo chưa hẳn mang lại kết quả như ý. Sau nửa tháng bị Mỹ-Israel dội bom tan nát, Iran vẫn còn hỏa tiễn và drone để khuấy động khu vực.

Cuộc xâm lược Ukraine của Nga ban đầu được Kremlin tính chỉ kéo dài ba ngày. Với Mỹ, chiến cuộc Trung Đông có thể không lê thê nhiều năm như cách Nga sa lầy ở Ukraine, nhưng dù thế nào, điều Mỹ có thể thấy ngay trước mắt, trừ phi họ quá ngạo mạn không muốn thấy, là đối thủ yếu vẫn có thể gây bất ngờ. Ngay ngày mai, nếu Trump loan báo, “ta thắng rồi,” quân đội Mỹ vẫn cần nghiền ngẫm lại bài học “Vùng Vịnh tập ba,” về mặt thực tế chiến trường lẫn xây dựng học thuyết. Đó là bài học, biết đâu chừng, có thể áp dụng ở Thái Bình Dương trong tương lai.