Bauxite Việt Nam

Bùi Anh Chiến 

Sinh nhật lần thứ 74 của Putin không vui chút nào, dịch hạch ở Nga đang ngày một khó kiểm soát, chiến trường Ukraine không tiến triển và một nền kinh tế đang trên bờ sụp đổ.

Nga trong hiện tại là bài học đắt giá nhất về việc một cường quốc tự tay phá vỡ nền tảng quyền lực của mình. Không phải vì Nga yếu bẩm sinh, càng không phải vì phương Tây quá mạnh, đơn giản hơn, chỉ vì tham vọng chiến lược của Nga đã vượt quá năng lực quốc gia thực tế. Ukraine không phải là nguyên nhân, nó là điểm bùng nổ của một chuỗi sai lầm tích tụ suốt ba thập kỷ hậu Chiến tranh Lạnh.

Sai lầm lớn nhất khi phân tích Nga là nhìn nước này như một siêu cường đang trỗi dậy bị bao vây. Trên thực tế, Nga bước vào thế kỷ 21 không phải với quán tính trỗi dậy, mà với quán tính suy giảm bị che đậy. Di sản Liên Xô để lại cho Nga không phải là một nền kinh tế hiện đại, cũng không phải một cấu trúc quyền lực bền vững, quả thực, di sản của Liên Xô để lại cho Nga chỉ là một kho vũ khí khổng lồ gắn trên một cơ thể quốc gia đang co lại – dân số giảm, công nghiệp dân sự teo tóp, thể chế chính trị ngày càng cá nhân hóa, và vị thế quốc tế dựa nhiều vào ký ức lịch sử hơn là năng lực hiện tại.

Sau năm 1991, Nga không thua trận theo nghĩa quân sự, nhưng thua cuộc trong quá trình tái cấu trúc quyền lực. Không giống Đức hay Nhật sau Thế chiến 2 – những quốc gia bị đánh bại nhưng được tái thiết trong một trật tự mới – Nga kế thừa trực tiếp ghế thường trực Hội đồng Bảo an, kho vũ khí hạt nhân và ảo tưởng địa vị siêu cường, mà không trải qua quá trình tái lập nền tảng kinh tế - xã hội tương xứng. Kết quả là một nhà nước mang hình hài đế chế, nhưng vận hành bằng nền kinh tế quy mô trung bình, phụ thuộc nặng vào xuất khẩu tài nguyên và công nghệ nhập khẩu.

Sự phục hồi dưới thời Putin trong hai thập niên đầu thế kỷ 21, vì vậy, mang tính phục hồi trật tự hơn là phục hồi năng lực. Nga ổn định lại quyền lực trung ương, tái kiểm soát không gian hậu Xô Viết ở mức độ nhất định, và tận dụng giá năng lượng cao để tái thiết quân đội. Nhưng sự ổn định đó che giấu một vấn đề mang tính sống còn – Nga không xây dựng được một nền tảng quyền lực mới phù hợp với thế kỷ 21, mà chỉ kéo dài mô hình quyền lực của thế kỷ 20 bằng nguồn lực ngày càng hạn chế.

Ở đây xuất hiện yếu tố nguy hiểm nhất trong chiến lược của Nga – ảo tưởng phục thù đế chế. Trong tư duy này, mất Đông Âu không phải là kết quả tất yếu của Chiến tranh Lạnh, mà chính là một sự bị phản bội, NATO mở rộng không phải là lựa chọn tự nguyện của các quốc gia Đông Âu, theo đó Nga cho là âm mưu bao vây. Khi lịch sử được diễn giải theo hướng đó, mọi hành động phòng vệ của láng giềng đều bị coi là mối đe dọa, và chiến tranh trở thành công cụ khôi phục trật tự.

Ukraine nằm đúng tâm điểm của ảo tưởng này. Vì Ukraine là mảnh ghép cuối cùng của không gian đệm chiến lược Đông Âu. Khi Kyiv nghiêng hẳn về phương Tây, giới tinh hoa Nga coi đó là dấu chấm hết cho tham vọng duy trì ảnh hưởng kiểu đế chế trên đồng bằng Đông Âu. Nhưng thay vì chấp nhận một trật tự mới và điều chỉnh chiến lược, Nga chọn con đường nguy hiểm nhất – dùng sức mạnh quân sự để đảo ngược xu thế lịch sử.

Nhưng Người Ukraine bình tĩnh hơn Nga tưởng, chính sự không hỗn loạn ngay từ đầu đã tạo ra bước ngoặt lịch sử. Ngay từ những tháng đầu tiên, Kyiv đã hiểu rằng điều kiện thắng của mình không phải là đánh bại quân đội Nga trên chiến trường theo nghĩa cổ điển, ở thời điểm đó họ giữ cho không sụp đổ chính trị, không bị cô lập ngoại giao, và không cho phép Nga đạt được một thắng lợi có thể chuyển hóa thành trật tự mới. Khi 3 điều kiện đó được giữ vững, thời gian trở thành vũ khí mạnh nhất của Ukraine và là kẻ thù nguy hiểm nhất của Nga.

Quân đội Nga được thiết kế cho các chiến dịch quy mô lớn, dựa vào hỏa lực áp đảo và chiều sâu hậu cần, nhưng lại gặp khó khăn nghiêm trọng khi phải đối phó với một đối thủ phân tán, cơ động và liên tục thay đổi nhịp độ tác chiến. Càng kéo dài, cấu trúc quân sự cứng nhắc đó càng lộ ra điểm yếu, trong khi Ukraine càng có thời gian để học hỏi, điều chỉnh và nâng cao năng lực. Chiến tranh, trong trường hợp này, trở thành quá trình học tập bất đối xứng, bên phòng thủ có lợi thế thích nghi nhanh hơn bên tấn công.

Cuộc chiến Ukraine, xét đến cùng, không phải là cuộc đối đầu quân sự thuần túy giữa hai quốc gia láng giềng, thực tế hơn, nó là điểm va chạm trực tiếp giữa hai mô hình quyền lực thuộc hai thời đại khác nhau. Nga bước vào cuộc chiến này với giả định rằng sức mạnh quân sự tập trung, được triển khai nhanh, có thể bẻ gãy ý chí chính trị của một quốc gia nhỏ hơn và buộc hệ thống quốc tế phải chấp nhận kết quả đã rồi. 

Khi Ukraine tồn tại, phương Tây có lý do để hỗ trợ,khi phương Tây hỗ trợ, Nga không thể thắng nhanh, khi Nga không thể thắng nhanh, toàn bộ mô hình chiến tranh ngắn ngày dựa trên cú sốc ban đầu sụp đổ. Về mặt quân sự, Ukraine không tìm kiếm ưu thế tuyệt đối, họ cần duy trì khả năng gây tổn thất liên tục đủ lớn để buộc Nga phải tái tạo lực lượng trong điều kiện ngày càng bất lợi. Thực tế chiến trường cho thấy Nga có thể huy động số lượng lớn binh sĩ và khí tài, nhưng gặp khó khăn ngày càng rõ trong việc duy trì chất lượng, phối hợp binh chủng và tái sản xuất vũ khí hiện đại với tốc độ tương ứng. Ngược lại, Ukraine, dù phụ thuộc vào viện trợ, lại được hưởng lợi từ một chuỗi cung ứng quân sự - công nghệ trải dài khắp phương Tây, ở đó năng lực sản xuất, cải tiến và thích nghi vượt xa mô hình công nghiệp quốc phòng tập trung của Nga.

Cuộc chiến này đã tái định nghĩa lại ý nghĩa của sức mạnh trong thế kỷ 21. Nga sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng không thể sử dụng chúng để đạt mục tiêu chính trị tại Ukraine mà không tự phá hủy vị thế của mình, sở hữu quân đội lớn, nhưng không thể áp đặt trật tự mới lên một quốc gia có chính danh phòng vệ và được tích hợp vào mạng lưới liên minh, sở hữu tài nguyên, nhưng buộc phải bán rẻ để duy trì chiến tranh. Ukraine, ngược lại, không sở hữu hạt nhân, không có ưu thế quân số tuyệt đối, nhưng lại nắm giữ thứ quyết định hơn đó là khả năng buộc đối thủ chơi trong một mô hình chiến tranh- chính trị bất lợi. Khi chiến tranh kéo dài, Nga dần đánh mất tự do chiến lược, bị khóa vào lựa chọn duy nhất là tiếp tục tiêu hao để tránh thừa nhận thất bại, trong khi Ukraine càng kéo dài được cuộc chiến thì càng củng cố vị thế như một tuyến phòng thủ tiền tiêu của châu Âu.

Nga đang tự thu hẹp không gian chiến lược của mình bằng cách biến cuộc chiến thành vấn đề sinh tồn chính trị nội bộ, khiến mọi phương án rút lui hoặc thỏa hiệp đều mang màu sắc thất bại không thể chấp nhận. Khi một cường quốc tự khóa mình vào một mục tiêu tối đa mà không còn không gian điều chỉnh, họ đã bước vào quỹ đạo suy giảm mà không cần cú đánh quyết định từ bên ngoài. Nga chiến đấu để giữ lại quá khứ, Ukraine chiến đấu để mở ra một tương lai khác. Trong lịch sử quyền lực, những cuộc chiến như vậy hiếm khi kết thúc có lợi cho bên cố níu giữ trật tự đã lỗi thời. Nga thất bại ở Ukraine không phải Ukraine quá mạnh, nguyên nhân chiến lược ở đây chính là cuộc chiến Nga phát động đã sai mất thời đại ...

Một cường quốc có thể sở hữu kho vũ khí hạt nhân khổng lồ mà vẫn thất bại trong việc đạt mục tiêu chiến lược nếu cấu trúc quyền lực của họ không còn phù hợp với thời đại. Đây chính là ý nghĩa sâu xa nhất của cuộc chiến Ukraine đối với thế kỷ 21. Nó đánh dấu khoảnh khắc mà chiến tranh không còn là công cụ hiệu quả để các đế chế suy giảm tái lập trật tự đã mất, ngược lại nó trở thành cơ chế phơi bày và gia tốc sự suy giảm đó. 

(Một trích đoạn trong cuốn sách "Chốt Chặn Siêu Cường " của tác giả chuẩn bị xuất bản).

B.A.C. 

Nguồn: FB Bui Anh Chiến