Bauxite Việt Nam

Thái Hạo 

Người ta lẫn lộn môn Ngữ văn với các môn như đạo đức/đạo lý, hiểu biết xã hội, quan điểm chính trị, lập trường xã hội...!

Đề thi Tốt nghiệp THPT môn Ngữ văn năm nay đang thu hút sự chú ý và bàn bạc rất lớn của dư luận, nhưng qua đây, tôi tiếp tục nhận thấy một vấn đề cũ mà bản thân đã nhiều lần nêu ra và khẳng định, đó là việc trả lời câu hỏi “Đối tượng và năng lực cốt lõi của môn Ngữ văn là gì?”.

Nói cách khác, nó phải trả lời được câu hỏi, “môn Ngữ văn đang thực hiện nhiệm vụ gì mà các môn học khác không làm được hoặc không có trách nhiệm trọng tâm phải làm?”.

Đặt ra các câu hỏi này là vì tôi luôn thấy người ta lẫn lộn môn Ngữ văn với các môn như đạo đức/đạo lý, hiểu biết xã hội, quan điểm chính trị, lập trường xã hội...

Bởi thế, một học sinh dù có “lập trường vững vàng”, có hiểu biết xã hội rộng rãi, có ý thức đạo lý cao đến đâu, nhưng nếu không nghe và đọc tốt, không trình bày được các nội dung ấy bằng một sản phẩm ngôn từ mạch lạc, thuyết phục, hùng biện, hay và hấp dẫn, thì anh ta vẫn sẽ bị đánh giá thấp về tiêu chuẩn của môn học. Vì tất cả những “phẩm chất” kia không phải cốt lõi của môn Ngữ văn.

Với tôi, môn Ngữ văn trước hết và quan trọng nhất, không thể thiếu, không thể thay thế, là một MÔN HỌC VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ (để hiểu thế giới, giao tiếp với người khác và biểu đạt tư duy của bản thân, bằng các hoạt động nghe, nói, đọc, viết). Về yêu cầu này, chương trình 2018 đã có sự chuyển biến mạnh mẽ, đề thi cũng có những thay đổi nhất định, tuy nhiên đáp án thì cơ bản vẫn theo lối cũ là chủ yếu. Điều này phản ánh sự thiếu đồng bộ và cả những lúng túng trong hệ thống giáo dục.

Xin lấy ví dụ, trong phần Viết, Câu 1 yêu cầu viết đoạn văn để trả lời câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam”. Trước hết đây là một câu hỏi hỏng về mặt khoa học đánh giá/ đo lường giáo dục. 

Ngoài chuyện không phải học sinh nào cũng biết Steve Jobs là ai để mà bàn luận, thì nghiêm trọng hơn, câu hỏi này còn đặt ra một tiền đề mặc nhiên được coi là đúng, là tốt, là mẫu mực, là không cần bàn bãi (về nhân vật Steve Jobs). Nó không cho người đọc/người thi có cơ hội được phản biện nữa. Nhiệm vụ của thí sinh chỉ còn là chấp nhận tiền đề ấy và đi trình bày “giải pháp” để có được “những Steve Jobs Việt Nam”. 

Như thế, bản thân đề đã tước đoạt quan điểm và tư duy độc lập của học sinh và đẩy các em vào thế buộc phải làm một chuyên gia chính sách công hoặc một nhà lãnh đạo quốc gia khi phải đi tìm những giải pháp mang tính vĩ mô vốn thuộc về nhà nước. Rõ ràng, với cách ra đề như thế, môn Ngữ văn đang đặt trọng tâm vào việc đánh giá hiểu biết xã hội của người học, chứ không thực sự chú trọng đến năng lực ngôn ngữ.

Vậy năng lực ngôn ngữ là gì? 

Ngắn gọn là “nghe, nói, đọc, viết”; mà chi tiết ra thì đó là một văn bản với ngôn từ sắc bén, chính xác, có sức mạnh; lý lẽ chặt chẽ; bằng chứng thuyết phục, phản biện sắc sảo, văn phong phù hợp… Khi đó, việc chấm Văn sẽ là đánh giá các tiêu chí ngôn ngữ như luận điểm sáng rõ, lập luận logic, bằng chứng thích hợp, kết cấu văn bản chặt chẽ, ngôn từ chính xác và hay.

Tuy nhiên, không chỉ ở đề thi mà khi tôi đọc nhiều đáp án gợi ý trên báo chí nhà nước, thấy chúng đều tập trung vào việc “chấm ý”, tức chấm cái nội dung về hiểu biết xã hội, chứ không phải các tiêu chí về năng lực ngôn ngữ như đã nêu trên.

Bây giờ ta sẽ ví dụ cụ thể để rõ bản chất của vấn đề. 

Với đề thi đã nói trên, nếu có những thí sinh (không trình bày theo định hướng của đề, với nào là “cần đổi mới giáo dục, khuyến khích sáng tạo, xây dựng môi trường khởi nghiệp, hỗ trợ tài năng, phát triển khoa học công nghệ, dám nghĩ dám làm, bla bla) mà nêu ý kiến rằng “Việt Nam không cần thêm Steve Jobs mà điều cần hơn là hàng triệu kỹ sư giỏi, nhà khoa học giỏi, công nhân lành nghề và các thể chế khuyến khích sáng tạo”. Và các em viết rất “hay”, thì sẽ chấm thế nào? Những thí sinh này có được chấp nhận không? 

Thậm chí có em sẽ viết “Vấn đề không phải là tạo ra những Steve Jobs Việt Nam, mà là cần tạo ra môi trường để bất kỳ ai có ý tưởng đều có cơ hội phát triển”. Rồi em khác lại viết “Việc thần tượng hóa các cá nhân thiên tài là một cách nhìn sai lầm; tiến bộ công nghệ là kết quả của hệ sinh thái chứ không phải một cá nhân”. Em khác nữa lại viết "Khái niệm Steve Jobs Việt Nam là một ẩn dụ hấp dẫn nhưng gây ngộ nhận. Không quốc gia nào phát triển nhờ chờ đợi các thiên tài. Các quốc gia phát triển nhờ xây dựng thể chế tốt để người bình thường cũng có thể sáng tạo...", v.v. 

Vậy đáp án có chấp nhận những bài làm kiểu này không? 

Không, hoặc sẽ không được đánh giá cao (bị cho điểm thấp).

Vì sao thế? 

Vì như đã nói, bản thân cách hỏi trong đề thi đã trói tay trói chân thí sinh khi đưa ra một tiền đề “cấm phản biện”; rồi đến đáp án lại tiếp tục định hướng về nội hiểu biết/quan điểm xã hội, chứ không phải tập trung vào đánh giá năng lực ngôn ngữ mà môn học này vốn phải đảm nhận một cách hiển nhiên.

Nếu chấm đúng “Đối tượng và năng lực cốt lõi của môn Ngữ văn” thì đáp án phải chấp nhận mọi quan điểm. Và cái cần chấm là năng lực sử dụng ngôn ngữ để trình bày cái quan điểm ấy, chứ không phải bản thân quan điểm.

Chúng ta vẫn chệch hướng. 

Khi nhập nhèm môn Ngữ văn với môn Đạo đức hoặc các môn chính trị, hiểu biết xã hội, môn Ngữ văn bị đánh mất ý nghĩa và giá trị thực sự, rơi vào một mớ hỗn mang. 

Đây cũng là lý do mà ta thường thấy sau mỗi kỳ thi, môn này thường được bàn luận sôi nổi bởi tất cả những ai… biết chữ! 

Vì sao thế? 

Vì họ hiểu nhầm rằng môn Văn là một môn kiểm tra kiến thức xã hội và kiến thức văn học, chứ không phải một môn học về ngôn ngữ quốc gia mà ta hay gọi là “tiếng mẹ đẻ”.

Chỉ khi phân định được một cách rạch ròi, thấu hiểu đối tượng và năng lực cốt lõi của môn Ngữ văn với các môn học khác, khi đó việc dạy, học và thi cử mới không còn bị lúng túng và lộn xộn nữa. Và cũng đến khi đó mỗi khi đề thi môn Văn được công bố, chắc chắn cũng sẽ ít đi những ồn ào trên mạng xã hội do sự ngộ nhận (mà hiếm khi thấy xuất hiện đối với các môn học khác)…

T.H.

Tác giả gửi BVN