Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Trong quản trị quốc gia, nhiều sai lầm không bắt nguồn từ một quyết định sai, mà từ việc hiểu chưa đúng một khái niệm. Khi một khẩu hiệu bị đặt sai vào vị trí của cơ chế, lời nói từ diễn đàn sẽ dần đi vào chính sách, thâm nhập bộ máy và tác động trực tiếp đến đời sống người dân. 

Do đó, người lãnh đạo không chỉ cần nói đúng, mà phải hiểu đúng điều mình nói, đặt đúng vấn đề và kiến tạo cơ chế để kiểm chứng lời nói bằng thực tiễn. 

Khi một khái niệm trở thành cách nhìn về con người 

Một quyết định chính sách hay chủ trương đều có thể bắt đầu từ một khái niệm. Nếu hiểu sai khái niệm, vấn đề sẽ bị đặt sai, dẫn đến các giải pháp dù quyết liệt cũng chỉ giải quyết được phần ngọn. 

Điều quan trọng không nằm ở sự hùng hồn của diễn văn, mà là phía sau đó có cách hiểu đúng thực tiễn, có cơ chế thực thi và tạo ra kết quả để xã hội kiểm chứng hay không. Ngôn ngữ lãnh đạo không chỉ mô tả thực tại mà còn định hình cách chúng ta hành động. 

Các cụm từ như “lỗi hệ thống”, “tư duy nhiệm kỳ”, “không dám làm” hay “tự diễn biến, tự chuyển hóa” xuất hiện rất nhiều trong đời sống quản trị. Tuy nhiên, thuật ngữ càng lớn càng cần được làm rõ nội hàm, nếu không, chúng dễ biến thành chiếc “mũ” chụp lên nhiều hiện tượng và hoàn cảnh khác nhau. 

Chẳng hạn, khi quy kết "lỗi hệ thống" – cần chỉ rõ lỗi nằm ở thiết kế thể chế, quy trình, phân bổ quyền hạn hay ở con người thực thi. Quản trị quốc gia phải nhận diện đúng cơ chế sinh bệnh và tìm trúng đích cần can thiệp chứ không thể dừng ở việc gọi tên căn bệnh.

Tương tự, cụm từ “tự diễn biến, tự chuyển hóa” trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa XII dùng để nhận diện sự suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, chứ không thể đánh đồng với mọi sự thay đổi trong tư duy của con người.

Lịch sử Đổi mới chứng minh rằng: tư duy quản trị phải thay đổi để thích ứng với thực tiễn. Nếu một người thay đổi nhận thức vì chính sách cũ không còn phù hợp, đó là sự học hỏi. Nhưng nếu thay đổi vì vụ lợi, đi ngược nguyên tắc thì đó là sai phạm. 

Một nền quản trị sáng suốt phải biết phân biệt điều này để không rơi vào cực đoan: bảo thủ trước cái mới hoặc dễ dãi trước cái sai. 

Quyền lực càng lớn, nhu cầu phản biện càng lớn

Một nền quản trị trưởng thành không chỉ cần những người luôn đồng tình. Lãnh đạo càng ở vị trí cao càng cần những cấp dưới dám nói ý kiến trái chiều, chỉ ra những điểm mù trong các quyết định tưởng chừng đã rõ ràng. 

Phản biện xã hội không phải là phủ định quyền lãnh đạo, mà là cơ chế giúp quyền lực không tự kiểm chứng bằng chính nó. Nguy cơ lớn nhất của bộ máy không phải là nghe ý kiến trái chiều, mà là không còn ai dám nói ý kiến đó. Khi tham mưu chỉ nói điều cấp trên muốn nghe hoặc cố bảo vệ quyết định đã có, sai số nhỏ ban đầu sẽ bị nhân lên qua nhiều tầng nấc thành hậu quả lớn. 

Bản lĩnh của lãnh đạo không nằm ở việc luôn đúng, mà là biết mình có thể sai và tạo môi trường để người khác giúp nhận ra cái sai. Trong bối cảnh Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 xác định rõ các nguyên tắc kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và chính quyền gần dân, phản biện phải trở thành một nguồn lực cốt lõi của quản trị hiện đại, chứ không phải một trở lực.

Khẩu hiệu “Ai không dám làm, đứng sang một bên” rất dễ được hoan nghênh, nhưng trong Nhà nước pháp quyền, cần đặt câu hỏi: làm theo quy định nào, trách nhiệm đến đâu và cơ chế xử lý khi sai phạm ra sao? Không thể quản trị bằng tâm lý “cứ làm đi rồi tính”.

Câu nói “Ai không dám làm, đứng sang một bên” còn một khía cạnh hiểu nữa là lợi dụng nó để thanh trừng những người không cùng chí hướng, để thay người trong ekip của mình vào.

Nghị quyết 66-NQ/TW năm 2025 nhấn mạnh đổi mới xây dựng và thi hành pháp luật. Đây mới là gốc rễ của câu chuyện "dám làm". 

Hệ thống cần trả lời được: quyền hạn đã rõ chưa, pháp luật đã thống nhất chưa, và cơ chế bảo vệ người làm đúng pháp luật đã rõ ràng chưa? Khi đó, việc “dám làm” mới không trở thành một canh bạc. 

Đồng thời, khát vọng cống hiến phải được tách biệt với khát vọng chiếm giữ quyền lực. Quyền lực thiếu kiểm soát sẽ tạo ra vòng luẩn quẩn: quyền lực sinh lợi ích, lợi ích củng cố quyền lực, và quyền lực bảo vệ lợi ích. Do đó, thể chế phải đủ mạnh để buộc quyền lực vận hành đúng, nằm trong khuôn khổ pháp luật và có trách nhiệm giải trình.

Cái gốc của cải cách vẫn là con người

Thể chế dù hoàn hảo vẫn phải vận hành qua con người. Công tác cán bộ không thể chỉ dựa vào quy hoạch, mà cần phát hiện, cạnh tranh lành mạnh, đánh giá qua kết quả thực tế và mạnh dạn loại bỏ người kém năng lực. 

Phải có cơ chế tìm kiếm người tài nằm ngoài các vòng quan hệ quen thuộc, tránh việc hình thành một hệ thống nhân sự nghèo nàn về tư duy do chỉ thích những người "giống mình". 

Mô hình chính quyền địa phương từ năm 2025 chuyển sang hai cấp (tỉnh và xã), xóa bỏ cấp huyện. Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 yêu cầu bộ máy mới phải hiện đại, kiểm soát quyền lực và không làm gián đoạn thủ tục của dân. Thước đo cải cách không nằm ở số lượng đầu mối bị cắt giảm, mà ở việc người dân có được giải quyết thủ tục nhanh hơn không, trách nhiệm có rõ ràng hơn không. 

Đổi mới bộ máy trước hết phải đổi cách lãnh đạo 

Trạng thái "vừa chạy vừa xếp hàng" chỉ nên là chuyển tiếp. Cải cách phải đồng bộ giữa ba yếu tố: thể chế rõ, nhân sự giỏi và dữ liệu tốt. Không nên sợ việc phải sửa chữa một chính sách chưa hoàn hảo; điều đáng sợ là biết sai nhưng không dám sửa vì đã lỡ tuyên bố là nó hoàn hảo. 

Cải cách bộ máy phải gắn liền với cải cách tư duy lãnh đạo. Phải chuyển từ tư duy “ra lệnh” sang thiết kế thể chế; từ chờ sai mới xử lý sang quản trị rủi ro; từ nghe báo cáo thành tích sang kiểm chứng bằng dữ liệu thật; và chuyển từ việc coi phản biện là phiền toái sang coi đó là nguồn thông tin giá trị.

Khi lời nói phải chịu sự kiểm chứng của thực tiễn 

Ngôn ngữ lãnh đạo phải đi trước một bước: mọi khái niệm phải có nội hàm, mọi chủ trương phải có cơ chế thực thi, mọi quyền lực phải có giới hạn, và chính sách phải có tiêu chí đánh giá. Quốc gia không thể phát triển chỉ bằng diễn văn hay. Diễn văn chỉ truyền cảm hứng nhất thời, còn thể chế tốt và kết quả thực tế mới tạo ra niềm tin dài lâu. 

Xây dựng văn hóa lãnh đạo biết lắng nghe, phản biện, sửa sai và chịu trách nhiệm phải bắt đầu ngay từ cách sử dụng từng khái niệm và lời nói hôm nay.

Ranh giới sâu xa nhất của quản trị chính là khả năng biến những điều đã nói thành những nguyên tắc đúng, chính sách trách nhiệm và kết quả thực tiễn mà nhân dân có thể kiểm chứng.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN