Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Những năm vừa qua, chủ trương tinh gọn bộ máy, xóa bỏ sự chồng chéo và tăng hiệu lực quản lý nhà nước đã được Đảng và Nhà nước triển khai mạnh mẽ: sáp nhập tỉnh, tinh giản đầu mối, thu hẹp tầng nấc, tiến tới nền hành chính phục vụ. Đây là bước chuyển tư duy cốt lõi từ cơ chế "xin - cho" sang mô hình hành chính "kiến tạo", nhằm thực thi chính sách nhanh gọn và đồng bộ.

Một trong những dấu ấn quan trọng mang tính lịch sử là việc hợp nhất Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn với Bộ Tài nguyên và Môi trường (lĩnh vực tài nguyên nước). Đây là lựa chọn căn cơ, đặt lợi ích quản trị quốc gia và sự phát triển bền vững lên trên lợi ích cục bộ ngành. Tuy nhiên, sáp nhập Bộ mới chỉ là bước khởi đầu về mặt cơ học. Để bộ máy thực sự "chạy" tốt, cuộc cách mạng tinh giản nội bộ phải đi vào chiều sâu: tạo ra một cấu trúc quản trị đủ mạnh để ra quyết định nhanh, chính xác và chịu trách nhiệm thống nhất.

Hai cục – Một nhiệm vụ: Sự lãng phí vô hình

Qua rà soát chức năng chuyên môn, sự tồn tại song song của Cục Quản lý công trình thủy lợi (quản lý khai thác, vận hành công trình, cấp nước nông nghiệp) và Cục Quản lý tài nguyên nước  (cấp phép khai thác, quy trình vận hành hồ chứa, quy hoạch tài nguyên) đang bộc lộ những bất cập lớn.

Thoạt nhìn, đây là hai lĩnh vực khác nhau: một bên lo "nguồn nước", một bên lo "công trình". Nhưng xét kỹ, quy hoạch tài nguyên nước và quy hoạch thủy lợi thực chất là hai nhánh của cùng một dòng chảy chính sách. Nước thiên nhiên và công trình thủy lợi chỉ là hai mặt của một tiến trình: khai thác - điều tiết - phân phối - tái bổ sung và bảo vệ.

Việc phân tán chức năng hiện nay giống như điều khiển một cỗ xe mà người nhấn ga và người đạp phanh ngồi ở hai phòng khác nhau. Công việc vẫn diễn ra, nhưng độ trễ lớn, phản hồi chậm và khi xảy ra sự cố, trách nhiệm bị chia nhỏ, khó quy kết.

Thực tiễn và nguy cơ từ sự chia cắt

Sự điều hành phân tán đang dẫn tới những rủi ro hiện hữu cho nền kinh tế và an ninh nguồn nước:

1. Xung đột vận hành và rủi ro thiên tai

Mỗi đơn vị nắm một quy trình, một cơ chế vận hành khác nhau. Đặc biệt trong mùa mưa bão, việc ra quyết định xả lũ hay tích nước cần sự quyết đoán dựa trên bức tranh toàn cảnh. Quy trình hiện tại buộc thông tin phải "chạy" qua nhiều cửa, làm chậm thời gian vàng để ứng phó. Thực tế tại nhiều lưu vực sông miền Trung hay Đông Nam Bộ đã chứng minh: sự thiếu ăn khớp giữa quy hoạch hồ chứa và nhu cầu hạ du thực tế khiến việc điều tiết lũ và cấp nước hạn mặn chưa đạt hiệu quả tối ưu.

2. Rào cản cho Chuyển đổi số và AI

Một bộ máy tách rời kéo theo hai hệ thống cơ sở dữ liệu, hai phần mềm quản lý riêng biệt. Điều này không chỉ lãng phí ngân sách mà còn tạo ra sự đứt gãy dữ liệu (Data fragmentation). Trong kỷ nguyên số, chúng ta không thể xây dựng mô hình "Bản sao số" (Digital Twin) cho một lưu vực sông nếu dữ liệu thủy văn (đầu vào) và dữ liệu vận hành cống đập (đầu ra) nằm ở hai "kho" khác nhau. Thất thoát thông tin dẫn đến dự báo thiếu chính xác.

3. Lãng phí nguồn lực xã hội

Duy trì hai bộ máy đồng nghĩa với hai hệ thống dự toán, hai mạng lưới thanh tra, hai bộ máy nhân sự hành chính. Sáp nhập đúng nghĩa sẽ tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng mỗi chu kỳ quy hoạch và chi phí vận hành thường xuyên.

Giải quyết bài toán "Vừa đá bóng vừa thổi còi"

Có ý kiến lo ngại rằng nếu sáp nhập, ai sẽ giám sát ai? Tuy nhiên, tư duy quản lý hiện đại đã chuyển từ "tiền kiểm" (cấp phép rời rạc) sang "hậu kiểm" và quản trị theo mục tiêu.

Hợp nhất không có nghĩa là buông lỏng giám sát. Ngược lại, khi quy hoạch một nguồn – vận hành một cửa – trách nhiệm một điểm, cơ quan quản lý sẽ phải chịu trách nhiệm cuối cùng về hiệu quả sử dụng nước. Lúc này, việc cấp phép và vận hành không còn xung đột mà hỗ trợ nhau để đạt mục tiêu chung: đủ nước cho sản xuất và an toàn cho dân sinh.

Xu hướng quốc tế: Nhất thể hóa quản lý nước

Thế giới đã đi trước chúng ta trong việc tích hợp quản lý nước để ứng phó biến đổi khí hậu:

- Australia: Sau cuộc khủng hoảng hạn hán, họ đã thống nhất quản lý nước ở cấp liên bang. Một cơ quan duy nhất chịu trách nhiệm từ cấp phép đến điều phối, giúp phục hồi nông nghiệp.

- Israel: Một quốc gia sa mạc nhưng có nền nông nghiệp thần kỳ nhờ hệ thống quản lý thống nhất từ nước ngầm, khử mặn đến tưới nhỏ giọt. 90% nước thải được tái sử dụng nhờ sự điều phối của một đầu mối quốc gia.

- Hà Lan: Mô hình Water Boards quản lý trọn gói từ đê điều, thoát lũ đến nước sạch, đảm bảo quyền lực tập trung và trách nhiệm rõ ràng.

Tại Việt Nam, nhu cầu sử dụng nước hiện nay đã mở rộng vượt xa phạm vi nông nghiệp. Công nghiệp bán dẫn, năng lượng tái tạo và đô thị hóa đều đang "khát" nước. Một cơ quan bị chia nhỏ sẽ không đủ sức điều tiết hài hòa sự cạnh tranh gay gắt này.

Đề xuất và Kiến nghị

Để hiện thực hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước, cần xem xét ngay lộ trình:

Thành lập Cục Quản lý tổng hợp Tài nguyên nước và Thủy lợi (hoặc sáp nhập Cục Quản lý Tài nguyên nước vào Cục Thủy lợi).

Cơ quan này sẽ phụ trách toàn bộ chu trình khép kín: Tài nguyên (Quy hoạch) – Công trình (Đầu tư) – Vận hành (Điều phối) – Cấp nước (Dịch vụ). 

Lợi ích đạt được là:

- Loại bỏ hoàn toàn sự trùng lắp và đùn đẩy trách nhiệm.

- Thống nhất dữ liệu, tạo nền tảng cho quản lý nước thông minh.

- Thống nhất chỉ đạo vận hành từ hồ chứa đầu nguồn đến hệ thống thủy lợi nội đồng.

- Tiết kiệm lớn về biên chế và đầu tư công.

Kết luận: Hành động để chủ trương đi vào cuộc sống

Sáp nhập Bộ là bước đi lớn thể hiện quyết tâm đổi mới, nhưng nếu bên trong Bộ vẫn tồn tại những "ốc đảo" chức năng, hiệu quả cải cách sẽ không thể bứt phá. Tinh gọn bộ máy phải đi đến tận cùng: Một nhiệm vụ – Một cơ quan – Một trách nhiệm.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, bão lũ, hạn mặn cực đoan, mỗi sự trễ nải trong tổ chức bộ máy đều được đánh đổi bằng thiệt hại ngoài đồng ruộng, sự ngưng trệ trong các khu công nghiệp và cuối cùng là ảnh hưởng trực tiếp đến "bát cơm" của người dân.

Đã đến lúc tên gọi phải phản ánh đúng nhiệm vụ, bộ máy phải phản ánh đúng thực tiễn, để đất nước có một hệ thống quản lý nước thông suốt, gọn gàng và hiệu quả.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN