Bauxite Việt Nam

Mai Phan Lợi 

Thời của khoảng tối đã khép lại. Ai thích nghi sớm sẽ có được thứ quý hơn mọi danh hiệu – quyền được lớn lên mà không phải ngoái lại phía sau. 

Và chính những cuộc trở lại cho thấy, khi chuẩn mực rõ ràng, doanh nhân vẫn có cơ hội thứ hai để cầm cương, vực dậy và đi tiếp. 

Từ bài học cáp điện đến gói bún

Một bên là đế chế dây và cáp điện gần bốn thập kỷ. Một bên là xưởng bún gia truyền lớn lên từ gánh hàng. Một bên bị tuyên 5 năm tù vì “hai hệ thống sổ sách”; Một bên bị phạt 552 triệu vì nước thải. Cả hai từng được hỏi mua với giá trăm tỷ, và cả hai đang trả giá cho những thói quen làm ăn từng được coi là bình thường khi dữ liệu chưa lên tiếng.

Hai lá đơn của một mùa Thu 

Ngày 10/10, TAND TP Hà Nội nhận thêm đơn kháng cáo trong vụ Cadisun: Ông Nguyễn Minh Thành, cựu Phó Tổng giám đốc, xin giảm nhẹ mức 4 năm tù đã tuyên cuối tháng 8.

Trước đó nửa năm, ngày 12/4, bà Nguyễn Thị Bính, chủ thương hiệu bún tươi Nguyễn Bính, gửi đơn “kêu cứu khẩn cấp” lên Chủ tịch UBND TPHCM sau khi bị UBND phường Tân Sơn phạt 552 triệu đồng vì xả thải vượt chuẩn.

Một bên là doanh nghiệp 3 nhà máy, 6 chi nhánh. Một bên là xưởng 70m² với 6 lao động. Không thể và không nên đánh đồng quy mô, tính chất, mức độ cố ý. Nhưng đặt cạnh nhau nhân Ngày Doanh nhân 13/10, khi chúng ta quen nói về doanh thu và thương hiệu triệu đô, hai hồ sơ cho thấy một sự thật: Những “lệ làng” cũ: bán hàng không hóa đơn, hai sổ sách, xử lý môi trường cho qua... đã hết đường.

Cái giá bây giờ không phải là có bị bắt gặp hay không, mà là mọi dấu vết đều đã thành dữ liệu.

Cadisun – Từ tổ hợp tác đến hai phân vùng dữ liệu 

Câu chuyện Cadisun bắt đầu năm 1984 từ Tổ hợp tác Thượng Đình bên bờ phá sản, rẽ sang làm dây cáp điện với vài trăm cuộn dây, mỗi cuộn 200 mét. Năm 1999 thành Công ty TNHH Thượng Đình; năm 2000 dựng nhà máy số 1 ở Thanh Xuân hơn 6.000m²; năm 2003 nhà máy số 2 ở Hải Dương; năm 2008 thêm nhà máy Bình Dương; 2011 xuất khẩu tăng 139%; 2012 có chứng nhận RoHS và VDE. Đến 2025, hệ thống có 3 nhà máy lớn, 1 công ty thành viên, 1 cụm công nghiệp, 6 chi nhánh, tổng vốn đầu tư vượt 80 triệu USD.

Chính trong giai đoạn rực rỡ nhất 2020-2023, một guồng máy khác chạy song song. Theo cáo trạng, công ty dùng phần mềm quản trị chia thành hai phân vùng dữ liệu độc lập: một phân vùng nội bộ ghi toàn bộ hoạt động thực tế, một phân vùng kế toán chỉ chứa giao dịch có hóa đơn để lập báo cáo thuế. Chủ trương bán hàng không xuất hóa đơn, gom tiền mặt chi tiêu nội bộ, một phần gửi tiết kiệm đứng tên người thân.

Kết luận điều tra: doanh thu thực tế hơn 23.000 tỷ, kê khai hơn 22.000 tỷ, bỏ ngoài 1.377 tỷ (khoảng 6%), gây thiệt hại ngân sách hơn 405 tỷ. Gia đình ông Phạm Lương Hòa nắm 90,81% vốn điều lệ 708 tỷ. Trước tòa, ông đã nộp khắc phục hơn 406 tỷ.

Ngày 28/8, TAND TP Hà Nội tuyên ông Hòa 5 năm tù về tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; 5 cấp dưới nhận từ 28 tháng đến 4 năm tù, kế toán trưởng 3 năm, kế toán tổng hợp 30 tháng. Ông Hòa thừa nhận và nói có những khoản chi “không thể đưa vào báo cáo thuế”.

Phần mềm được dựng để tách bạch hai thế giới, lại chính là thứ ghi nhớ đầy đủ nhất thế giới còn lại.

Bún Nguyễn Bính – Bảy đời làm bún và một ống xả 

Bà Nguyễn Thị Bính sinh năm 1970 ở Hà Tây cũ, nhà 7 đời làm bún nhưng học cơ khí; Lăn lộn nhiều nghề, thua lỗ. Năm 1999, sau khi sinh con đầu lòng, bà quay về nghề gia truyền từ gánh bún tự làm tự bán ở Thủ Đức, tự thiết kế dây chuyền nâng công suất từ 200 lên 700 kg/giờ. Bà từng từ chối đơn 1 tấn bún yêu cầu để được 3-4 ngày, vì bún tươi không chất bảo quản không để được quá một ngày.

Thương hiệu từng chiếm thị phần lớn giữa hơn 400 lò bún ở TPHCM. Nhưng đến tháng 4/2026, bà nói với báo chí xưởng chỉ còn vài công nhân, phải tự đứng máy.

Ngày 31/3/2026, UBND phường Tân Sơn ra Quyết định 06/QĐ-XPHC phạt 552 triệu. Kết luận: nước thải xả trực tiếp vượt chuẩn rất nhiều lần: BOD5 vượt 36,7 lần, COD vượt 29,5 lần, TSS vượt 12,9 lần, kèm nitơ, amoni, pH vượt ngưỡng. Phường cho biết từ 10/2025 đã lấy mẫu, hệ thống xử lý nhiều lúc không chạy vì hỏng, đã lập biên bản, cho giải trình, gia hạn nhưng không đạt.

Bà Bính phản bác hai điểm: Lưu lượng xả bị quy 10m³/ngày, trong khi hóa đơn nước quý IV/2025 của bà là 488m³/92 ngày, tức khoảng 5,3m³/ngày đã gồm cả sinh hoạt gia đình. Thời điểm lấy mẫu trùng lúc tràn bột ra cống. Bà nói đã đầu tư hệ thống 30m³/ngày đêm nhưng chi phí hóa chất, thuê kỹ sư quá sức. Bà đề xuất cụm làng nghề có xử lý tập trung và gói tín dụng để di dời, nâng cấp.

Điểm nghẽn pháp lý đáng chú ý: cùng một quý, hai bên nêu hai số hóa đơn nước chênh gần gấp đôi — 488m³ theo bà, 975m³ theo phường. Luật sư cho rằng với thông số ô nhiễm đã công bố, mức phạt phù hợp Nghị định 45/2022, nhưng luật cho phép cân nhắc quy mô, sự cố khách quan, thiện chí khắc phục và việc cơ sở tồn tại từ 1999 khi khu vực còn thưa dân.

Với thương hiệu “bún sạch”, sạch ở khâu ăn chưa đủ. Chuẩn mới đòi sạch cả ở đầu ống xả.

Cái giá của “khoảng tối” 

Cả hai doanh nghiệp trên đều từng lọt vào tầm ngắm vốn lớn. Bún Nguyễn Bính được kể có đối tác Thái Lan muốn mua 60% với định giá hơn 100 tỷ (2017), rồi gọi 8 triệu USD cho 20% trên Shark Tank (2018). Cadisun từng nói về tham vọng tập đoàn đa ngành đa quốc gia (2015).

Nhưng mọi lộ trình M&A, huy động vốn, niêm yết đều phải qua soát xét độc lập, nơi chỉ tồn tại một bộ sổ. Nhà đầu tư thực phẩm sẽ đòi xem hóa đơn và giấy phép môi trường. Nhà đầu tư công nghiệp sẽ đòi xem phân vùng dữ liệu nào là thật. Cái giá của khoảng tối không chỉ là tiền phạt hay án tù, mà là chiết khấu định giá và những thương vụ không bao giờ thành.

Ba trụ cột của chuẩn mới 

Thuế: Từ 1/1/2026, Nghị quyết 198/2025/QH15 bãi bỏ thuế khoán với hộ kinh doanh, chuyển sang tự kê khai theo doanh thu thực. Luật Quản lý thuế 2025 (hiệu lực 1/7/2026, riêng hóa đơn với hộ kinh doanh từ 1/1/2026) kèm Nghị định về hóa đơn điện tử từ máy tính tiền kết nối thuế. Khi hộ kinh doanh phải có hóa đơn đầu vào, đầu ra, chuỗi cung ứng được khép lại từ hai đầu.

Kế toán: Vụ Cadisun cho thấy hai sổ không còn là “tối ưu thuế” vùng xám, mà có thể là tội hình sự. Không chỉ người chủ, kế toán trưởng, kế toán tổng hợp, phó tổng giám đốc đều lãnh án tù. Người làm sổ không thể viện cớ “chỉ làm theo chỉ đạo”.

Môi trường: Phạt tính theo từng thông số, cộng dồn. “Mua dữ liệu đẹp” cũng không còn lối thoát: vụ 59 doanh nghiệp can thiệp dữ liệu quan trắc dẫn tới 74 bị can, 160 trạm bị phát hiện chỉnh sửa; ở Ninh Bình, một đường dây làm giả 110 phiếu kết quả. Xưởng nhỏ hay nhà máy lớn đều đối mặt lấy mẫu bất ngờ và truy trách nhiệm cả chuỗi.

Đẳng cấp doanh nhân thời chuẩn mới vì thế không đo bằng số nhà máy hay số triệu đô, mà bằng độ tin cậy của dữ liệu: con số trong báo cáo thuế khớp với phần mềm quản trị, ống xả sạch như nhãn “sạch” trên bao bì, và nhà đầu tư, cơ quan quản lý, người dân quanh xưởng đều có thể kiểm chứng.

Cuối ngày, vẫn có tia sáng 

Chuẩn mới cần đi kèm hạ tầng và lộ trình, để không tiêu diệt người muốn làm đúng cùng lúc với người cố ý làm sai. Đề xuất cụm làng nghề có xử lý tập trung của bà Bính là một ví dụ.

Và đúng trong mùa 13/10 này, thị trường cũng đón những tín hiệu cho thấy chuẩn mới không triệt tiêu doanh nhân, mà mở đường cho người làm lại một cách bài bản hơn: Bà Nguyễn Thị Như Loan vừa được Tòa phúc thẩm TAND Tối cao tại TPHCM giảm án từ 18 tháng tù cho hưởng án treo xuống 11 tháng 18 ngày cải tạo không giam giữ, khấu trừ 116 ngày tạm giam thì đã chấp hành xong hình phạt. Ngay sau đó, ngày 12/10, Quốc Cường Gia Lai công bố thay đổi Tổng giám đốc và người đại diện pháp luật từ ông Nguyễn Quốc Cường sang bà Như Loan. 

Ông Trịnh Văn Quyết sau gần 4 năm vắng bóng đã trở lại mạng xã hội đầu tháng 2/2026 và được giới thiệu trở lại với vai trò Chủ tịch FLC tại hội thảo ở Gia Lai cuối tháng 3. FLC đã tiếp quản lại quyền quản trị Bamboo Airways vào cuối tháng 9/2025 sau giai đoạn tách ra, với loạt hoạt động xúc tiến đầu tư trở lại. 

Ông Đỗ Anh Dũng được đặc xá dịp 30/4/2025 và trở lại với vai trò Chủ tịch Tân Hoàng Minh. Chỉ trong một năm, doanh nghiệp khởi công dự án Greenera Southmark tại Thanh Trì, Hà Nội, khởi công tổ hợp tại 94 Lò Đúc, đề xuất khu đô thị hơn 4.300ha tại Đà Lạt và được chấp thuận thí điểm dự án 1.800 tỷ tại Khánh Hòa. 

Bài học cáp điện và gói bún gặp nhau ở một điểm: thời của khoảng tối đã khép lại. Ai thích nghi sớm: một bộ sổ, một dòng chảy hóa đơn, một đường ống xả được kiểm chứng... sẽ có được thứ quý hơn mọi danh hiệu: quyền được lớn lên mà không phải ngoái lại phía sau. 

Và chính những cuộc trở lại như của bà Như Loan, ông Quyết, ông Dũng cho thấy, khi chuẩn mực rõ ràng, doanh nhân vẫn có cơ hội thứ hai để cầm cương, vực dậy và đi tiếp

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai