Bauxite Việt Nam

Thái Hạo và AI hỗ trợ thông tin

Một quy định pháp luật chỉ thực sự thành công khi người dân tâm phục khẩu phục và có niềm tin vào sự minh bạch, công bằng, vì lợi ích chung. Phạt nguội bằng camera là xu thế tất yếu của giao thông hiện đại, nhưng công nghệ đó phải đủ "thông minh" và "nhân văn" để bảo vệ những tài xế đi đúng, chứ không chỉ chăm chăm tìm lỗi sai của họ để phạt...

Mấy ngày qua khi quy định xử phạt về không giữ khoảng cách an toàn trên cao tốc được áp dụng, dư luận tỏ ra lo lắng, băn khoăn và phản đối rất nhiều. Vì sao một quy định có vẻ đúng và phổ biến trên thế giới như vậy, lại gây ra phản ứng ở Việt Nam? Theo tôi có nhiều lý do, nhưng ở đây chỉ phân tích một trong số đó (AI hỗ trợ thông tin). 

Việc dùng máy (camera) để chụp/ghi và phạt nguội đồng loạt trong bối cảnh hạ tầng giao thông của Việt Nam còn rất nhiều hạn chế, chính là một trong những nguyên nhân.

Như ta biết, Mỹ là nước có công nghệ tiên tiến nhất thế giới, nhưng họ cũng không áp dụng cách làm này. Họ không tự động dùng camera để làm bằng chứng in giấy phạt. Lỗi này chỉ được ghi nhận và chế tài khi có cảnh sát tuần tra trực tiếp ghi nhận, theo dõi và làm việc với tài xế. Khi phát hiện một xe có khoảng cách không an toàn với xe khác, cảnh sát không tự động chụp hình hay ghi video, mà sẽ tiếp tục theo dõi (bằng camera chuyên dụng), nếu thấy có dấu hiệu cố ý và nguy cơ mất an toàn cao, khi đó họ mới dừng xe của tài xế, tấp vào lề, chất vấn, và ghi biên bản (nếu thấy có biểu hiện cố ý).

Đến đây tài xế cũng chưa mặc nhiên bị phạt, vì nếu không phục, họ và luật sư của mình sẽ gặp vị cảnh sát tại tòa, trước khi một biên bản được đưa ra. Bởi liên quan đến ý định và bối cảnh giao thông, việc chứng minh mối liên hệ giữa một khoảng cách không an toàn và sự cố ý của tài xế là điều không dễ, chính vì thế để phạt được lỗi này thì quá mất thời gian và nguồn lực, cho nên một mặt họ vẫn giám sát và chế tài nhưng mặt khác không làm “đại trà”.

Tóm lại để phạt người dân thì quy trình và thủ tục rất phức tạp, chứ không phải chỉ cần gắn cái camera lên đường là xong.

Tại sao Mỹ lại chọn cách làm nhiêu khê như vậy? Lý do lớn nhất khiến họ không dùng camera phạt nguội tự động cho lỗi không giữ khoảng cách, là vì bản chất luật pháp của Mỹ đặt quyền lợi "không bị phạt oan" của người dân lên trên sự tiện lợi của cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, chính quyền gặp phải những “rào cản” không dễ vượt qua. Ví dụ như Quyền đối chất của công dân. Hiến pháp Mỹ quy định một công dân khi bị cáo buộc phạm lỗi/tội có quyền đối chất trực tiếp với người cáo buộc mình trước tòa. Nhưng khi phạt nguội bằng camera, "người cáo buộc" là một cái máy, tài xế không thể chất vấn cái máy xem góc chụp có bị che khuất không, hay bối cảnh giao thông lúc đó ra sao. Nhiều bang tại Mỹ coi việc dùng camera tự động để ra biên bản phạt tiền là vi hiến nếu không có sự xác nhận trực tiếp từ một sĩ quan cảnh sát tại hiện trường.

Như ta thấy, điểm cốt lõi trong quy trình của Mỹ là họ trao quyền chủ động đánh giá tình huống cho con người (cảnh sát trên đường) để xử lý linh hoạt theo thực tế, nhưng lại dùng hệ thống tư pháp (Tòa án) và video bằng chứng để giám sát chặt chẽ, đảm bảo cảnh sát không phạt cảm tính hay lạm quyền. Đó chính là con đường của niềm tin và sự công bằng, nhân văn.

Tóm lại, Mỹ chọn cách chậm nhưng chắc, “thà bỏ sót còn hơn phạt lầm”; trong khi đó, Việt Nam chọn giải pháp phạt nguội tự động để giải quyết. Có thể nói, Mỹ chọn "Sự công bằng tuyệt đối cho cá nhân", còn Việt Nam chọn "Sự an toàn cấp bách cho cộng đồng"?

Tất nhiên Việt Nam không thể áp dụng hoàn toàn mô hình của Mỹ (chỉ phạt khi cảnh sát bắt trực tiếp) vì lực lượng CSGT quá mỏng và hiện nay, theo thống kê, tỷ lệ tai nạn đâm đuôi, dồn toa ở Việt Nam hiện quá cao (hơn 30%). Văn hóa lái xe bám đuôi, “điền vào chỗ trống” đã trở thành thói quen kinh niên. Trong bối cảnh này, một biện pháp mạnh và đồng bộ là cần thiết. 

Nhưng Việt Nam cũng không thể cứng nhắc như cách đang làm. Cơ quan chức năng cần chuyển từ việc chụp một bức ảnh đứng yên sang việc phân tích một đoạn clip. AI phải tự động loại bỏ các trường hợp xe sau bị thu hẹp khoảng cách do lỗi của xe khác (bị tạt đầu, xe trước phanh gấp vì sự cố). Và căn bản là phải cải thiện hạ tầng trước khi phạt: Thay vì chỉ lắp camera để phạt, việc đầu tiên cần làm là sơn vạch kẻ khoảng cách (0 m – 50 m – 100 m) thật dày đặc trên đường để tài xế có công cụ để tuân thủ, vì luật ban ra để người dân thực hiện, chứ không phải để người dân "đoán mò" rồi nộp tiền. Cao tốc thì 1 làn, 2 làn và giới hạn tốc độ tối đa có đoạn chỉ 70-80 km/h, thì sao gọi là cao tốc?! Và cũng chớ quên, vì sao cái “văn hóa giao thông” kia lại hình thành và ăn sâu. Nếu đường rộng, nhiều làn, đảm bảo quy chuẩn chất lượng, hệ thống đèn và biển báo khoa học, phân luồng hợp lý…, thì tài xế cũng chẳng cần phải “bon chen” làm gì?

Một quy định pháp luật chỉ thực sự thành công khi người dân tâm phục khẩu phục và có niềm tin vào sự minh bạch, công bằng, vì lợi ích chung. Phạt nguội bằng camera là xu thế tất yếu của giao thông hiện đại, nhưng công nghệ đó phải đủ "thông minh" và "nhân văn" để bảo vệ những tài xế đi đúng, chứ không chỉ chăm chăm tìm lỗi sai của họ để phạt...

Hình: Đường cao tốc ở Canada

T.H.

*

Ngoc Truong Tran

Những gì anh viết về nước Mỹ thực ra không hoàn toàn đúng anh ạ. Lý do mà luật giao thông của Mỹ không quá chặt chẽ thì có nhiều lý do.

Nhưng lý do cơ bản, là cảnh sát không được viết phiếu phạt trực tiếp. Nếu muốn phạt người dân, đấy phải là một vụ kiện giữa nhà nước và người dân. Vì thế, cảnh sát chỉ có thể viết biên bản vi phạm. Còn việc có bị phạt hay không, thì do tòa án quyết định và người dân có quyền tự bảo vệ mình. Nên trong nhiều trường hợp, khi người dân vi phạm ở cấp độ nhẹ, cảnh sát sẽ bỏ qua và chỉ nhắc nhở người dân hoặc ngay cả khi ra tòa, thì tòa cũng sẽ bỏ qua.

Mỹ có hệ thống camera giao thông và có sử dụng nó để phạt, nhưng rất ít nơi, nó không phổ biến. Và nếu có, thì họ cũng có biển thông báo bên đường là đoạn đường này có camera giám sát. Mấy thứ này ở các thành phố lớn như New York hay California thỉnh thoảng có chỗ có.

Nhưng luật giao thông của Mỹ không quá chặt chẽ vì luật dùng để bảo vệ an toàn của người dân chứ ko phải để thu tiền người dân. Ví dụ, biển báo giới hạn tốc độ là 70 mph, đa phần mọi người sẽ đi ở tốc độ 75-80 và cảnh sát đứng bên đường cũng không dừng ai cả. Nhưng nếu cảnh sát nhận ra có người đi quá 85, họ sẽ dừng và viết phiếu để phạt. Một là vì đấy là tốc độ nguy hiểm, và mức 85 mph cũng là mức phạt thứ 2 khoảng 250 USD so với mức từ 71-85 là khoảng 120 USD (có khác biệt giữa các bang, có thể chênh 15 mph chứ không phải 10 mph).

Một mặt khác, luật giao thông của Mỹ cũng cho phép người dân vi phạm giao thông mà không làm sao cả trong trường hợp cần thiết để giữ an toàn cho người khác. Ví dụ, nếu anh nhận thấy có xe đột ngột lao lên sát xe mình, để tránh tai nạn, anh có thể tăng tốc vượt quá tốc độ giới hạn mà không ai bắt phạt anh. Em từng ra tòa vì vượt đèn đỏ. Em vượt qua ngã tư mà bên chiều kia là xe cảnh sát đang chờ đèn xanh. Họ dừng em lại và hỏi mày đang có việc gì vội à chứ không bắt đầu bằng việc bảo em sai. Em bảo không, tao chỉ mệt và lỡ vượt đèn đỏ thôi. Họ viết phiếu. Em có lựa chọn là nộp phạt luôn và vi phạm sẽ không ở trong record hoặc ra tòa. Em chọn ra tòa vì tò mò. Em giải thích với quan tòa là em có đi chậm lại để dừng vì thấy đèn vàng, nhưng khi em tới sát rồi, đèn vẫn vàng và xe sau em đi rất sát em, vì thế, em quyết định đi tiếp, nhưng vừa đạp ga thì đèn chuyển sang đỏ. Quan tòa bảo ok, không phạt, cho về, bảo trong 9 tháng mà không phạm lỗi thì sẽ không sao cả. Em phạm lỗi đâu đó khoảng hơn 10 lần, từ vượt đèn đỏ, quên dừng stop sign, đi xe quá hạn đăng ký, đăng kiểm, rẽ trái ở chỗ không cho phép,... nhưng mới bị phạt duy nhất 1 lần vì quên gia hạn đăng ký xe hơn 6 tháng, phạt $50.

Tất nhiên, có một số lỗi, mà nếu bị bắt, hầu như cảnh sát sẽ phạt chứ không tha. Ví dụ không dừng lại khi xe của trường học dừng đón trả học sinh. Lỗi này một số chỗ thậm chí người dân gọi cảnh sát, họ cũng phạt chứ không cần cảnh sát bắt quả tang. Còn đi quá tốc độ trên đường cao tốc tầm +10 mph thì hầu như cảnh sát không bao giờ bắt, nhưng đi quá tốc độ trong khu trường học, bệnh viện thì sẽ bị bắt. Lỗi say rượu lái xe cũng sẽ bị phạt nặng và có thể đi tù dù không đâm ai hay làm chết ai chứ không phải được miễn trách nhiệm hình sự.

Một điều khác nữa là cảnh sát đi tuần trong khu dân cư là cảnh sát của khu đó, nên họ thường chỉ nhắc nhở chứ không phạt dân địa phương. Dân nơi khác đi qua có thể dễ bị phạt hơn.

Luật giao thông của VN hiện nay có nhiều thứ vô lý và có tính hành dân hơn là bảo vệ an toàn cho dân. Ví dụ, khi dùng camera, tức là người ta phải có model để estimate tốc độ cũng như khoảng cách. Mọi ước lượng đều có sai số nhất định, nên nếu thiết bị báo 60 km tức là thực tế, người ta có thể đang đi 59-61, nhưng hình như chỉ cần báo 61, là đã có thể phạt. Sai số có thể lớn hơn nữa hoặc hoàn toàn sai nếu hệ thống truyền dữ liệu gặp sự cố.

(*) Đầu đề do BVN đặt.

Nguồn: FB Thái Hạo