Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Một Nhà nước pháp quyền không chỉ được đo bằng việc ban hành nhiều văn bản, mà trước hết phải được đánh giá bằng chất lượng của từng văn bản đó. Văn bản pháp luật không được phép để người dân đoán ý.

Xây dựng thể chế không bắt đầu từ những khẩu hiệu lớn, mà bắt đầu từ sự chuẩn xác trong từng câu chữ pháp luật. Hai nghị định mới của Chính phủ đang thu hút sự quan tâm của dư luận vì những lý do khác nhau. 

Một nghị định gây tranh luận do cách diễn đạt khiến nhiều người hiểu rằng việc chia sẻ bài báo trên mạng xã hội cũng có thể bị xử phạt nếu chưa được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả. 

Nghị định còn lại gây ngỡ ngàng khi xuất hiện hàng loạt lỗi đánh máy, lỗi font chữ và sai sót kỹ thuật ngay trong một văn bản quy phạm pháp luật.

Khác nhau về nội dung và hình thức, nhưng cả hai đều phản ánh một vấn đề chung: chất lượng công tác soạn thảo và hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật cần được nhìn nhận nghiêm túc hơn. Bởi một Nghị định chỉ thực sự có giá trị khi không chỉ đúng về căn cứ pháp lý mà còn chuẩn xác trong ngôn ngữ, chặt chẽ về kỹ thuật và đủ sức tạo dựng niềm tin đối với người dân.

Một Nhà nước pháp quyền không chỉ được đo bằng việc ban hành nhiều văn bản, mà trước hết phải được đánh giá bằng chất lượng của từng văn bản đó. Văn bản pháp luật không được phép để người dân đoán ý. 

Theo Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP, hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ tác phẩm báo chí mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có thể bị xử phạt từ 20 đến 30 triệu đồng.

Ngay sau khi công bố, quy định này đã tạo ra sự hoang mang trong giới báo chí và cộng đồng mạng, buộc các cơ quan truyền thông, trong đó có VTV, phải dành thời lượng để giải thích rằng việc áp dụng thực tế không máy móc như vậy mà phải đặt trong tổng thể Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Báo chí.

Thực tế này cho thấy, nếu ngay sau khi ban hành mà một Nghị định phải được giải thích lại, thì cách thể hiện của văn bản chưa đạt được yêu cầu cao nhất của kỹ thuật lập pháp: giúp người dân đọc và hiểu đúng ngay từ lần đầu tiên. Dĩ nhiên, có những vấn đề chuyên môn buộc phải sử dụng ngôn ngữ pháp lý, nhưng sự chính xác về mặt pháp luật và khả năng tiếp cận của người dân không phải là hai mục tiêu đối lập.

Người dân không cần những cuộc "giải mã" sau khi văn bản được ban hành; điều họ cần là sự minh bạch ngay trong từng câu chữ. Sai một dấu chấm cũng làm giảm uy tín của Nhà nước.

Nếu Nghị định 174 đặt ra bài toán về cách diễn đạt, thì Nghị định 206/2026/NĐ-CP lại làm dư luận chú ý bởi ngay những trang đầu đã xuất hiện nhiều lỗi font chữ, lỗi đánh máy, đặt sai dấu thanh và trình bày thiếu thống nhất. Một số ý kiến cho rằng đây chỉ là lỗi nhỏ không ảnh hưởng đến nội dung, nhưng đối với một Nghị định của Chính phủ – văn bản làm căn cứ thực thi pháp luật cho hàng triệu người dân, doanh nghiệp, thanh tra và tòa án thì yêu cầu về tính chuẩn xác phải được đặt ở mức tuyệt đối.

Trong hoạt động lập pháp, hình thức chưa bao giờ chỉ là hình thức. Một lỗi kỹ thuật nhỏ có thể không làm thay đổi bản chất chính sách, nhưng lại làm giảm đáng kể tính trang nghiêm, tính chuyên nghiệp và mức độ tin cậy của văn bản. Hình ảnh một Nghị định đầy lỗi đánh máy rất dễ tạo cảm giác khâu rà soát cuối cùng đã bị xem nhẹ, từ đó làm suy giảm niềm tin của công chúng đối với chính nội dung văn bản.

