Bauxite Việt Nam

Mai Phan Lợi 

Khi lo lắng trị thuỷ sông Hồng chưa được giải, việc bê tông hoá dòng sông có phải ngược xu hướng?

Có một nghịch lý thú vị trong câu chuyện sông Hồng đang diễn ra: vào đúng thời điểm Hà Nội lên kế hoạch đổ hàng nghìn m³ kè bê tông dọc hai bờ sông, Seoul — thành phố mà Hà Nội muốn học — đang làm điều ngược lại: phá bê tông để trả lại bờ sông cho đất, cát và cây cỏ.

Không phải vì Seoul thiếu tiền làm bê tông. Mà vì họ đã học được bài học đắt giá: bê tông không “trị” được sông — nó chỉ che đi bề mặt trong khi bài toán thủy văn thực sự diễn ra bên dưới và bên ngoài tầm kiểm soát của bất kỳ tấm kè nào.

I. Con ngựa bất kham nhắc lại – Và lần này bằng số liệu

Sông Hồng không cần giới thiệu về sự hung dữ của nó với người Hà Nội. Hai nghìn năm lịch sử trị thủy, hàng trăm lần vỡ đê, 52 trong 82 năm đầu triều Nguyễn có lụt lội — đây là bằng chứng tích lũy về một con sông mà sức mạnh vượt xa bất kỳ công trình nhân tạo nào từng được dựng lên để kiểm soát nó.

Nhưng nếu những trang sử phong kiến nghe có vẻ xa xôi, thì bão Yagi tháng 9/2024 là bài kiểm tra thực tế vừa xảy ra — và kết quả đáng suy ngẫm. Mực nước sông Hồng tại Hà Nội đạt đỉnh 11,3 mét — cao nhất 20 năm, cách báo động 3 chỉ 0,2 mét. Trên thượng nguồn, sông Thao tại Yên Bái vượt kỷ lục lịch sử 1968 tới 1,31 mét. 

Và đỉnh lũ đó đã được “cắt” nhờ ba yếu tố phối hợp hiếm có đồng thời: hồ Hòa Bình mở cửa xả, hồ Tuyên Quang mở 8 cửa, và Việt Nam gửi công hàm ngoại giao đề nghị Trung Quốc kiểm soát xả lũ thượng nguồn — rồi Trung Quốc đồng ý.

Sự đồng ý của Trung Quốc không phải điều kiện kỹ thuật đảm bảo. Đó là biến số ngoại giao. Không thể đưa vào mô hình tính toán thủy lực như một hằng số.

Mức lũ thiết kế tần suất 1% — tức lũ 100 năm một lần — tại trạm Hà Nội ước tính đạt 13,4 mét. Cao hơn đỉnh Yagi tới hơn 2 mét. 

Đây là con số mà mọi quyết định về cốt cao độ xây dựng trên bãi sông Hồng phải đặt làm nền tảng — và tính đến ngày 19/5/2026, con số đó vẫn chưa được luận chứng đầy đủ trong bất kỳ văn bản chính thức nào của dự án.

II. Seoul đã làm gì? Và tại sao họ phá bê tông? 

Để hiểu tại sao Seoul phá bê tông, cần hiểu họ đã xây bê tông từ bao giờ và tại sao.

Trong suốt thập niên 1960 - 1980, Seoul làm chính xác những gì dự án sông Hồng đang đề xuất: kè cứng toàn bộ bờ sông bằng bê tông, xây đường cao tốc dọc hai bờ, biến hành lang sông thành cơ sở hạ tầng giao thông. Họ còn chôn hẳn một dòng suối lịch sử — Cheonggyecheon — bên dưới đường cao tốc sáu làn xe với hơn 160.000 lượt xe mỗi ngày.

Kết quả sau 30 năm: bờ sông chết về mặt sinh thái, không gian công cộng biến mất, nhiệt độ đô thị tăng do hiệu ứng đảo nhiệt, và chất lượng nước suy giảm nghiêm trọng.

Cuộc đảo chiều bắt đầu năm 2003: Thị trưởng Lee Myung-bak — sau này là Tổng thống Hàn Quốc — quyết định phá bỏ toàn bộ đường cao tốc và khai quật lại dòng suối Cheonggyecheon. Chi phí: 386 tỷ won (khoảng 220 triệu bảng Anh). Thời gian: chỉ 27 tháng. 

Kết quả: dòng suối dài 5,8 km được phục hồi hoàn toàn, thêm 22 cây cầu, đa dạng sinh học tăng 639% trong 5 năm — số loài thực vật từ 62 lên 308, số loài cá từ 4 lên 25. Nhiệt độ dọc suối giảm 3,3 - 5,9°C so với con đường cách đó 7 dãy nhà, và khả năng chống lũ được thiết kế để ứng phó với trận lũ 200 năm mới xuất hiện một lần, chịu được lưu lượng mưa 118 mm/giờ.

Điều quan trọng hơn: đây không phải dự án cô lập. Nó là một phần của chiến lược tổng thể mà Seoul gọi là Dự án Hangang Vĩ đại (Great Hangang Project).

Mục tiêu của dự án: loại bỏ 89% bờ kè bê tông cứng nhắc dọc sông Hàn, thay thế bằng đất, cát và thảm thực vật tự nhiên. Đến năm 2024, 82% bờ sông đã được phục hồi tự nhiên. Kế hoạch trồng 70.000 cây trong một năm để tăng diện tích xanh toàn hệ thống công viên Hangang lên 330%.

Bờ sông tự nhiên được xây dựng bằng cách trồng sậy, cỏ amur và liễu Hàn Quốc sau khi loại bỏ tường chắn bê tông — tạo ra quá trình bồi tích tự nhiên. Rừng sinh thái được thiết kế để phục hồi hệ sinh thái liễu và sậy gần mép nước, trong khi rừng cộng đồng gồm các loại cây có khả năng tiếp cận tốt cho người dân. 

Seoul phân chia bờ sông thành ba vùng: vùng bảo tồn (kiểm soát tiếp cận hoàn toàn), vùng phục hồi (có vùng đệm) và vùng sử dụng (cho phép tiếp cận nhưng kiểm soát tác động).

Để quản lý việc này, Seoul trao quyền cho công dân và các nhóm dân sự thay vì tập trung toàn bộ thẩm quyền vào cơ quan hành chính — mục tiêu thu hút 600.000 công dân tham gia vào Hội đồng Nước sông Hàn.

Bài học cốt lõi từ Seoul:

Bê tông không tạo ra khả năng chống lũ — nó chỉ chuyển dịch vấn đề. Hệ sinh thái tự nhiên ven sông — đất thấm nước, thực vật giữ bờ, vùng đất ngập nước hấp thụ lũ — mới là “miếng bọt biển” thực sự hiệu quả hơn bất kỳ kè cứng nào.

III. Trong khi đó Hà Nội đang làm gì?

Liên danh Đại Quang Minh - THACO - Hòa Phát đề xuất kè cứng toàn bộ bờ sông trong phạm vi dự án, xây dựng mật độ cao trên bãi sông, và bổ sung một hạng mục gây nhiều tranh cãi: sân golf gần 200 ha nằm trên bãi giữa sông Hồng — vùng đất bồi nằm giữa lòng sông, hiện đang là hành lang thoát lũ tự nhiên quan trọng.

Sân golf trên bãi giữa sông Hồng là minh họa đầy đủ nhất cho cách tiếp cận “chống lại thiên nhiên” mà Seoul đã từ bỏ. 

Thứ nhất, sân golf yêu cầu mặt bằng được san phẳng và ổn định — tức là can thiệp vào địa hình bãi bồi tự nhiên vốn đang đóng vai trò điều tiết dòng chảy lũ. 

Thứ hai, thảm cỏ sân golf được duy trì bằng hóa chất và hệ thống tưới nhân tạo — trái ngược hoàn toàn với triết lý phục hồi hệ sinh thái tự nhiên. 

Thứ ba, và quan trọng nhất về mặt thủy lực: đặt công trình cứng trên bãi giữa sông sẽ thu hẹp mặt cắt thoát lũ và có thể nâng cao mực nước lũ tại các vùng xung quanh.

Văn bản 597 của Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội ngày 5/5/2026 đã xác nhận điều này khi phát hiện hồ sơ liên danh có “các giải pháp trị thủy có can thiệp vào vùng lòng sông, bãi sông” mà không có luận chứng pháp lý đầy đủ. Tức là ngay cơ quan quy hoạch của thành phố cũng đang đặt câu hỏi về những gì liên danh muốn làm với lòng sông.

IV. Công viên Rồng Sông Hồng – Khi triết lý đúng gặp thiết kế đẹp

Trong khi liên danh nhà đầu tư nghiêng về hướng kè cứng và xây dựng mật độ cao, có một đồ án khác — ít được biết đến hơn nhưng được giới chuyên môn quốc tế đánh giá cao hơn nhiều.

Năm 2024, trong cuộc thi quy hoạch quốc tế do Hà Nội tổ chức cho khu vực bãi bồi sông Hồng, liên danh công ty enCity (Việt Nam) và SIURA Studio (Indonesia) đề xuất phương án “Công viên Rồng Sông Hồng” (Red River Dragon Park). Phương án đạt giải Ba trong cuộc thi năm 2024, tiếp theo đó giành giải thưởng của Viện Quy hoạch Singapore năm 2025 và giải “Dự án tương lai của năm” tại giải thưởng Kiến trúc ASHUI 2026.

Triết lý cốt lõi của đề xuất này là nghịch đảo hoàn toàn so với hướng tiếp cận của liên danh đầu tư: không chống lại nước — thích ứng với nước.

Ba hành động thiết kế cụ thể:

Phục hồi (Restore): Tái tạo hệ sinh thái bãi bồi — khôi phục rừng ngập nước trên các bãi cát nổi, phục hồi vùng đất ngập nước đóng vai trò bể thấm và lọc tự nhiên, trồng lại thảm thực vật bản địa theo từng vùng sinh thái của sông. Bãi bồi không phải vùng đất “bỏ hoang” cần khai thác — nó là hệ thống tự nhiên đang hoạt động cần được bảo vệ và mở rộng.

Kết nối (Reunite): Tạo các hành lang xanh nối con người với dòng sông — đường đi bộ nổi trên mặt nước thiết kế theo kiểu “thăng giáng” theo mực nước theo mùa, cầu tạm và sàn gỗ lắp ghép có thể tháo dỡ trước mùa lũ và lắp lại sau mùa lũ, điểm quan sát thiên nhiên và bến thuyền bằng vật liệu nhẹ. Sông Hồng có hai “khuôn mặt” — mùa khô và mùa lũ — và thiết kế của không gian ven sông cần tôn trọng cả hai thay vì cố định vào một trạng thái duy nhất.

Tái sinh (Regenerate): Tạo không gian công cộng thích ứng — công trình văn hóa, chợ nổi, không gian nghệ thuật sử dụng kết cấu nổi hoặc kiến trúc lắp ghép có thể di chuyển. Các hoạt động kinh tế ven sông — chợ hoa, chợ nông sản, làng gốm — được tích hợp vào thiết kế không gian thay vì bị di dời ra khỏi nó.

V. Hà Nội nên làm gì khác?

Từ bài học Seoul và phương án Công viên Rồng, dưới đây là sáu đề xuất kỹ thuật cụ thể mà dự án sông Hồng cần xem xét nghiêm túc trước khi tiến vào giai đoạn thiết kế chi tiết:

1. Thay kè cứng bằng kè mềm sinh thái trên phần lớn tuyến bờ

Kè cứng bê tông chỉ cần thiết tại các vị trí điểm nút kỹ thuật cao (chân cầu, công trình cống, khu vực đất yếu). Trên 60 - 70% chiều dài tuyến, hoàn toàn có thể áp dụng kè mềm sinh thái: tấm đất có gia cố thực vật (bioengineering), thảm đá cuội kết hợp cây liễu và sậy, kè đá rọ kết hợp thảm cỏ. Kè mềm sinh thái có chi phí xây dựng thấp hơn 30 - 50%, chi phí bảo trì thấp hơn đáng kể do tự phục hồi theo thời gian, và cải thiện sinh thái ven sông thay vì tiêu diệt nó.

2. Thiết kế bãi bồi thành “miếng bọt biển” đô thị

Thay vì san phẳng bãi bồi để xây dựng, giữ nguyên địa hình tự nhiên và thiết kế hệ thống hồ điều tiết phân tán — các hồ nhỏ 0,5 - 2 ha nằm rải rác trong bãi bồi, kết nối với nhau qua kênh dẫn tự nhiên. Trong mùa khô, đây là không gian công cộng và hồ sinh thái. Trong mùa lũ, đây là bể chứa tạm thời giảm tải cho lòng sông chính. Mô hình này (Sponge City) đã được Trung Quốc áp dụng tại hơn 30 thành phố với kết quả giảm đỉnh lũ đô thị 20 - 30%.

3. Xây đường hầm TBM chứa nước mưa thay vì kè mặt

Seoul đang xây dựng hệ thống đường hầm chứa nước mưa TBM (Tunnel Boring Machine) dưới ba khu vực trọng yếu — Gangnam, Gwanghwamun và suối Dorim — để xử lý lượng mưa cực đoan ngày càng tăng do biến đổi khí hậu. Chi phí cao hơn kè mặt nhưng không chiếm dụng mặt đất, không ảnh hưởng đến cảnh quan, và hiệu quả hơn trong xử lý mưa cực đoan ngắn hạn. 

Đối với Hà Nội, một số đoạn tuyến qua nội đô (đoạn Tây Hồ, đoạn Hoàn Kiếm) hoàn toàn phù hợp với giải pháp này.

4. Cốt cao độ +13,4 mét là ngưỡng tối thiểu bắt buộc

Mọi công trình kiên cố trong phạm vi dự án — dù là nhà ở, công trình công cộng hay hạ tầng kỹ thuật — phải được xây dựng với cốt nền tối thiểu +13,4 mét (mực nước lũ tần suất 1%) với hệ số an toàn cộng thêm 0,5 mét. Không có ngoại lệ vì lý do “tiết kiệm chi phí” hay “điều chỉnh thiết kế sau.” 

Luận chứng thủy lực cho con số này phải được công bố công khai và thẩm định bởi cơ quan độc lập trước khi cấp phép xây dựng bất kỳ hạng mục nào.

5. Vùng đệm ngập không xây dựng rộng tối thiểu 200 mét tính từ mép nước mùa khô

Seoul duy trì vùng đệm không xây dựng dọc sông Hàn — chỉ công viên và hạ tầng kỹ thuật nhẹ. Đối với sông Hồng, với chế độ lũ phức tạp hơn nhiều, vùng đệm này cần rộng tối thiểu 200 mét tính từ mép nước mùa khô. 

Trong vùng đệm này: chỉ cho phép công trình tạm, lắp ghép, có thể di dời trước mùa lũ. Không bê tông hóa, không nền móng cứng, không công trình kiên cố.

6. Loại bỏ sân golf trên bãi giữa, thay thế bằng công viên sinh thái nổi

Bãi giữa sông Hồng — vùng đất bồi nằm giữa lòng sông — cần được bảo vệ hoàn toàn khỏi bất kỳ can thiệp làm thay đổi địa hình. Thay vì sân golf 200 ha, đây là địa điểm lý tưởng nhất để triển khai phương án “Công viên Rồng”: rừng ngập nước tự nhiên, vùng đất ngập nước hồi sinh, điểm quan sát thiên nhiên bằng vật liệu nhẹ, và hệ thống đường đi bộ lắp ghép tháo lắp theo mùa. Chi phí thấp hơn sân golf hàng chục lần, giá trị sinh thái và phòng lũ cao hơn vô cùng.

VI. “Sống chung với lũ” – Không phải buông tay mà là thông minh hơn

“Sống chung với lũ” không có nghĩa là không làm gì, để mặc nước lũ tràn qua mỗi năm. Nó có nghĩa là thiết kế đô thị thừa nhận thực tế thủy văn của con sông thay vì cố gắng che giấu nó bằng bê tông.

Sông Hồng là con sông có hai mùa rõ rệt: mùa cạn từ tháng 11 đến tháng 5 khi mực nước xuống thấp, bãi bồi lộ ra rộng mênh mông; và mùa lũ từ tháng 6 đến tháng 10 khi nước dâng, bãi bồi ngập dần. 

Đây không phải tai họa — đây là nhịp sống tự nhiên của con sông. Ngay tại suối Cheonggyecheon, thiết kế tường bậc thang cho phép du khách tiếp cận khi mực nước thay đổi, tạo ra sự thú vị theo mùa khi các mức nước ngập và lộ ra theo chu kỳ. 

Hà Nội có thể làm điều tương tự — và trên quy mô lớn hơn nhiều.

Kuala Lumpur là ví dụ đáng tham khảo: sau khi xây dựng đường hầm đa chức năng SMART năm 2007 để kiểm soát lũ thượng lưu, chính phủ Malaysia mới tiến hành từng bước dự án “River of Life” — cải tạo cảnh quan ven sông, cải thiện đô thị và phát triển du lịch. Dự án đã thành công thúc đẩy kinh doanh địa phương và tăng cường du lịch thông qua cải thiện môi trường. 

Đây chính xác là thứ tự mà Hà Nội cần áp dụng: kiểm soát lũ trước, đô thị hóa sau.

Câu hỏi không phải là “Hà Nội có thể sống chung với lũ không?” — câu trả lời là có, và người dân bãi sông đã làm điều đó hàng trăm năm với sự khôn ngoan mà bản vẽ quy hoạch chưa chắc đã vượt qua được. 

Câu hỏi thực sự là: Hà Nội có đủ dũng cảm để thiết kế đô thị thích ứng với thiên nhiên thay vì chống lại nó, giống như Seoul đã làm — dù điều đó đòi hỏi phải từ bỏ kè bê tông, từ bỏ sân golf trên bãi giữa, và từ bỏ ảo tưởng rằng bê tông sẽ “thuần hóa” được con sông dữ nhất Đông Nam Á không?

-------

Tài liệu tham khảo dựa trên: 

Dữ liệu phục hồi sông Hàn Seoul (Seoul Metropolitan Government, 2024), nghiên cứu Cheonggyecheon Stream Restoration (Landscape Architecture Foundation), phương án “Công viên Rồng Sông Hồng” của enCity & SIURA Studio (giải thưởng 2024–2026), dữ liệu lũ Yagi tháng 9/2024, và các văn bản quy hoạch dự án Trục Đại lộ Cảnh quan Sông Hồng tháng 5/2026.

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai