Bauxite Việt Nam

Nguyễn Văn Dân

Phản đối phê bình chính trị hoá hàm nghĩa suy diễn quy chụp ý đồ chính trị xấu chứ không phải phản đối nội dung chính trị trong thân phận con người thể hiện ở tác phẩm văn học! – Tất nhiên thuật ngữ cần được hiểu trong ngữ cảnh tranh cãi trên mạng hiện nay. 

Vụ án “Về Kinh Bắc” năm 1982 là ví dụ điển hình về chính trị hoá hàm nghĩa suy diễn quy chụp – Bài thơ Lá diêu bông!!!

Hoàng Thuỵ Hưng

Gần đây, khi có ý kiến phê phán khía cạnh chính trị của một tác phẩm văn học, thì một số người biện hộ cho tác phẩm lại phản bác rằng phê bình văn học đừng “chính trị hoá” văn chương, rằng phê bình văn học phải nhằm vào bản thân những giá trị nghệ thuật của tác phẩm. 

Thực chất, những ý kiến này liên quan đến một vấn đề cơ bản của mỹ học: đó là vấn đề “tự chủ nghệ thuật”. 

Trong lịch sử mỹ học thế giới, người ta đã thống nhất rằng: Tự chủ nghệ thuật được hình thành trong một quá trình lịch sử lâu dài và tự nhiên, như là một khía cạnh của tiến bộ văn hoá, từ giai đoạn hỗn tạp ban đầu của các giá trị tinh thần đến giai đoạn cá thể hoá và khu biệt hoá đặc thù của các hình thái. Việc công nhận sự tự chủ đòi hỏi phải xem xét nghệ thuật trước hết từ chính bên trong nghệ thuật, tập trung vào cốt lõi thẩm mỹ của nó. Như vậy, tự chủ nghệ thuật liên quan đến hệ quy chiếu và tính năng thẩm mỹ của nó. Việc công nhận chính đáng sự tự chủ của “cái mỹ” có nghĩa là nhận thức một cách thích đáng tính nội tại hài hoà đặc thù của nghệ thuật. 

Tuy nhiên, nếu như nghệ thuật là một sự thống nhất tự chủ, được quy định bởi chính các quy chuẩn nội tại của riêng nó, thì đồng thời nó cũng còn là một hiện thực lịch sử, phục tùng sự biến động và điều kiện của đời sống xã hội. Mặc dù vẫn là chính mình, nhưng nghệ thuật không thể tự giam mình tách biệt với thế giới. Vì thế, tự chủ nghệ thuật chỉ có tính tương đối, với nghĩa là nó gắn bó tính nội tại và sự độc lập của hài hoà thẩm mỹ với sự liên kết vào các giá trị khác, với sự phụ thuộc và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các giá trị xã hội và nghệ thuật. Tự chủ nghệ thuật, khi được tôn trọng và hiểu đúng, nó không muốn hợp pháp hoá một ngành nghệ thuật không có chiều sâu và không có sự liên kết với các giá trị khác của con người, cũng như nó không thể chấp nhận hy sinh sự tự do của nó. Trong tinh thần này, tự chủ nghệ thuật cũng chính là TỰ DO NGHỆ THUẬT. Không nên nhầm lẫn nó với những lý thuyết tuyệt đối hoá nó, như thuyết tự chủ, như chủ nghĩa hình thức, chủ nghĩa duy mỹ. 

Như thế, không nên hiểu tự chủ nghệ thuật là biến nghệ thuật thành một khối khép kín tự thân, mà phải thấy rằng tự chủ nghệ thuật là nghệ thuật được quyền TỰ DO SÁNG TẠO mọi giá trị của xã hội theo lăng kính nghệ thuật, không phải chịu bất cứ sự trói buộc bên ngoài nào, trong đó giá trị chính trị được coi là giá trị đầu tiên, bởi lẽ giá trị chính trị là thành phần cơ bản trước hết làm nên THÂN PHẬN CON NGƯỜI. 

Như vậy, ý kiến cho rằng “không nên chính trị hoá văn học” là một ý kiến thiển cận, thậm chí có phần hèn nhát, vì nó trốn tránh nhiệm vụ dấn thân của nhà văn trong việc bảo vệ thân phận con người. 

Còn ý kiến cho rằng văn chương là “nói về thân phận con người chứ không nói về chính trị” lại càng chứng tỏ sự thiếu hiểu biết về khái niệm “thân phận con người”, bởi lẽ, “thân phận con người” đầu tiên chính là “thân phận chính trị”, là “thân phận nhân quyền”.

Cho nên, phê bình về khía cạnh chính trị của tác phẩm thì chỉ làm một việc là chỉ ra tác phẩm đó minh hoạ hay phản biện chính trị. Và đối với kiểu phê bình này, nếu người phê bình làm theo quan điểm đường lối thì có thể được gọi là phê bình minh hoạ, còn nếu phê bình chỉ ra được những ưu điểm và hạn chế trong việc diễn giải thân phận con người thì được gọi là phê bình phản biện. Dù thế nào thì trong cả hai trường hợp cũng không có chỗ cho cách gọi “phê bình chính trị hoá”. 

Xin nhắc lại: "TỰ CHỦ NGHỆ THUẬT" chính là "TỰ DO NGHỆ THUẬT".

N.V.D.

Nguồn: FB Nguyễn Văn Dân