Đằng sau những sai sót kỹ thuật hay các diễn đạt thiếu chặt chẽ thường không chỉ lỗi cá nhân. Đó còn có thể là hệ quả của áp lực tiến độ, quy trình phối hợp nhiều tầng nấc, trách nhiệm phân tán và khâu kiểm soát chất lượng chưa đủ độc lập.

Cần cơ chế kiểm soát lỗi nghiêm ngặt và ba "bài kiểm tra" bắt buộc. 

Chất lượng của một Nghị định không nên chỉ đánh giá qua lăng kính quy trình, mà phải vượt qua ít nhất ba bài kiểm tra cốt lõi: Tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất; Khả năng thực thi rõ ràng, tránh áp dụng tùy nghi; và cuối cùng là Chất lượng kỹ thuật lập pháp.

Ở bài kiểm tra thứ ba, mỗi từ ngữ đều phải được rà soát cẩn trọng, bởi một từ thiếu chính xác có thể kéo theo nhiều hệ quả pháp lý không mong muốn. Điều đáng tiếc là Nghị định 206 thực chất chứa đựng nhiều tư duy cải cách tích cực đáng ghi nhận như chuyển sang quản lý theo dữ liệu và giá thị trường, hay tăng quyền tự chủ cho chủ đầu tư.

Thế nhưng, những điểm sáng chính sách này lại bị lu mờ bởi các lỗi hình thức hoàn toàn có thể tránh được. Để khắc phục tình trạng này, đã đến lúc công tác lập pháp cần được bổ sung các cơ chế rà soát chuyên nghiệp hơn.

Chúng ta nên cân nhắc thiết lập một quy trình hiệu đính độc lập (proofreading) chỉ tập trung vào việc rà soát lỗi kỹ thuật, ngôn ngữ trước khi trình ký ban hành, giống như thông lệ của nhiều quốc gia. Bắt buộc kiểm tra ngôn ngữ pháp lý bởi tổ hiệu đính chuyên trách và đánh giá hậu kiểm sau khi văn bản có hiệu lực.

Đồng thời, cần có quy định rõ ràng về trách nhiệm giải trình của cơ quan chủ trì soạn thảo và bộ phận thẩm định khi để lọt những sai sót sơ đẳng ra công chúng. Ngôn ngữ minh bạch là nhịp cầu đưa pháp luật vào cuộc sống. Xây dựng Nhà nước pháp quyền không nằm ở số lượng quy định được ban hành, mà nằm ở việc mỗi văn bản phải thực sự là một sản phẩm trí tuệ chất lượng cao, thể hiện sự nghiêm cẩn của bộ máy nhà nước.

Một Nghị định được chuẩn bị kỹ lưỡng sẽ giúp giảm thiểu chi phí giải thích, hạn chế tranh cãi và tăng cường niềm tin xã hội. 

Ngược lại, những văn bản mơ hồ hay nhiều lỗi sẽ tạo ra chi phí phát sinh cho xã hội lớn hơn rất nhiều so với thời gian đáng lẽ phải bỏ ra để rà soát trước đó. Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh cải cách thể chế, chất lượng văn bản pháp luật chính là chỉ số quan trọng đo lường năng lực quản trị quốc gia.

Một Nghị định đúng luật là điều kiện bắt buộc. Nhưng một Nghị định rõ ràng, chuẩn xác, mạch lạc, không có sai sót kỹ thuật và có thể được người dân hiểu đúng ngay từ lần đọc đầu tiên mới là chuẩn mực mà một nền hành chính hiện đại cần hướng tới.

Bởi suy cho cùng, pháp luật muốn đi vào cuộc sống thì trước hết phải được viết bằng thứ ngôn ngữ mà cuộc sống có thể tiếp nhận một cách minh bạch, thống nhất và đầy đủ. Chất lượng văn bản pháp luật là chỉ số trực tiếp của năng lực quản trị quốc gia.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN