Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường

Việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy là một chủ trương lớn, đúng đắn và cần thiết. Một bộ máy hành chính tinh gọn hơn sẽ giảm đầu mối, tiết kiệm ngân sách, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và tạo thêm nguồn lực cho phát triển. Không ai phủ nhận ý nghĩa chiến lược của cuộc cải cách này.

Chính vì đây là một chủ trương lớn, tác động đến hàng triệu người dân và hàng trăm nghìn cán bộ, công chức nên mỗi bước đi càng phải được chuẩn bị kỹ lưỡng, tính toán khoa học và dự báo đầy đủ các tình huống có thể phát sinh. Càng quyết tâm cải cách càng không thể chủ quan trong khâu chuẩn bị.

Dục tốc bất đạt

Theo thông tin được báo chí đăng tải, sau khi hoàn thành việc sắp xếp để cả nước còn 34 tỉnh, thành phố và 3.321 xã, phường, Bộ Nội vụ đang tiếp tục nghiên cứu phương án sắp xếp đối với 705 xã, phường chưa đạt tiêu chuẩn. Nếu phương án này được triển khai, sẽ có một số lượng lớn đơn vị hành chính tiếp tục phải điều chỉnh sau khi vừa mới ổn định.

Điều đó khiến nhiều người băn khoăn khi quá trình cải cách vẫn phải tiếp tục điều chỉnh ngay trong lúc bộ máy mới chưa kịp vận hành ổn định. Cha ông ta từ lâu đã đúc kết: "Dục tốc bất đạt". Những việc càng lớn, càng tác động đến nhiều người thì càng không thể chỉ chạy theo tiến độ mà xem nhẹ khâu chuẩn bị. Làm nhanh là cần thiết, nhưng làm chắc còn quan trọng hơn; bởi nếu vừa làm vừa sửa thì chi phí về thời gian, nguồn lực và niềm tin xã hội sẽ lớn hơn rất nhiều so với việc chuẩn bị kỹ ngay từ đầu.

Trong triết học cũng như trong thực tiễn quản trị, có một nguyên lý đáng suy ngẫm: mọi sự tác động vào một hệ thống đều tạo ra cả tác động tích cực lẫn tác động tiêu cực. Không có quyết sách nào chỉ mang lại lợi ích mà hoàn toàn không có chi phí.

Một con đập được xây dựng sẽ tạo ra điện năng, chống hạn, chống lũ nhưng cũng làm thay đổi dòng chảy, hệ sinh thái và đời sống của người dân vùng lòng hồ. Một sân bay mới mở ra cơ hội phát triển kinh tế nhưng cũng kéo theo giải phóng mặt bằng, tái định cư và nhiều vấn đề xã hội khác. Một cây cầu, một cảng biển hay một tuyến cao tốc đều như vậy. Điều khác biệt của một quyết sách tốt không phải là loại bỏ hoàn toàn mặt trái – điều gần như không thể mà là nhận diện trước các hệ quả để chủ động chuẩn bị giải pháp hạn chế và khắc phục ngay từ đầu. Cải cách bộ máy hành chính cũng không nằm ngoài quy luật ấy.

Nhìn thẳng những tác động sau sắp xếp

Việc sáp nhập đơn vị hành chính không chỉ là ghép địa giới trên bản đồ. Mỗi lần điều chỉnh đều kéo theo việc đồng bộ dữ liệu dân cư, địa chính, quy hoạch, tài chính, tài sản công; tổ chức lại bộ máy; bố trí nhân sự; chuyển giao hồ sơ và bảo đảm hoạt động liên tục của các dịch vụ công. Đây là một quá trình kỹ thuật và quản trị rất phức tạp ở tất cả các địa phương, không chỉ dừng ở việc thay đổi tên gọi hay địa giới hành chính.

Đằng sau đó là việc tổ chức lại cả hệ thống chính quyền, bố trí cán bộ, xử lý trụ sở, tài sản công, ngân sách và con dấu. Mỗi lần điều chỉnh đều tiêu tốn rất nhiều thời gian, công sức và chi phí.

Đặc biệt, những người chịu tác động trực tiếp là đội ngũ cán bộ, công chức ở cơ sở. Có người vừa nhận nhiệm vụ mới, chưa kịp làm quen địa bàn, chưa kịp ổn định công việc thì lại tiếp tục đứng trước khả năng sắp xếp lần nữa. Có những tập thể vừa xây dựng quy chế làm việc, phân công nhiệm vụ thì lại phải điều chỉnh.

Ít ai nói ra những tâm tư ấy. Không phải vì họ không có suy nghĩ, mà bởi họ là những người trực tiếp thực thi chủ trương, luôn đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân. Chính vì vậy, những khó khăn của họ càng cần được các cơ quan hoạch định chính sách lắng nghe và chia sẻ.

Người dân cũng chịu những tác động không nhỏ. Mỗi lần thay đổi đơn vị hành chính đều kéo theo sự điều chỉnh thông tin cư trú, địa chỉ và nhiều giấy tờ liên quan. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, những xáo trộn này hoàn toàn có thể được giảm thiểu nếu hạ tầng dữ liệu quốc gia đi trước một bước. Thay vì yêu cầu người dân tự thực hiện nhiều thủ tục, các cơ quan quản lý cần chủ động cập nhật và liên thông dữ liệu khi địa giới hành chính thay đổi.

Nếu việc điều chỉnh diễn ra liên tục trong thời gian ngắn, cộng thêm sự chậm trễ trong cập nhật dữ liệu, thì khó tránh khỏi tâm lý băn khoăn về tính ổn định của chính sách. Những hệ quả này hoàn toàn có thể được hạn chế nếu công tác khảo sát, đánh giá và dự báo được thực hiện đầy đủ ngay từ đầu.

Tuy nhiên, khi cuộc cải cách đã được triển khai trên phạm vi cả nước, điều quan trọng hiện nay không phải là dừng lại hay làm lại từ đầu. Chi phí của việc đảo ngược chủ trương sẽ lớn hơn rất nhiều so với chi phí hoàn thiện cách thức tổ chức thực hiện. Vấn đề đặt ra lúc này là chuyển từ tư duy "hoàn thành việc sắp xếp" sang tư duy "nâng cao chất lượng vận hành sau sắp xếp".

Mục tiêu cuối cùng của cải cách không phải chỉ là giảm số lượng đơn vị hành chính, mà là xây dựng một nền hành chính hoạt động hiệu lực, hiệu quả và phục vụ người dân tốt hơn.

Điều chỉnh như thế nào để cải cách đạt hiệu quả?

Điều cần làm trước hết là tạo điều kiện để bộ máy mới có thời gian vận hành ổn định. Sau một đợt sắp xếp quy mô rất lớn, không nên tiếp tục điều chỉnh trên diện rộng khi hiệu quả của mô hình mới chưa được kiểm chứng đầy đủ trong thực tiễn. Chỉ những trường hợp phát sinh bất cập rõ ràng hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động quản lý mới cần được xem xét xử lý ngay.

Quan trọng hơn, cần tổ chức một đợt tổng kết, đánh giá độc lập và khách quan kết quả sau sắp xếp trên phạm vi cả nước. Việc đánh giá phải dựa trên những tiêu chí định lượng cụ thể, thay vì chỉ căn cứ vào việc đã hoàn thành các chỉ tiêu về diện tích và dân số. Chẳng hạn, thời gian giải quyết thủ tục hành chính có được rút ngắn hay không; chi thường xuyên của ngân sách địa phương có giảm tương ứng với việc tinh giản đầu mối hay không; năng suất làm việc của bộ máy thay đổi như thế nào; mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp có được cải thiện hay không. Những kết quả này cần được công khai để làm cơ sở cho các quyết định tiếp theo.

Đối với 705 xã, phường chưa đạt tiêu chuẩn, điều cần thiết hiện nay không phải là tiếp tục thí điểm, bởi mô hình sắp xếp đã được triển khai trên phạm vi cả nước. Việc cần làm là rà soát, đánh giá toàn diện kết quả vận hành của từng địa phương sau một thời gian đủ dài. Chỉ trên cơ sở những số liệu thực chứng về hiệu quả quản trị, chi phí vận hành, chất lượng cung cấp dịch vụ công và điều kiện đặc thù của từng địa bàn mới quyết định nơi nào thực sự cần điều chỉnh tiếp, nơi nào nên giữ ổn định. Cách tiếp cận này sẽ tránh việc điều chỉnh cơ học theo tiêu chí diện tích và dân số, đồng thời hạn chế tình trạng sửa đổi nhiều lần trong thời gian ngắn.

Bên cạnh đó, cần quy định một khoảng thời gian ổn định tối thiểu đối với các đơn vị hành chính mới sau sắp xếp, trừ những trường hợp phát sinh bất cập đặc biệt nghiêm trọng. Chỉ khi bộ máy đã vận hành đủ lâu mới có thể đánh giá khách quan hiệu quả của mô hình mới, tránh tình trạng chưa kịp thích nghi đã tiếp tục thay đổi.

Cùng với đó, cần có chính sách hỗ trợ phù hợp đối với đội ngũ cán bộ và người dân trong giai đoạn chuyển đổi. Việc bố trí nhân sự, đào tạo lại đội ngũ, xử lý tài sản công, đồng bộ cơ sở dữ liệu và đơn giản hóa các thủ tục hành chính cần được triển khai đồng bộ để giảm thiểu chi phí xã hội phát sinh.

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là thiết lập cơ chế tiếp nhận phản hồi thường xuyên từ cơ sở. Chính những cán bộ trực tiếp thực thi và người dân sử dụng dịch vụ công là những người phát hiện sớm nhất các bất cập của mô hình mới. Nếu các ý kiến này được lắng nghe và xử lý kịp thời thì nhiều vấn đề sẽ được giải quyết ngay từ đầu, thay vì tích tụ rồi phải điều chỉnh trên diện rộng.

Lời kết

Không ai phản đối việc tiếp tục điều chỉnh nếu thực tiễn chứng minh là cần thiết. Điều người dân mong muốn là mỗi lần điều chỉnh đều phải được chuẩn bị trên cơ sở tổng kết đầy đủ thực tiễn, phân tích khoa học và dự báo chính xác các tác động nhằm hạn chế tối đa việc sửa đi sửa lại trong thời gian ngắn.

Ủng hộ cải cách không đồng nghĩa với việc né tránh những bất cập phát sinh. Ngược lại, chỉ khi dám nhìn thẳng vào những hạn chế, đánh giá khách quan và kịp thời hoàn thiện chính sách thì một chủ trương đúng mới có thể phát huy đầy đủ hiệu quả.

Tinh gọn bộ máy là một cuộc cải cách tất yếu. Thành công của cuộc cải cách ấy sẽ không được đo bằng tốc độ sắp xếp hay số lượng đầu mối giảm đi, mà bằng chất lượng quản trị được nâng lên, sự vận hành ổn định của bộ máy và niềm tin của nhân dân. Nhanh là cần thiết, nhưng chắc mới là nền tảng của một cuộc cải cách bền vững.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN