Bauxite Việt Nam

Nguyễn Văn Dân

Bản chất của “văn học đổi mới” chính là “ars liberalis” [“nghệ thuật tự do”]. Và để phát huy tinh thần đổi mới của văn học, chúng ta phải duy trì được cái tư tưởng tự do đó.

Truyền thống La Mã có một câu châm ngôn cổ Latin: “Libertas est mater scientiarum atque artium” − nghĩa là “Tự do là mẹ của mọi tri thức và nghệ thuật”. Đây là ý thức sớm nhất về một tư tưởng cốt lõi nhất của con người “homo liber” [“con người tự do”]. Đáng chú ý là tư tưởng đó đã nảy sinh trong một không gian văn hoá có sự xung đột sớm nhất giữa tự do và nô lệ.

Tuy nhiên, trong suốt “đêm dài trung cổ”, tự do bị chèn ép dưới thế lực quân chủ và thần quyền, tri thức và khoa học bị trì trệ, nghệ thuật bị quy giản thành một công cụ phục dịch cung đình và Nhà Thờ. Phải đến thời Phục Hưng, tự do mới được phục hồi và mang thêm nghĩa “khai phóng”, với nghĩa là giải phóng tri thức khỏi sự trói buộc của Nhà Thờ. 

Trong bộ tiểu thuyết "Gargantua và Pantagruel", ở chương 57 nói về Tu viện Thélème, nhà văn Phục Hưng tiêu biểu François Rabelais (1483? - 1553) − đại tiểu thuyết gia đầu tiên của nước Pháp − đã viết: “Trong điều lệ của họ chỉ có duy nhất điều khoản này: ‘Hãy cứ làm những gì bạn muốn’ [‘Fais ce que voudras’]”. Và ông mô tả những người sống trong Tu viện là “gens liberes” [trong tiếng Pháp hiện đại: “gens libres”] − “người tự do”. Theo Rabelais, con người tự do là “người có/được giáo dục” để có khả năng “làm những công việc đức hạnh”, thoát khỏi những giáo điều khô cứng lỗi thời và phi nhân văn của thần quyền. Phương châm của phong trào Phục Hưng là khôi phục chủ nghĩa nhân văn cổ đại; trong tinh thần đó, Rabelais cũng muốn phát huy các ngành “khoa học và nghệ thuật tự do” [“artes liberales”] của thời cổ đại để giáo dục và phát triển “con người tự do”. Và có thể nói, văn học Phục Hưng là nền văn học Đổi Mới đầu tiên và rộng lớn nhất của loài người.

Từ tư tưởng về “artes liberales” của thời cổ đại và về “gens liberes” của Rabelais, các học giả của phong trào Khai Sáng thế kỷ XVIII đã phát triển tư tưởng về “homo liberalis” để phát huy các ngành khoa học và nghệ thuật tự do “artes liberales”, từ đó thúc đẩy tri thức và khoa học, tạo tiền đề cho tri thức hiện đại không ngừng phát triển năng động; trong tinh thần đó, “libertas” luôn được đặt ở vị trí hàng đầu.

Quả thực, con người khác con vật ở óc sáng tạo. Con vật làm việc theo bản năng đã được tự nhiên “lập trình” sẵn. Con người hành động theo sự điều khiển tự do của tư duy. Con vật xây dựng chỗ ở (tổ chim, tổ ong, tổ kiến...) theo một khuôn mẫu định sẵn của tự nhiên, chúng luôn có một định dạng và cấu trúc như nhau, không bao giờ thay đổi từ đời này sang đời khác. Con người luôn làm những việc khác nhau; luôn tạo ra những sản phẩm khác nhau; có xu hướng làm việc sau khác và tốt hơn việc trước. Và quan trọng nhất là con người luôn tự mình nghĩ cách để làm ra những sản phẩm khác nhau đó chứ không dựa vào một bản lập trình sẵn có của tự nhiên. Có thể nói: cuộc sống của một con vật là một cuộc sống bị lập trình theo khuôn mẫu lặp đi lặp lại với một số lượng hạn chế; còn con người là sống để lập trình. Quá trình lập trình đó chính là nguồn gốc tạo ra tri thức. Cho đến nay, khoa học vẫn chưa giải thích được nguyên nhân cuối cùng của cuộc sống lập trình đó, nên tạm thời người ta vẫn bằng lòng gọi đó là “hoạt động sáng tạo tri thức” của trí tuệ nhân bản thiên tạo, là “hoạt động sáng tạo tri thức của người mẹ tự do”.

Năm 1987, một năm sau Đổi Mới, trong buổi nói chuyện với văn nghệ sĩ, tổng bí thư Nguyễn Văn Linh đã nói: “Cởi trói như thế nào? Cởi trói nói ở đây trước hết tôi nghĩ rằng Đảng phải cởi trói”; và ông nói thêm: “Tôi cho rằng những sợi dây ràng buộc được cắt đi sẽ làm cho ngành ta (tức ngành văn nghệ – NVD) như con chim được tung cánh bay lên trời xanh.” (Xem bài “Đồng chí tổng bí thư Nguyễn Văn Linh nói chuyện với văn nghệ sĩ”, “Văn nghệ”, số 42, 17-10-1987).

Ngay sau đó, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã đăng bài tiểu luận “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa” (“Văn nghệ”, số 49 & 50, 5-12-1987) . Giống như đối với “nhân vật có vấn đề” của Lukacs, Nguyễn Minh Châu cũng đã phát hiện ra một kiểu nhân vật trong văn học nước ngoài mà ông gọi là “nhân vật sang trọng”. Và ông cảm thán viết rằng: “Các nhân vật của họ phải chịu đựng nỗi đau khổ dằn vặt thật là sang trọng, (...) Hỡi ôi, bao giờ nhân vật của mình mới được sang trọng, để cho mình cũng sang trọng lây!”. Nỗi “đau khổ dằn vặt” trong câu cảm thán của Nguyễn Minh Châu không phải là dằn vặt cá nhân tầm thường, mà nó chính là nỗi “dằn vặt sang trọng” về những việc đại sự của con người, nó chính là tâm trạng đặc trưng cho kiểu “nhân vật có vấn đề” của Lukacs mà Nguyễn Minh Châu thấy thiếu vắng trong văn học Việt Nam trước Đổi Mới.

Như vậy, tuyên bố của Rabelais, phát ngôn của TBT Nguyễn Văn Linh hay của Nguyễn Minh Châu chính là những tuyên ngôn về tự do sáng tác; là hành động Đổi Mới bằng cách đưa văn học trở về với bản chất tự do ban đầu của nó. Như thế, có thể nói bản chất của “văn học đổi mới” chính là “ars liberalis” [“nghệ thuật tự do”]. Và để phát huy tinh thần đổi mới của văn học, chúng ta phải duy trì được cái tư tưởng tự do đó.

N.V.D.

Nguồn: FB Nguyễn Văn Dân