Bauxite Việt Nam

Thái Hạo

[Người đề xuất thành lập và sau đó phụ trách Gia Định báo - tờ báo bằng chữ Quốc ngữ đầu tiên của nước ta, là nhà bác học Trương Vĩnh Ký(1). Ông cũng chính là nhân vật đã và đang bị không ít thành phần nhân danh "yêu nước", "chống lật sử" liên tục đấu tố bằng những quy kết và ngôn từ thô tục nhất trong thời gian qua. Xin đăng lại bài viết trên báo Dân trí, số ra hôm qua, 20.6.2026 của tác giả Lương Diệp Phong]

Phát hành số thứ nhất vào ngày 15/4/1865 tại Sài Gòn, Gia Định báo là tờ báo tiếng Việt đầu tiên viết bằng chữ Quốc ngữ (chữ La tinh) ở Việt Nam.

Sự kiện ra đời và phát triển trong thời gian 44 năm (15/4/1865 - 1/1/1910), đóng góp lớn nhất của Gia Định báo là đã trở thành phương tiện truyền bá, phát triển sâu rộng chữ Quốc ngữ trong đời sống văn hóa, xã hội, giúp cho ngôn ngữ này dần thay thế chữ Hán và chữ Nôm. Đặc biệt, Gia Định báo đã đặt nền móng cho sự ra đời của nền báo chí Quốc ngữ Việt Nam nói chung, báo chí cách mạng nói riêng, tạo tiền đề cho sự phát triển các thể loại văn học và báo chí hiện đại sau này.

Truyền bá chữ quốc ngữ, cổ động tân học và khuyến học

Theo nhiều nhà nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam, năm 1865 sau khi nhà văn hóa, nhà văn, nhà ngôn ngữ học Trương Vĩnh Ký (Petrus Ký) từ Pháp về nước đã được Chuẩn Đô đốc Roze (khi ấy đang tạm quyền Thống đốc Nam kỳ) mời ra làm quan, nhưng ông đã từ chối và xin thành lập tờ báo chữ Quốc ngữ lấy tên là Gia Định báo. Lời yêu cầu của ông được chấp thuận, lập tức Nghị định cho phép xuất bản được ký vào ngày 1/4/1865. Tuy nhiên Nghị định này không phải ký cho ông mà ký cho người Pháp là Emest Potteaux, một viên chức thông ngôn làm việc tại Soái phủ Nam Kỳ thời bấy giờ. 4 năm sau, ngày 16/9/1869, Chuẩn Đô đốc Ohier mới ký Nghị định giao Gia Định báo cho Trương Vĩnh Ký làm Chánh tổng tài (Rédacteur en chef) và ông Huỳnh Tịnh Của là Chủ bút.

Nhà văn hóa, nhà văn, nhà ngôn ngữ học Trương Vĩnh Ký (Pétrus Ký).

Một số tư liệu báo chí thường ghi Gia Định báo do nhà văn hóa, nhà văn, nhà ngôn ngữ học Trương Vĩnh Ký (Pétrus Ký) làm Giám đốc và là người sáng lập, còn học giả, nhà văn, nhà ngôn ngữ học Huỳnh Tịnh Của (Paulus Của) làm Chủ bút. Ông Trương Vĩnh Ký đảm nhiệm vị trí Chánh tổng tài Gia Định báo trong vòng 3 năm, từ tháng 9/1869 đến hết năm 1872. Nhưng trong 3 năm ấy ông cùng với Huỳnh Tịnh Của đã “lột xác” đổi mới hoàn toàn Gia Định báo.

Khi mới ra đời, nội dung chính của Gia Định báo gồm 2 phần công vụ và tạp vụ, chủ yếu đóng vai trò như một tờ công báo, mỗi tháng phát hành 1 kỳ vào ngày 15 hàng tháng, trong phạm vi chiếm đóng của thực dân Pháp là 3 tỉnh miền Đông Nam Bộ. Nội dung phần công vụ đăng tải chủ yếu là các công văn, nghị định, thông tư và các chỉ thị, nghị định, thông báo các quyết định bổ nhiệm, thuyên chuyển quan chức của chính quyền thực dân Pháp. Phần tạp vụ gồm các tin tức địa phương như thông tin thương mại cập nhật giá cả thị trường hàng hóa ở khu vực Nam Bộ phục vụ việc giao thương… Dưới sự điều hành của hai học giả, nhà văn hóa, nhà văn, nhà ngôn ngữ học nổi tiếng Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của, Gia Định báo đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ về nội dung với nhiều chuyên mục phong phú, đa dạng. Từ một tờ công báo Gia Định báo đã trở thành ấn phẩm báo chí phong phú bổ sung thêm các chuyên mục khảo cứu lịch sử, văn hóa, thơ ca, truyện cổ tích, dịch thuật…

Đặc biệt, hai ông Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của đã đề ra 3 mục đích chính cho Gia Định báo, đó là truyền bá chữ Quốc ngữ, cổ động tân học và khuyến học. Đây là thời điểm Gia Định báo phát triển mạnh, chuyển từ bán nguyệt san (2 tuần 1 số) thành tuần báo (mỗi tuần một số), giúp thông tin đến với công chúng nhanh hơn, phong phú hơn.

Trước khi Gia Định báo ra đời (1865), từ đầu thế kỷ 17, các giáo sĩ Dòng Tên như Francesco de Pina, Alexandre de Rhodes đã sáng tạo ra chữ Quốc ngữ để phiên âm tiếng Việt bằng ký tự La tinh. Nhưng khi ấy, chữ Quốc ngữ chủ yếu được lưu truyền và sử dụng nội bộ trong các nhà thờ Công giáo, với mục đích chính là các linh mục dễ dàng học tiếng Việt, từ đó thuận lợi cho việc truyền đạo. Chính vì thế khi được giữ cương vị Tổng tài của Gia Định báo, ông Trương Vĩnh Ký đã đẩy mạnh việc quảng bá chữ Quốc ngữ, đưa chữ Quốc ngữ thoát khỏi phạm vi nhà thờ để trở thành chữ viết phổ thông của công chúng.

Để việc truyền bá chữ Quốc ngữ, cổ động tân học và khuyến học hiệu quả, Gia Định báo được phát hành miễn phí đến các trường học. Nhờ đó, đã góp phần cổ động việc học chữ Quốc ngữ theo lối học mới (tân học), mở ra cho các thể loại văn học Việt Nam (thơ, văn xuôi) một chân trời sáng tạo mới, in ấn xuất bản bằng chữ Quốc ngữ, đặt nền móng cho sự hình thành nền báo chí quốc ngữ Việt Nam.

Đặt nền móng cho sự ra đời nền báo chí, văn học quốc ngữ

Các nhà nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam đều thống nhất đánh giá Gia Định báo là tờ báo Quốc ngữ đầu tiên tại Việt Nam, đóng vai trò đặt nền móng khai sáng cho nền báo chí và văn xuôi Quốc ngữ. Sự ra đời của Gia Định báo được xem là hiện tượng văn hóa độc đáo, mở đường cho sự phát triển của chữ Quốc ngữ, tạo tiền đề cho đội ngũ nhà báo chuyên nghiệp trong cả nước sau này.

Theo đánh giá của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan, Gia Định báo là bước ngoặt tiên phong đã giúp cho khu vực Nam Bộ tiếp cận với báo chí Quốc ngữ sớm hơn miền Bắc khoảng 40 năm. Dưới sự điều hành tâm huyết của hai ông Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của, Gia Định báo đã khẳng định sức sống và tính đại chúng của chữ Quốc ngữ. Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ đánh giá ngôn ngữ báo chí của Gia Định báo sử dụng lời ăn tiếng nói gần gũi của người Nam Bộ, góp phần truyền bá và hoàn thiện chữ Quốc ngữ.

Gia Định báo: Phương tiện truyền bá và phổ biến chữ quốc ngữ

Đặc biệt, Gia Định báo đã đại chúng hóa ngôn ngữ báo chí, xây dựng lối viết với văn phong ngắn gọn, xúc tích, phá vỡ lối viết biền ngẫu, rườm rà của văn học Hán Nôm. Ngôn ngữ báo chí trên Gia Định báo đi thẳng vào vấn đề, dễ hiểu chú trọng tính thông tin, thời sự rất phù hợp với đại đa số công chúng độc giả bình dân. Sau khi mở rộng nội dung và thể loại báo chí, Gia Định báo nổi tiếng, hấp dẫn độc giả nhờ chuyên mục “phần tạp vụ” với những thông tin cập nhật về tin tức thời sự, kiến thức, văn hóa, xã hội. Tuy chưa có chuyên mục chuyện nhiều kỳ, nhưng Gia Định báo đã gieo mầm cho văn xuôi chữ Quốc ngữ, với những bài viết tường thuật, tin tức, phong tục địa phương và ký sự văn hóa. Gia Định báo là kho tư liệu quý giá, góp phần lưu giữ ký ức văn hóa, lịch sử thông qua những bài viết phản ánh thật sinh động đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục, luật lệ của khu vực Nam Bộ vào nửa cuối thế kỷ 19.

Ngoài đặt nền móng cho nền báo chí Quốc ngữ, Gia Định báo còn tạo tiền đề phát triển tư duy viết văn hiện đại, giúp giải phóng ngôn ngữ khỏi những khuôn mẫu cũ mòn. Đưa chữ Quốc ngữ từ một công cụ truyền giáo phát triển thành lối hành văn mới, với phong cách viết tự sự, tự nhiên bám sát đời sống thực tế.

Trước Gia Định báo, văn học chủ yếu chuộng văn vần, thơ lục bát, hoặc loại văn biền ngẫu cầu kỳ. Gia Định báo đã mở đường cho các hình thức tự sự văn xuôi, chuẩn bị nền tảng quan trọng cho sự ra đời của tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ tự do Quốc ngữ sau này. Gia Định báo góp phần lưu giữ và quảng bá văn học dân gian, là diễn đàn đầu tiên đăng tải, sưu tầm, phổ biến rộng rãi các tác phẩm thơ, ca dao, ngụ ngôn, truyện cổ tích đến công chúng.

Gia Định báo hoạt động liên tục từ năm 1865 đến 1910. Tuy gặp nhiều khó khăn và hạn chế, do chịu sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền thuộc địa, nhưng tờ báo vẫn là một mốc son quan trọng trong lịch sử báo chí Việt Nam, mở đầu kỷ nguyên mới cho nền báo chí và văn học Quốc ngữ theo xu hướng hiện đại hóa ngôn ngữ dân tộc.

Lương Diệp Phong

Nguồn: Gia Định báo: Phương tiện truyền bá và phổ biến chữ Quốc ngữ | Nội vụ và xã hội https://noivuxahoi.dantri.com.vn/.../gia-dinh-bao-phuong...

(1) Xem thêm bài tôi viết về Trương Vĩnh Ký: https://www.facebook.com/thai.hao.531046/posts/pfbid02Q9YTsaFwcjfgb1my4LDuCViQtRYUCqZxc75Q1shG9ZzK3LCUh144d8zpGe7kfn1jl

Tác giả gửi BVN