Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Đề xuất tăng thuế đối với giao dịch cổ phiếu chưa niêm yết của Bộ Tài chính không chỉ đơn thuần là một sai lệch về công cụ chính sách, mà còn bộc lộ rõ một tư duy quản lý mang nặng tính quyền lực – Khi thị trường không đi theo kỳ vọng, giải pháp được chọn là siết lại bằng thuế. Đây là cách tiếp cận quen thuộc nhưng nguy hiểm – dùng quyền lực tài khóa để bù đắp cho những trì trệ trong cải cách cấu trúc.

Thuế vốn dĩ là công cụ điều tiết, không phải là “cây gậy” để ép thị trường vận động theo ý chí chủ quan. Việc áp thuế cao nhằm buộc doanh nghiệp lên sàn chẳng khác nào thừa nhận rằng các điều kiện nền tảng của thị trường đang có vấn đề, nhưng thay vì xử lý gốc rễ, chính sách lại chọn cách đẩy gánh nặng sang khu vực doanh nghiệp. Đó không phải là cải cách, mà là né tránh cải cách.

Nguy hiểm hơn, cách làm này phản ánh một logic quản lý ngược: thay vì tạo điều kiện để doanh nghiệp đủ chuẩn niêm yết, lại tìm cách trừng phạt những doanh nghiệp chưa đủ điều kiện. Khi “cửa vào” vẫn chật hẹp mà “vùng ngoài” bị đánh thuế nặng, doanh nghiệp không có thêm động lực, mà chỉ có thêm rủi ro. Thị trường, trong trường hợp này, không được dẫn dắt mà bị bóp méo.

Một thị trường vốn lành mạnh không thể được xây dựng bằng áp lực thuế và mệnh lệnh hành chính trá hình. Nếu tiếp tục duy trì cách tư duy này, chính sách không chỉ thất bại trong mục tiêu thúc đẩy niêm yết, mà còn làm xói mòn niềm tin – yếu tố quan trọng nhất của mọi thị trường. Và khi niềm tin bị bào mòn, cái giá phải trả sẽ lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ khoản thu thuế nào có thể thu được.

Rào cản niêm yết không nằm ở ý chí

Để lên sàn chính thức, doanh nghiệp phải bước qua những "ngưỡng cửa" rất cao: vốn điều lệ tối thiểu 30 tỷ đồng với HNX và 120 tỷ đồng với HOSE. Ngoài quy mô vốn, họ còn phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về lợi nhuận, kiểm toán và quản trị công ty. Những yêu cầu này là chuẩn mực cần thiết của thị trường hiện đại, nhưng đồng thời cũng là "ngưỡng lọc" tự nhiên loại bỏ đại bộ phận doanh nghiệp SME (doanh nghiệp vừa và nhỏ).

Việc áp thuế cao vô hình trung đánh đồng những doanh nghiệp SME "chưa đủ lực" với những doanh nghiệp lớn cố tình trì hoãn. Thuế không thể giúp doanh nghiệp tăng vốn hay cải thiện quản trị ngay lập tức. Do đó, công cụ này đang bị dùng sai mục đích khi tác động vào một vấn đề mà nó không có khả năng giải quyết trực tiếp.

Gánh nặng dồn lên doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME)

Khu vực SME vốn là động lực tăng trưởng nhưng lại dễ tổn thương nhất trước các cú sốc chính sách. Khi thuế giao dịch tăng, chi phí huy động vốn của nhóm này sẽ đội lên cao. Nhà đầu tư sẽ rời bỏ các tài sản chưa niêm yết để tìm đến nơi có chi phí thấp và thanh khoản tốt hơn.

Hệ quả là các doanh nghiệp nhỏ vốn đã khó tiếp cận vốn lại càng trở nên yếu thế. Đây chính là nghịch lý – Doanh nghiệp yếu cần hỗ trợ lại phải chịu thuế cao, trong khi doanh nghiệp lớn đủ điều kiện lại được hưởng lợi từ môi trường thuế ưu đãi hơn.

Nguy cơ méo mó thị trường vốn

Thay vì thúc đẩy minh bạch, chi phí giao dịch quá cao có thể đẩy các hoạt động mua bán cổ phần vào "bóng tối". Thị trường OTC chính quy có thể bị thu hẹp, nhường chỗ cho các giao dịch ngầm khó kiểm soát. Điều này tiềm ẩn rủi ro cho nhà đầu tư và làm suy giảm hiệu quả quản lý nhà nước.

Hơn nữa, việc bóp nghẹt thị trường chưa niêm yết sẽ phá hủy "hệ sinh thái" đệm, nơi doanh nghiệp tích lũy kinh nghiệm trước khi lên sàn lớn. Nếu giai đoạn này bị triệt tiêu, nguồn cung doanh nghiệp chất lượng cho tương lai chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng.

Kinh nghiệm quốc tế: Khuyến khích bằng cấu trúc

Nhìn ra thế giới, các quốc gia phát triển không dùng thuế để "ép" niêm yết mà dùng cấu trúc thị trường đa tầng. Hoa Kỳ có hệ thống OTC Markets với nhiều cấp độ linh hoạt. Tại đây, động lực lên sàn đến từ uy tín và khả năng tiếp cận vốn, không phải từ áp lực thuế.

Vương quốc Anh có thị trường AIM dành cho doanh nghiệp tăng trưởng với điều kiện "mềm" hơn. Singapore cũng có bảng Catalist điều chỉnh linh hoạt các yêu cầu về lợi nhuận cho SME. Điểm chung là họ tạo ra lộ trình phát triển tự nhiên thay vì buộc doanh nghiệp phải "nhảy cóc" tiêu chuẩn.

Chính sách cần hướng tới tháo gỡ

Để thúc đẩy niêm yết, cốt lõi là giảm chi phí gia nhập và tạo ra lộ trình phù hợp. Nếu điều kiện niêm yết vẫn cao mà chi phí "vùng ngoài" bị đẩy lên, doanh nghiệp sẽ rơi vào thế kẹt. Thay vì dùng thuế làm công cụ ép buộc, nên hoàn thiện thị trường đa tầng để mỗi nhóm doanh nghiệp đều có "điểm đến" phù hợp. Đồng thời, cần tăng cường hỗ trợ tư vấn và đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Mọi chính sách thuế nếu có, cần được thiết kế theo lộ trình và phân loại kỹ quy mô để tránh gây sốc cho thị trường.

Lời kết

Mong muốn minh bạch hóa thị trường là đúng đắn, nhưng không thể "đi tắt" bằng cách dùng thuế thay thế cho cải cách cấu trúc. Một chính sách thuế thiếu thận trọng sẽ làm suy yếu khu vực SME và bóp méo thị trường vốn.

Thị trường vận hành dựa trên động lực nội tại và niềm tin, không phải bằng mệnh lệnh hành chính. Để doanh nghiệp lên sàn, hãy mở đường bằng cơ chế, thay vì dựng thêm rào cản bằng thuế.

T.V.T.

Tác giả gủi BVN