Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Yêu cầu đặt ra cho năm 2026 là phải tái định vị chính sách phát triển nông nghiệp, chuyển từ tư duy ứng phó sang quản trị rủi ro.

Năm 2026 đặt nông nghiệp Việt Nam vào một bối cảnh phát triển hoàn toàn mới, nơi những giả định quen thuộc về ổn định khí hậu, thị trường và chính sách quốc tế không còn giữ nguyên giá trị. Thiên tai cực đoan xảy ra với tần suất và cường độ ngày càng lớn, trong khi môi trường thương mại toàn cầu biến động khó lường dưới tác động của chủ nghĩa bảo hộ, cạnh tranh chiến lược và thay đổi chính sách từ các nền kinh tế lớn.

Trong bối cảnh đó, nông nghiệp không chỉ được nhìn nhận như một ngành sản xuất đơn thuần, mà ngày càng thể hiện vai trò trụ đỡ kinh tế – xã hội, bảo đảm an ninh lương thực và ổn định sinh kế cho phần lớn dân cư nông thôn. Tuy nhiên, chính vai trò này cũng khiến nông nghiệp trở thành khu vực dễ tổn thương nhất trước các cú sốc kép từ thiên tai và thị trường.

Thực tiễn năm 2025 cho thấy, việc duy trì tăng trưởng nông nghiệp không thể tiếp tục dựa vào các công cụ chính sách truyền thống. Yêu cầu đặt ra cho năm 2026 là phải tái định vị chính sách phát triển nông nghiệp, chuyển từ tư duy ứng phó sang quản trị rủi ro, từ mục tiêu tăng trưởng ngắn hạn sang củng cố khả năng chống chịu và thích ứng dài hạn trong một thế giới ngày càng bất định.

Nông nghiệp không chỉ được nhìn nhận như một ngành sản xuất đơn thuần, mà ngày càng thể hiện vai trò trụ đỡ kinh tế – xã hội. Ảnh: Tùng Đinh.

Vai trò của nông nghiệp và những giới hạn của mô hình tăng trưởng hiện nay

Năm 2025, khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm khoảng 11,64% GDP và đóng góp gần 3,8% vào tăng trưởng kinh tế chung. Ngành trồng trọt và chăn nuôi tăng khoảng 3,48% so với năm 2024, bất chấp tác động bất lợi của thiên tai, chi phí đầu vào gia tăng và thị trường biến động. Nông nghiệp tiếp tục giữ vai trò then chốt trong bảo đảm an ninh lương thực với sản lượng lúa đạt 43,54 triệu tấn – mức cao nhất trong bốn năm gần đây – đồng thời tạo sinh kế cho khoảng 13,5 triệu lao động, tương đương gần 26% lực lượng lao động cả nước.

Trong bối cảnh kinh tế chung gặp khó khăn, nông nghiệp tiếp tục phát huy vai trò “bộ đệm” ổn định xã hội. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng sản xuất và khai thác lợi thế truyền thống đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Dư địa mở rộng đất đai không còn, lao động nông nghiệp tiếp tục giảm, trong khi các rủi ro từ thiên tai và thị trường ngày càng mang tính cấu trúc. Đây chính là bối cảnh đòi hỏi sự điều chỉnh căn bản về tư duy và công cụ chính sách.

Nông nghiệp Việt Nam giai đoạn này đòi hỏi sự điều chỉnh căn bản về tư duy và công cụ chính sách. Ảnh: Tùng Đinh.

Thiên tai và biến đổi khí hậu: Thách thức nội sinh đối với tăng trưởng bền vững

Năm 2025 ghi nhận mức độ thiệt hại do thiên tai đặc biệt nghiêm trọng, với tổng thiệt hại kinh tế ước tính trên 98.677 tỷ đồng. Hơn 545.000 ha lúa và hoa màu bị ảnh hưởng, hàng triệu gia súc, gia cầm bị thiệt hại, cùng hệ thống hạ tầng thủy lợi và giao thông nông thôn bị tổn thất nặng nề. Các ước tính cho thấy thiên tai có thể đã làm giảm khoảng 0,2 - 0,4 điểm phần trăm tăng trưởng GDP cả nước, trong đó khu vực nông nghiệp chịu thiệt hại tương đương 2 - 3% quy mô toàn ngành.

Điều này cho thấy thiên tai không còn là rủi ro ngẫu nhiên mà đã trở thành yếu tố cấu trúc tác động trực tiếp đến tăng trưởng và ổn định của ngành nông nghiệp. Trong bối cảnh đó, tiếp cận chính sách cho năm 2026 theo hướng ứng phó sau thiên tai không còn phù hợp. Nhu cầu cấp thiết là chuyển sang quản trị rủi ro thiên tai và tích hợp thích ứng khí hậu vào toàn bộ quá trình quy hoạch, đầu tư và tổ chức sản xuất nông nghiệp.

Biến động thị trường quốc tế: Áp lực từ Hoa Kỳ và Trung Quốc

Song song với thiên tai, nông nghiệp Việt Nam năm 2026 chịu tác động mạnh từ biến động chính sách thương mại toàn cầu. Đối với Hoa Kỳ, nguy cơ gia tăng các biện pháp bảo hộ thương mại, điều tra phòng vệ và yêu cầu tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc ngày càng nghiêm ngặt đặt ra rủi ro lớn cho các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như thủy sản, gỗ, hạt điều và nông sản chế biến. Điều này đòi hỏi năng lực thích ứng chính sách và tuân thủ tiêu chuẩn cao hơn từ cả Nhà nước và doanh nghiệp.

Đối với Trung Quốc, dù tiếp tục là thị trường tiêu thụ lớn của nông sản Việt Nam, xu hướng siết chặt nhập khẩu, chuyển mạnh sang chính ngạch và kiểm soát chất lượng đang bộc lộ những hạn chế của mô hình xuất khẩu truyền thống. Sự phụ thuộc lớn vào một thị trường duy nhất làm gia tăng rủi ro cho tăng trưởng dài hạn.

Hàm ý chính sách: Những trụ cột cần tái định vị

Ngành nông nghiệp cần chuyển từ ứng phó sang quản trị rủi ro thiên tai. Ảnh: Tùng Đinh.

Từ thực tiễn năm 2025, những năm tiếp theo việc tái định vị chính sách nông nghiệp cần tập trung vào một số trụ cột trọng tâm:

Thứ nhất, chuyển từ ứng phó sang quản trị rủi ro thiên tai. Ưu tiên đầu tư cho hệ thống cảnh báo sớm, hạ tầng thủy lợi và đê điều thích ứng khí hậu; lồng ghép bắt buộc yếu tố khí hậu vào quy hoạch vùng sản xuất; mở rộng bảo hiểm nông nghiệp theo hướng Nhà nước chia sẻ rủi ro với người dân và doanh nghiệp.

Thứ hai, tái định vị chính sách thị trường và thương mại nông sản. Chủ động xây dựng kịch bản ứng phó với các thay đổi chính sách thương mại của Hoa Kỳ; đa dạng hóa thị trường xuất khẩu; đẩy nhanh xuất khẩu chính ngạch và nâng cấp hạ tầng logistics, kiểm định đối với thị trường Trung Quốc.

Thứ ba, đầu tư cho “hạ tầng mềm” của tăng trưởng nông nghiệp. Hỗ trợ hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận bền vững và năng lực tuân thủ cho doanh nghiệp và hợp tác xã, coi đây là điều kiện nền tảng để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Thứ tư, phát huy vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong chuyển đổi nông nghiệp. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị, liên kết dài hạn với nông dân và chia sẻ rủi ro thông qua hợp đồng và bảo hiểm nông nghiệp.

Trong giai đoạn mới, cần phát huy vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong chuyển đổi nông nghiệp. Ảnh: Tùng Đinh.

Lời kết

Những diễn biến của năm 2025 và dự báo của năm 2026 và các năm tiếp theo cho thấy rõ rằng bất định đã trở thành trạng thái “bình thường mới” đối với nông nghiệp Việt Nam. Thiên tai không còn là hiện tượng cá biệt, thị trường quốc tế không còn ổn định, và dư địa tăng trưởng dựa trên mở rộng sản xuất ngày càng thu hẹp.

Trong bối cảnh đó, tăng trưởng nông nghiệp chỉ có thể bền vững nếu được đặt trên nền tảng chính sách thích ứng linh hoạt và quản trị rủi ro hiệu quả. Tái định vị chính sách nông nghiệp vì vậy cần được hiểu là quá trình chuyển dịch có chủ đích: từ cứu trợ sang phòng ngừa thiên tai; từ phụ thuộc thị trường sang đa dạng hóa và nâng cấp chuỗi giá trị; từ hỗ trợ phân tán sang đầu tư chiến lược cho hạ tầng cứng và hạ tầng mềm phục vụ sản xuất và xuất khẩu.

Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là lựa chọn chiến lược nhằm bảo vệ sinh kế nông thôn, ổn định xã hội và duy trì vai trò trụ đỡ của nông nghiệp trong nền kinh tế. Nếu năm 2025 là lời cảnh báo rõ ràng về những giới hạn của mô hình cũ, thì giai đoạn tới chính là thời điểm để hành động quyết liệt hơn. Việc tái định vị chính sách nông nghiệp, với sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước và doanh nghiệp, sẽ quyết định khả năng đứng vững của nông nghiệp Việt Nam không chỉ trước những cú sốc hiện tại, mà còn trước những bất định ngày càng lớn của tương lai.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN. Bài đã đăng trên Nông nghiệp môi trường