Bauxite Việt Nam

Tô Văn Trường 

Hiến tạng có thể trao cơ hội sống cho người bệnh, nhưng mục tiêu cứu người không thể thay thế những bảo đảm pháp lý. Một chính sách đúng phải đồng thời tôn trọng quyền tự quyết, bảo vệ người chưa thành niên và ngăn ngừa mọi nguy cơ cưỡng ép, lạm dụng. Niềm tin xã hội chỉ có thể được xây dựng khi lòng nhân đạo đi cùng những cơ chế minh bạch, an toàn và có thể kiểm chứng.

Phải phân biệt rõ hiến khi còn sống và sau khi qua đời

Tranh luận về dự thảo sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác cần bắt đầu từ việc phân biệt hai trường hợp: hiến khi còn sống và hiến sau khi qua đời. Đây là hai vấn đề khác nhau về bản chất, điều kiện thực hiện và yêu cầu bảo vệ người hiến.

Theo thông tin Bộ Y tế công bố ngày 23/10/2026, dự thảo đề cập việc cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh trong những điều kiện hạn chế, nhằm điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đề xuất này không đồng nghĩa với việc cho phép trẻ em hiến thận, gan, tim, phổi hoặc những bộ phận cơ thể lành khi đang sống.

Hiến khi còn sống trực tiếp đặt người hiến trước những rủi ro về sức khỏe và khả năng chịu sức ép từ gia đình. Trong khi đó, hiến sau khi qua đời đặt ra những câu hỏi khác: nguyện vọng của người hiến được ghi nhận và xác minh như thế nào, ai có quyền quyết định khi chưa có nguyện vọng rõ ràng, và quy trình chuyên môn được kiểm soát ra sao?

Không thể vì mục tiêu cứu người mà xem nhẹ quyền của người hiến; cũng không nên vì lo ngại nguy cơ lạm dụng mà phủ nhận những cơ hội hiến tặng có thể được tổ chức an toàn. Vấn đề cốt lõi là nhận diện đúng từng nguy cơ để xây dựng cơ chế bảo vệ tương ứng.

Bảo vệ trẻ em trước cả những sức ép vô hình

Người chưa thành niên chưa có mức độ trưởng thành và khả năng tự quyết như người trưởng thành. Trong gia đình có người thân mắc bệnh nặng, một đứa trẻ có thể đồng ý hiến mô không hoàn toàn vì mong muốn tự thân, mà vì sợ cha mẹ thất vọng, sợ bị trách móc hoặc cảm thấy mình có trách nhiệm phải cứu người thân.

Đó là những sức ép không dễ nhận diện. Một đứa trẻ có thể nói lời đồng ý trong nước mắt, nhưng sự đồng ý ấy chưa chắc phản ánh đầy đủ ý chí tự nguyện. Bởi vậy, chữ ký của người đại diện hay lời chấp thuận của trẻ đều chưa đủ để chứng minh quyết định không chịu ảnh hưởng của áp lực gia đình.

Nếu pháp luật cho phép hiến mô trong những trường hợp đặc biệt, cần có cơ chế tư vấn độc lập, đánh giá rủi ro và bảo đảm trẻ được quyền từ chối mà không phải chịu sự trách móc, kỳ thị hay mặc cảm tội lỗi. Người trực tiếp đánh giá nguyện vọng của trẻ phải có khả năng nhận diện xung đột lợi ích và đặt quyền lợi của trẻ lên trên mong muốn của những người liên quan.

Cũng cần phân biệt việc hiến khi còn sống với hiến sau khi qua đời. Trong trường hợp thứ nhất, sức khỏe, sự an toàn và quyền từ chối của trẻ phải được đặt lên hàng đầu. Trong trường hợp thứ hai, cần xem xét nguyện vọng của trẻ phù hợp với độ tuổi, khả năng nhận thức và quy định pháp luật, đồng thời xác định rõ vai trò, trách nhiệm của người đại diện.

Lòng nhân đạo không thể được đo bằng sự hy sinh của một đứa trẻ khi em chưa đủ khả năng tự bảo vệ mình. Trách nhiệm của người lớn là bảo vệ trẻ, chứ không phải biến tình cảm gia đình thành sức ép buộc trẻ phải hy sinh.

Tôn trọng quyền tự quyết, mở rộng cơ hội hiến tạng

Trong bối cảnh thế hệ trẻ sớm tiếp cận công nghệ số, thông tin đa chiều và nền giáo dục cởi mở, cần nghiên cứu việc cho phép người từ đủ 16 tuổi đăng ký nguyện vọng hiến tạng sau khi qua đời. Đây là một kiến nghị chính sách cần được đánh giá kỹ về cơ sở pháp lý, khả năng nhận thức và cơ chế bảo đảm tính tự nguyện.

Đối với trẻ nhỏ hơn, có thể nghiên cứu cơ chế để cha hoặc mẹ đồng ý hiến tạng sau khi con qua đời trong những điều kiện luật định, có xem xét ý kiến của trẻ phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức. Khi cha mẹ bất đồng hoặc xuất hiện dấu hiệu xung đột lợi ích, cần có quy trình xử lý rõ ràng, không để quyết định phụ thuộc vào suy đoán chủ quan.

Với công dân từ đủ 18 tuổi, quyền tự quyết hiến tạng sau khi qua đời cần được tôn trọng trên cơ sở tự nguyện và theo quy định pháp luật. Khi một người đã đăng ký nguyện vọng hợp lệ, ý chí ấy cần có giá trị thực chất, không nên mặc nhiên bị phủ nhận chỉ vì người thân không đồng ý. Pháp luật cần xác định minh bạch vai trò của gia đình, cách giải quyết bất đồng và trách nhiệm của các cơ quan liên quan, đồng thời bảo đảm đầy đủ các điều kiện y khoa và chuyên môn.

Việt Nam có thể nghiên cứu xây dựng hệ thống đăng ký nguyện vọng hiến tạng thống nhất, tích hợp với VNeID hoặc nền tảng dịch vụ công phù hợp. Khi làm căn cước, hộ chiếu hoặc thực hiện các thủ tục hành chính khác, công dân có thể được hỏi về nguyện vọng hiến tạng. Tuy nhiên, việc hỏi phải hoàn toàn trung lập, không gây áp lực, không gắn với quyền lợi hành chính và không mặc nhiên coi sự im lặng là đồng ý.

Người dân cần được quyền đăng ký, thay đổi hoặc rút lại nguyện vọng một cách thuận tiện, an toàn. Khi một người qua đời tại bệnh viện, cơ sở y tế có thể xác minh thông tin đăng ký để tiến hành các bước chuyên môn theo đúng quy định pháp luật.

Nhưng một hệ thống hiện đại không chỉ cần thuận tiện. Nó còn phải chính xác, bảo mật và đáng tin cậy.

Đăng ký thuận tiện phải đi đôi với xác thực và bảo mật

Một cảnh báo được thông tin trên mạng xã hội ngày 30/10/2026 phản ánh việc người viết cho biết đã thử sử dụng thông tin căn cước của người khác để đăng ký hiến tạng trực tuyến và nhận được kết quả đăng ký thành công. Theo phản ánh này, quy trình thử nghiệm không yêu cầu xác minh thông tin liên hệ có thuộc chính chủ hay không, đồng thời việc hủy đăng ký cũng gặp trở ngại nếu không có thông tin đăng nhập.

Đây là thông tin cần được cơ quan quản lý kiểm tra, xác minh độc lập trước khi đưa ra kết luận về mức độ an toàn của hệ thống. Tuy nhiên, vấn đề mà cảnh báo đặt ra là hoàn toàn đáng lưu ý: nếu một người có thể bị đăng ký hiến tạng bằng thông tin cá nhân mà không biết, quyền tự quyết của họ sẽ được bảo vệ như thế nào?

Đăng ký hiến tạng không phải là một thao tác hành chính thông thường. Đó là việc ghi nhận một nguyện vọng có ý nghĩa đặc biệt đối với cá nhân và gia đình. Vì thế, hệ thống phải có khả năng xác thực danh tính, bảo đảm người đăng ký thực sự là chủ thể đưa ra quyết định, đồng thời ngăn chặn việc giả mạo hoặc tự ý đăng ký thay người khác.

Cùng với đó, người dân phải được tiếp cận một quy trình rõ ràng để kiểm tra, điều chỉnh hoặc rút lại nguyện vọng. Khi phát hiện thông tin không do mình cung cấp, họ cần có kênh hỗ trợ hữu hiệu, được giải quyết kịp thời và biết cơ quan, cá nhân nào chịu trách nhiệm.

Nếu phản ánh nêu trên được xác minh, đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến quyền tự quyết, bảo mật dữ liệu cá nhân và trách nhiệm giải trình của cơ quan quản lý. Không thể kêu gọi người dân trao đi sự sống nếu hệ thống ghi nhận nguyện vọng ấy chưa bảo đảm tính chính xác, minh bạch và đáng tin cậy.

Cần nhấn mạnh rằng đăng ký điện tử chỉ là một khâu trong quy trình hiến tạng, không thể thay thế việc xác minh nguyện vọng hợp lệ, xác định tử vong theo tiêu chuẩn chuyên môn hay đáp ứng các điều kiện pháp lý về lấy, ghép tạng. Công nghệ phải phục vụ quyền con người và nâng cao hiệu quả quản lý, chứ không thể trở thành một mắt xích mới tạo ra rủi ro.

Chống trục lợi bằng cơ chế giám sát thực chất

Lo ngại về mua bán, môi giới hoặc cưỡng ép hiến mô, tạng là chính đáng. Nhưng không thể lấy nguy cơ làm bằng chứng rằng mọi đề xuất mở rộng hiến tặng đều dẫn đến lạm dụng. Cách tiếp cận có trách nhiệm là nhận diện từng nguy cơ và thiết kế biện pháp kiểm soát tương ứng.

Với người hiến khi còn sống, cần đánh giá nguy cơ bị ép buộc, quan hệ phụ thuộc và lợi ích vật chất. Với người hiến sau khi qua đời, phải xác thực nguyện vọng, kiểm soát độc lập việc xác định tử vong và bảo đảm phân bổ tạng theo các tiêu chí chuyên môn, công bằng.

Đặc biệt, việc xác định tử vong phải độc lập với lợi ích của hoạt động lấy, ghép tạng. Các khâu quan trọng cần có hồ sơ lưu trữ, khả năng truy xuất, giám sát độc lập và cơ chế tiếp nhận khiếu nại. Trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân phải được quy định rõ; hành vi cưỡng ép, mua bán hoặc trục lợi phải bị phát hiện và xử lý nghiêm.

Minh bạch cũng phải đi cùng bảo mật dữ liệu. Thông tin về người đăng ký hiến tạng cần được quản lý chặt chẽ, chỉ được tiếp cận và sử dụng theo đúng thẩm quyền, mục đích và quy định pháp luật. Một quy trình có thể kiểm tra, cùng trách nhiệm giải trình cụ thể, có sức thuyết phục hơn những lời cam kết chung chung.

Kinh nghiệm quốc tế phải đi cùng điều kiện thực thi

Kinh nghiệm quốc tế là nguồn tham khảo quan trọng, nhưng không thể sao chép máy móc. Chẳng hạn, Australia cho phép người từ đủ 16 tuổi đăng ký nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi qua đời trong hệ thống đăng ký quốc gia. Tuy nhiên, quy định về độ tuổi đăng ký không có nghĩa mọi hình thức hiến tặng của người chưa thành niên đều được áp dụng theo cùng một cơ chế.

Khi tham khảo nước ngoài, Việt Nam cần xem xét đồng thời giá trị pháp lý của nguyện vọng, vai trò của gia đình, điều kiện xác định tử vong, cơ chế giám sát và năng lực xử lý vi phạm. Một chính sách vận hành hiệu quả ở quốc gia này chưa chắc đạt kết quả tương tự nếu thiếu nhân lực, hạ tầng công nghệ và năng lực kiểm tra ở quốc gia khác.

Vì vậy, đánh giá tác động của dự thảo luật phải chỉ rõ nguồn lực cần bổ sung, quy trình cần hoàn thiện, cơ quan chịu trách nhiệm và lộ trình thực hiện. Nếu cơ chế bảo vệ chưa đủ khả thi, cần điều chỉnh trước khi áp dụng, thay vì chỉ khẳng định rằng các quy định đã đầy đủ.

Chính sách tốt phải trả lời được những câu hỏi khó

Cuộc tranh luận sẽ không có ích nếu xã hội bị chia thành hai phía: một bên được coi là giàu lòng nhân ái, bên kia bị xem là thiếu tình thương. Mong muốn cứu sống người bệnh và yêu cầu bảo vệ người hiến đều chính đáng. Hai mục tiêu ấy không đối lập mà phải được bảo đảm đồng thời.

Cơ quan soạn thảo cần trả lời rõ: Người chưa thành niên được bày tỏ ý kiến và từ chối hiến tặng như thế nào? Ai bảo đảm tư vấn độc lập? Nguyện vọng đăng ký hiến tạng có giá trị pháp lý đến đâu? Khi gia đình phản đối, cơ quan nào giải quyết? Làm thế nào để xác thực danh tính, bảo vệ dữ liệu và xử lý trường hợp đăng ký không do chính chủ thực hiện? Ai giám sát việc xác định tử vong, điều phối tạng và xử lý dấu hiệu trục lợi?

Người dân cần biết quyền lợi của mình được bảo vệ ở đâu, có thể khiếu nại với cơ quan nào và ai chịu trách nhiệm nếu quy trình bị vi phạm. Đó không phải những yêu cầu gây khó cho chính sách, mà là điều kiện để chính sách đi vào cuộc sống.

Hiến tạng là một lựa chọn nhân đạo đáng trân trọng. Nhưng lòng nhân đạo chỉ có thể phát huy ý nghĩa bền vững khi đi cùng sự tự nguyện, quyền tự quyết và trách nhiệm pháp lý. Một chính sách hiến tạng tốt không chỉ giúp cứu thêm nhiều người, mà còn phải bảo đảm không ai bị buộc phải hy sinh, nguyện vọng hợp pháp của người hiến được tôn trọng và mọi hành vi lạm dụng đều phải chịu trách nhiệm.

Cứu người là mục tiêu cao cả, nhưng không thể nhân danh cứu người để xem nhẹ quyền con người. Muốn lòng nhân đạo trở thành sức mạnh bền vững của xã hội, pháp luật phải bảo vệ được cả người nhận lẫn người hiến, cả sự sống cần được cứu lẫn ý chí cần được tôn trọng.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN