Bauxite Việt Nam

Alex-Thái Đình Võ

Hóa giải không bắt đầu từ lúc chúng ta đã hiểu và chấp nhận nhau, mà từ chính sự lựa chọn tiếp tục đến gần nhau, ngay cả khi vẫn còn những điều chưa thể hiểu hết.

Có những cuộc gặp gỡ, dù chỉ thoáng qua và không một lời trao đổi, lại để lại trong lòng người ta những câu hỏi dai dẳng hơn cả những cuộc đối thoại dài. Và có những nơi, dù đã đi về không biết bao nhiêu lần, vẫn khiến ta tự hỏi liệu mình đã thực sự tìm được chỗ đứng trong lòng nơi ấy hay chưa.

Một năm trước, tôi trở về Việt Nam theo lời mời tham dự Hội thảo Quốc tế Việt Nam học lần thứ VII, với một tham luận về hòa giải giữa người Việt, hay chính xác hơn, điều mà tôi muốn gọi là hóa giải. Tôi chọn hai chữ ấy bởi tin rằng những chia rẽ do lịch sử để lại không thể được xóa bỏ chỉ bằng những lời kêu gọi đoàn kết, những tuyên bố thiện chí, hay thậm chí bằng sự hòa hợp bề ngoài. Hóa giải, theo tôi, là quá trình kiên nhẫn tháo gỡ những khúc mắc, nhìn nhận những tổn thương và, trên hết, học cách nhìn thấy con người nơi nhau, trước khi nhìn thấy những khác biệt mà lịch sử đã đặt lên họ.

Một ngày trước hội thảo, tôi được thông báo rằng tham luận của mình sẽ không được trình bày. Ban tổ chức vẫn mong tôi tham dự như dự định. Quyết định ấy không hoàn toàn bất ngờ, nhưng cũng không vì thế mà bớt đi nỗi thất vọng. Tôi vẫn đến, vẫn gặp gỡ, vẫn lắng nghe. Điều khiến tôi trăn trở không hẳn là việc mất đi một diễn đàn học thuật, mà là cảm giác có điều gì đó rất căn bản trong sự nhìn nhận giữa con người với con người vẫn còn xa vời.

Tôi không tìm kiếm sự chấp nhận bằng mọi giá, càng không mong được đối xử đặc biệt. Điều tôi mong mỏi, có lẽ cũng là điều giản dị nhất, là được nhìn nhận qua chính con người mình, qua những suy nghĩ, lựa chọn và công việc mình đang làm, thay vì qua một quá khứ mà tôi không lựa chọn, một căn tính mà người khác đã phần nào định nghĩa sẵn cho tôi.

Đêm trước sự kiện ấy, tại khách sạn nơi hội thảo bố trí, tôi bước ra khỏi phòng để xuống quầy lễ tân. Hành lang dài, ánh đèn mờ, gần như không một tiếng động. Phía trước, gần thang máy, một thiếu nữ trong chiếc váy đen đứng lặng lẽ một mình. Mái tóc dài buông xuống, che khuất phần lớn khuôn mặt. Cô không nhìn điện thoại, không nói chuyện, cũng chẳng có vẻ đang vội vã đi đâu. Dường như cô đang chờ đợi một ai đó, nhưng tôi không biết là ai.

Tôi đi ngang qua, thoáng nhìn thấy một phần gương mặt thanh tú, rồi bước vào thang máy.

Khi trở lên, cô vẫn ở đó, nhưng đã chuyển sang một vị trí khác. Lần này, tôi nhìn rõ hơn khuôn mặt ấy. Một vẻ đẹp trầm lặng, khó diễn tả, với ánh mắt và nét mặt không buồn cũng chẳng vui. Tôi không hỏi, cô cũng không nói. Chúng tôi đi qua nhau như hai người xa lạ.

Về đến phòng, tôi đóng cửa, nhưng hình ảnh ấy cứ khiến tôi băn khoăn. Tại sao cô đứng một mình giữa hành lang vắng lặng? Cô đang chờ ai? Và vì sao sự hiện diện ấy lại khiến tôi có cảm giác vừa gần gũi, vừa xa xăm đến vậy?

Tôi mở cửa nhìn ra lần nữa.

Cô đã biến mất.

Cho đến hôm nay, tôi vẫn không biết người thiếu nữ ấy là ai, có thật sự đang đợi ai hay chỉ tình cờ đứng đó. Nhưng hình ảnh ấy đã theo tôi suốt những ngày còn lại của chuyến đi. Và giữa những suy nghĩ về hội thảo, về lịch sử, về quê hương và thân phận của chính mình, tôi chợt nhận ra: Có lẽ Việt Nam trong lòng tôi cũng giống như người thiếu nữ nơi hành lang đêm ấy.

Một Việt Nam đẹp đẽ, quyến rũ, đầy sức sống và tiềm năng, nhưng cũng bí ẩn, xa cách và đôi khi gần như hư ảo. Một Việt Nam mà tôi luôn muốn đến gần, muốn hiểu, muốn góp phần vun đắp, nhưng càng đến gần, đôi lúc lại càng không biết liệu mình đã thực sự chạm được vào điều mình kiếm tìm.

Tôi yêu Việt Nam không phải vì tôi không nhìn thấy những phức tạp, mâu thuẫn hay những nỗi đau trong lịch sử của đất nước và con người. Trái lại, chính vì nhìn thấy chúng mà tôi càng cảm nhận vẻ đẹp, sức chịu đựng và những khả năng chưa được khai mở của con người Việt Nam. Đất nước ấy không chỉ có những trang sử hào hùng, mà còn có những cuộc đời bị khuất lấp; không chỉ có những thành tựu, mà còn có những câu hỏi chưa được trả lời; không chỉ có những người đã tìm được chỗ đứng, mà còn có những người vẫn đang đi tìm sự nhìn nhận.

Là người Việt Nam lớn lên ở bên kia đại dương, tôi mang theo những ký ức được trao truyền từ gia đình, những trải nghiệm của chính mình và cả những điều tôi dần khám phá qua nghiên cứu lịch sử. Nhưng tôi không muốn bị giới hạn bởi bất cứ ký ức hay nhãn định nào trong số đó. Tôi không phủ nhận quá khứ, bởi chính quá khứ đã góp phần hình thành con người tôi. Song tôi cũng không muốn quá khứ trở thành lời phán quyết cuối cùng về tôi, hay về bất kỳ ai khác.

Có lẽ điều cô đơn nhất không phải là đứng giữa hai quê hương, hai thế giới, hay hai cách kể lịch sử. Mà là khi ta thực lòng muốn đến gần một nơi, một con người, nhưng vẫn cảm thấy mình đang được nhìn qua bóng hình của một ai khác.

Và tôi tự hỏi, phải chăng Việt Nam cũng có lúc nhìn những người con xa xứ như thế? Nhìn thấy một quá khứ, một biểu tượng, một căn tính được hình dung từ trước, mà chưa kịp nhìn thấy con người đang đứng trước mặt mình? Nhưng rồi tôi cũng phải tự hỏi ngược lại: liệu chính tôi, trong tình yêu và những kỳ vọng dành cho quê hương, có đang tìm kiếm một Việt Nam theo hình dung của riêng mình, thay vì lắng nghe Việt Nam như đất nước ấy đang thực sự hiện hữu?

Hóa giải, có lẽ, phải bắt đầu từ sự khiêm nhường để đặt ra cả hai câu hỏi ấy.

Trong chuyến đi đó, ngoài hội thảo, tôi còn đi từ Nam ra Bắc để gặp gỡ, tìm kiếm và mời những người Việt Nam cùng tham gia Dự án Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh mà tôi đang xây dựng. Đến nay, dự án đã quy tụ hơn bốn mươi cộng sự, phần lớn là những người trẻ tại Việt Nam, cùng chung một mong muốn: góp phần tìm lại thông tin về những người đã mất tích, phục dựng danh phận, trao lại những tư liệu, kỷ vật và câu trả lời mà nhiều gia đình đã chờ đợi suốt hàng chục năm.

Chính trong những cuộc gặp gỡ ấy, tôi lại tìm thấy một Việt Nam khác với bóng hình lặng lẽ nơi hành lang. Một Việt Nam hiện hữu trong ánh mắt của những đồng nghiệp trẻ, trong sự tận tụy của những người làm công tác tìm kiếm, trong niềm hy vọng của những gia đình còn chờ tin người thân. Một Việt Nam không cần phải được lý tưởng hóa để trở nên đáng quý, bởi vẻ đẹp của nó nằm ngay trong những con người bình thường và những việc làm cụ thể.

Tôi dần hiểu rằng, có lẽ mình không cần phải nắm bắt được toàn bộ Việt Nam, cũng không cần Việt Nam phải lập tức hiểu hết con người mình. Điều cần thiết hơn là chúng ta tiếp tục tạo ra những cơ hội để hiểu nhau, qua sự tin cậy được vun đắp bằng hành động, qua những công việc có ích và qua sự sẵn lòng nhìn nhận cả những điều chưa dễ đồng thuận.

Một hồ sơ được tìm thấy, một kỷ vật trở về, một người mất tích được xác định danh tính, một gia đình nhận được câu trả lời sau nhiều thập niên chờ đợi — những điều ấy có thể không giải quyết được mọi bất đồng lịch sử. Nhưng chúng làm được một việc vô cùng quan trọng: trả lại cho con người vị trí trung tâm của lịch sử.

Và đó chính là điều tôi tin tưởng ở hóa giải. Không phải sự lãng quên, cũng không phải đòi hỏi mọi người phải nghĩ giống nhau. Hóa giải là khả năng cùng nhau giải quyết những điều còn dang dở, để những khác biệt của quá khứ không tiếp tục quyết định toàn bộ cách chúng ta đối xử với nhau trong hiện tại.

Tôi vẫn nhớ người thiếu nữ mặc váy đen đêm ấy. Đôi khi tự hỏi nếu lúc đó mình dừng lại, cất một lời chào, liệu câu chuyện có khác đi? Có lẽ cô chỉ là một người khách bình thường. Có lẽ chẳng có điều gì bí ẩn cả. Nhưng chính sự im lặng giữa hai người xa lạ đã khiến hình ảnh ấy trở thành một ẩn dụ mà tôi không thể quên.

Một năm trôi qua, tôi vẫn đi về giữa những không gian ấy, vẫn làm việc với những con người thuộc nhiều thế hệ, nhiều trải nghiệm và cách nhìn lịch sử khác nhau. Có những cánh cửa mở ra, có những cánh cửa chưa mở. Có những sự tin tưởng được hình thành, cũng có những hoài nghi chưa thể xóa bỏ. Tôi không còn nghĩ rằng chỉ cần thiện chí là mọi điều sẽ được đáp lại. 

Nhưng tôi vẫn tin thiện chí, khi đi cùng trách nhiệm, sự chân thành và những kết quả cụ thể, có thể từng bước làm thay đổi cách con người nhìn nhận nhau.

Nếu một ngày nào đó tôi lại gặp người thiếu nữ ấy nơi cuối hành lang, có lẽ tôi sẽ dừng lại và hỏi một câu thật giản dị: Cô có đang chờ ai không?

Và biết đâu, điều tôi mong nghe nhất không phải là câu trả lời của cô, mà là một câu hỏi ngược lại: Còn anh, anh đang tìm gì?

Bởi suy cho cùng, điều tôi tìm kiếm ở Việt Nam không phải một quê hương hoàn hảo, cũng không phải một nơi phải chấp nhận mọi suy nghĩ của tôi. Tôi chỉ mong có thể đến gần đất nước ấy bằng chính con người mình, được lắng nghe cũng như biết lắng nghe, được đóng góp bằng những gì mình có thể làm tốt nhất, và cùng những người khác giải quyết phần nào những điều lịch sử còn để lại.

Có lẽ ngày ấy, Việt Nam sẽ không còn là bóng hình xa xăm nơi cuối hành lang. Không phải vì mọi bí ẩn đã được giải đáp, mà vì giữa chúng ta đã có một lời chào, một cuộc đối thoại, và những bước chân thực sự hướng về nhau.

Và nếu ngày ấy chưa đến, tôi vẫn sẽ tiếp tục công việc của mình. Bởi tôi tin rằng hóa giải không bắt đầu từ lúc chúng ta đã hiểu và chấp nhận nhau, mà từ chính sự lựa chọn tiếp tục đến gần nhau, ngay cả khi vẫn còn những điều chưa thể hiểu hết.

Washington D.C.

24 tháng 10 năm 2026

A.T.Đ.V.

Nguồn: FB Alex Thai