Bauxite Việt Nam

Mai Phan Lợi

Bốn cách khác để đặt cược vào đức tin

Thiếu Lâm, Đại Nam, Chùa Ba Vàng, Sun Group: Mở rộng phân tích ra ngoài mô hình Xuân Trường, kỳ này khảo sát bốn chiến lược khác — một đã sụp đổ vì thiếu giám sát, một dựa vào cá tính cá nhân, một vượt ranh giới đạo đức, và một tách bạch hoàn toàn khỏi rủi ro tôn giáo.

MÔ HÌNH I — THIẾU LÂM TỰ

Đế chế toàn cầu và bài học về giám sát quyền lực

Năm 495 sau Công nguyên, Thiếu Lâm Tự được lập dưới chân núi Tung Sơn. 15 thế kỷ sau, năm 1981, một thiếu niên 16 tuổi từ An Huy — Lưu Ứng Thành — trốn nhà đến chùa, được ban pháp danh Vĩnh Tín. Năm 1999, ông trở thành Phương trượng đời thứ 30, trụ trì trẻ nhất trong lịch sử 1.500 năm của chùa. 

Triết lý "Phật giáo không tỵ thế" đưa ông đến việc xây dựng một mô hình franchise tôn giáo chưa có tiền lệ: 700+ nhãn hiệu độc quyền toàn cầu, 40+ công ty thành lập tính đến 2011, hơn 60 quốc gia với 1.000+ buổi biểu diễn tính đến 2004, và 8 triệu USD thu về chỉ từ một vở diễn 800 đêm tại Mỹ năm 2006.

Nhưng theo cáo trạng, ông bắt đầu đưa hối lộ từ năm 1995 — bốn năm trước khi chính thức trở thành Phương trượng — và chiếm đoạt tài sản từ năm 2003. Ba thập kỷ xây dựng đế chế song hành với ba thập kỷ tích lũy sai phạm, dưới một cấu trúc quản trị nơi ông nắm toàn bộ quyền lực tôn giáo, tài chính và thương hiệu mà không có cơ chế giám sát độc lập trong suốt 26 năm. 

Bài học kinh tế học tổ chức ở đây rất rõ: khi một thực thể tăng trưởng nhanh hơn tốc độ phát triển của cơ chế kiểm soát nội bộ, rủi ro tích lũy theo cấp số nhân, không phải cấp số cộng.

MÔ HÌNH II — ĐẠI NAM VĂN HIẾN

Khi thương hiệu tổ chức và thương hiệu cá nhân là một

Huỳnh Uy Dũng ("Dũng lò vôi") xây gia sản từ khai thác đá vôi và mô hình khu công nghiệp Sóng Thần ở Bình Dương, rồi năm 2008 khánh thành khu Lạc Cảnh Đại Nam Văn Hiến trên 450 ha — tự thiết kế phối cảnh, không thuê kiến trúc sư nước ngoài. 

Mô hình "tất cả trong một" kết hợp đền đài tâm linh dát vàng với biển nhân tạo, vườn thú và trường đua, phủ sóng toàn bộ tệp khách từ người hành hương đến giới trẻ tìm cảm giác mạnh.

Từ tháng 3/2021, các buổi livestream của vợ ông, bà Nguyễn Phương Hằng, tạo ra hiện tượng truyền thông triệu người xem, đưa Đại Nam thành cái tên xuất hiện hàng ngày trên mọi nền tảng — không ngân sách quảng cáo nào mua được độ nhận diện đó. 

Nhưng tháng 3/2022, bà Hằng bị khởi tố và bắt tạm giam; cuối tháng 9/2023 bị tuyên 3 năm tù. Đây là phép thử thực nghiệm cho câu hỏi kinh tế học thương hiệu: Điều gì xảy ra khi nguồn lực marketing chính của một tổ chức là chính cá nhân người chủ? 

Câu trả lời: Rủi ro tập trung (concentration risk) ở mức tối đa — biến động đời tư của một người trở thành biến động doanh thu của cả tổ chức.

MÔ HÌNH III — CHÙA BA VÀNG

Khi mô hình kinh doanh đi vào vùng cấm đạo đức

Chùa Ba Vàng (Bảo Quang Tự, Uông Bí, Quảng Ninh) từ một cổ tự nhỏ trên núi, dưới sự trụ trì của Thích Trúc Thái Minh từ năm 2007, đến năm 2014 trở thành ngôi chùa trên núi có tòa chính điện lớn nhất Việt Nam (4.500 m² trên diện tích 22 ha) — chỉ trong bảy năm. 

Về tốc độ phát triển hạ tầng, đây là một trong những câu chuyện tăng trưởng ấn tượng nhất của giới tâm linh Việt Nam thời kỳ đó.

Nhưng năm 2019, báo chí phát hiện chùa tổ chức các buổi "thỉnh vong", thuyết giảng "vong báo oán": người đến được thông báo đang chịu nợ nghiệp từ kiếp trước, để thoát nạn phải "trả nợ" qua hình thức công đức, thu về hàng trăm tỷ đồng qua nhiều năm. 

Giáo hội Phật giáo Việt Nam bãi nhiệm mọi chức vụ của ông và yêu cầu sám hối 49 ngày — tuy ông vẫn giữ chức trụ trì. Đây là trường hợp khác về bản chất so với Thiếu Lâm Tự hay Hồ Núi Cốc: không phải thất bại về tài chính dự án hay quản trị nội bộ, mà là một mô hình kinh doanh xây dựng trực tiếp trên việc khai thác tâm lý sợ hãi của người tiêu dùng — điều mà marketing học gọi là "khai thác điểm yếu nhận thức" (exploitation of cognitive vulnerability), một ranh giới đạo đức rõ ràng bị vượt qua, không còn là vùng xám.

MÔ HÌNH IV — SUN GROUP

Tách bạch hoàn toàn: bán hạ tầng, không bán đức tin

Sun Group tiếp cận thị trường tâm linh theo cách khác hẳn ba mô hình trên: không phải nhà sư, không phải doanh nhân có đức tin cá nhân công khai, mà một tập đoàn hạ tầng du lịch áp dụng mô hình đã kiểm chứng ở Bà Nà vào những địa điểm có tiềm năng tâm linh – tự nhiên. 

Năm 2016, cáp treo Fansipan khánh thành với hai kỷ lục Guinness; Sa Pa từ 720.000 lượt khách năm 2013 tăng lên hơn 4,3 triệu lượt năm 2025.

Tháng 1/2020, cáp treo núi Bà Đen khánh thành, vốn đầu tư giai đoạn 1 hơn 2.000 tỷ đồng, do Doppelmayr — hãng cáp treo số 1 thế giới — tư vấn thiết kế. Trên đỉnh núi, tượng Phật Bà Tây Bổ Đà Sơn bằng 170 tấn đồng đỏ cao 72 mét được xây dựng — một trong những tượng đồng cao nhất châu Á. 

Tây Ninh từ 3 triệu khách năm 2019 tăng lên 5,6 triệu lượt năm 2024, doanh thu du lịch đạt hơn 2.520 tỷ đồng. 

Điểm mấu chốt về cấu trúc: Sun Group không tự nhận "kinh doanh tâm linh" — họ kinh doanh hạ tầng tiếp cận (cáp treo, vé, dịch vụ resort), tách bạch hoàn toàn khỏi việc quản lý tôn giáo. 

Đây là mô hình có cấu trúc rủi ro thấp nhất trong bốn mô hình khảo sát ở kỳ này — không có vùng xám giữa tài chính tổ chức và tài chính cá nhân, không có cá nhân nào để "sụp đổ" cùng thương hiệu.

BỐN MÔ HÌNH — BỐN CẤU TRÚC RỦI RO KHÁC NHAU

- Thiếu Lâm Tự: rủi ro tập trung quyền lực — 26 năm không giám sát độc lập, kết thúc bằng án tù.

- Đại Nam: rủi ro thương hiệu cá nhân — biến động đời tư trở thành biến động doanh thu tổ chức.

- Chùa Ba Vàng: rủi ro đạo đức mô hình — kinh doanh dựa trên khai thác tâm lý sợ hãi.

- Sun Group: rủi ro thấp nhất — tách bạch hạ tầng thương mại khỏi quản lý tôn giáo.

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai