Bauxite Việt Nam

Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc cần kết nối các quốc gia và nhà phát triển trí thông minh nhân tạo, AI trong một chương trình nghị sự chung cho hành tinh.

Phạm Phan Long, P.E.

Asia Sentinel, ngày 3 tháng 11 năm 2026

Lời giới thiệu: Hoa Kỳ và Trung Quốc đang cạnh tranh quyết liệt trong cuộc đua AI nhằm giành lợi thế vượt trội. Nhưng không vì thế mà chúng ta có thể mặc cho cuộc cạnh tranh này dẫn đến những tổn thất và bất công nghiêm trọng đối với xã hội, đồng thời đẩy hành tinh vượt quá những giới hạn an toàn sinh thái.

Vai trò lãnh đạo của UN trong Nghị định thư Montreal là một tiền lệ đáng chú ý. UN đã góp phần đưa các quốc gia ngồi lại với nhau trên cơ sở bằng chứng khoa học và một khuôn khổ chung nhằm từng bước loại bỏ các chất làm suy giảm tầng ozone, mà không tự biến mình thành một cơ quan quản lý toàn cầu. AI đặt ra thách thức địa chính trị phức tạp hơn, nhưng bài học vẫn còn nguyên giá trị: hợp tác quốc tế có thể bắt đầu từ những bằng chứng chung, hành động tự nguyện và những lợi ích đã được chứng minh.

Vai trò của UN sẽ là xây dựng một khuôn khổ môi trường chung để đánh giá dấu chân vật chất của AI, trong khi quyền quản lý và điều tiết vẫn thuộc về các chính phủ. Cả Hoa Kỳ lẫn Trung Quốc đều có những lý do thực tế để tham gia: AI phụ thuộc vào điện năng, nước, khoáng sản và cơ sở hạ tầng; trong khi tổn hại môi trường và những hạn chế về tài nguyên sẽ gây ra những chi phí thực sự.

UN không thể buộc Hoa Kỳ và Trung Quốc hợp tác, nhưng có thể tạo điều kiện để sự hợp tác trở nên thiết thực và mang lại lợi ích cho cả hai bên. Các quốc gia và thể chế khác cũng có thể góp phần thúc đẩy những giải pháp khả thi, tạo động lực để ngày càng nhiều bên tham gia. Mục tiêu không phải là kiểm soát AI, mà là xây dựng một chiếc la bàn thể chế cần thiết để định hướng sự phát triển của công nghệ này trong giới hạn môi trường của hành tinh.

Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP) cần kết nối các quốc gia và nhà phát triển AI trong một chương trình nghị sự chung về môi trường toàn cầu, gắn kết các mục tiêu chung với những tiêu chuẩn có thể so sánh, cơ chế báo cáo minh bạch và trách nhiệm giải trình xuyên suốt toàn bộ vòng đời và dấu chân môi trường của AI. Các đánh giá tại địa phương phải chuyển hóa những cam kết này thành các quyết định phản ánh đúng điều kiện thực tế. Luật pháp quốc gia vẫn giữ vai trò thiết yếu, nhưng mục tiêu rộng lớn hơn phải là cùng nhau gìn giữ và bảo vệ hành tinh.

Sự chú ý của công chúng hiện tập trung vào những mối đe dọa tiềm tàng của AI đối với nhân loại, từ việc bị lạm dụng, mất kiểm soát cho đến các rủi ro đối với an ninh và quyền con người. Trong khi đó, dấu chân vật chất ngày càng lớn của AI lại ít được quan tâm hơn: điện năng, nước, đất đai và khoáng sản cần thiết cho hạ tầng AI, cùng những áp lực mà chúng gây ra đối với các hệ sinh thái và cộng đồng, trong bối cảnh hành tinh đang phải đối mặt với những sức ép môi trường nghiêm trọng.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo nhu cầu điện của các trung tâm dữ liệu trên toàn cầu sẽ tăng hơn gấp đôi vào năm 2030, đạt khoảng 945 terawatt-giờ, cao hơn một chút so với tổng lượng điện Nhật Bản hiện đang tiêu thụ. Báo cáo tháng 10 năm 2026 của IEA, Powering Artificial Intelligence, mô tả làn sóng đầu tư bùng nổ đang gây sức ép lên lưới điện địa phương và chuỗi cung ứng thiết bị. Bài viết ngày 27 tháng 10 của Đại học Princeton, Behind the Headline: Data Centers and the Environment, với sự tham gia của Phó Giáo sư Wei Peng, tiếp tục làm nổi bật những thách thức môi trường từ sự mở rộng của các trung tâm dữ liệu. Những mối quan ngại này cùng đặt ra một câu hỏi then chốt: Có thể đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của AI ở đâu mà không phải trả những cái giá môi trường không thể chấp nhận được?

Ireland là một ví dụ rõ ràng. Các trung tâm dữ liệu tập trung dày đặc tại Dublin và vùng phụ cận, nơi EirGrid, đơn vị vận hành lưới điện quốc gia, hiện xem lưới điện đã đạt giới hạn khả năng tiếp nhận các cơ sở mới có quy mô lớn. Tổng quan tháng 5 năm 2026 của EirGrid cho thấy một phần công suất hạn chế có thể vẫn còn ở các thành phố khác, như Galway và Limerick ở phía tây, Cork ở phía nam.

Khi một khu vực chạm ngưỡng giới hạn, áp lực xây dựng có thể chuyển sang khu vực tiếp theo, khiến những tác động lên lưới điện, nguồn nước và cộng đồng chỉ dịch chuyển chứ không giảm đi. Những dấu hiệu cảnh báo đã xuất hiện trong nhiều năm, nhưng các kết nối điện vẫn được phê duyệt theo từng dự án riêng lẻ cho đến khi lưới điện bão hòa, dẫn đến việc trên thực tế phải ngừng cấp kết nối mới cho các trung tâm dữ liệu tại Dublin. Việc thẩm định từng hồ sơ riêng biệt đã bỏ sót giới hạn tích lũy của toàn hệ thống. EirGrid hiện cũng cảnh báo nhu cầu điện biến động nhanh của các trung tâm dữ liệu AI có thể làm gia tăng rủi ro đối với tính ổn định của lưới điện.

Trường hợp Ireland cho thấy cơ chế quản trị chỉ được thiết kế cho từng cơ sở riêng lẻ không thể tự mình kiểm soát hạ tầng AI. Cần phải đánh giá đồng thời các tác động lên lưới điện, khu vực và phạm vi rộng hơn, đồng thời thiết lập các giới hạn trước khi chúng bị vượt qua. Nếu tình trạng này có thể xảy ra ngay trong một quốc gia sử dụng một hệ thống lưới điện quốc gia thống nhất, thì rủi ro sẽ còn lớn hơn khi các tác động vượt qua biên giới.

Vì sao cần vai trò lãnh đạo về môi trường của Liên Hiệp Quốc?

Những tác động môi trường của AI không thể được quản lý bởi từng công ty riêng lẻ hoặc các chính phủ quốc gia hành động biệt lập. Các trung tâm dữ liệu sử dụng điện từ lưới điện và nguồn nước tại địa phương, trong khi các dịch vụ, lợi ích kinh tế và dấu chân môi trường của chúng vượt xa phạm vi các cộng đồng và quốc gia nơi đặt những cơ sở này. Nếu thiếu một cách tiếp cận chung, các quyết định tại một nơi có thể làm gia tăng áp lực lên tài nguyên, chuyển chi phí môi trường sang nơi khác hoặc gây tổn hại cho các vùng và quốc gia láng giềng.

Liên Hiệp Quốc có thể góp phần thu hẹp khoảng trống quản trị này. Vai trò của tổ chức không phải là thay thế các cơ quan quản lý quốc gia hay áp đặt một bộ quy tắc thống nhất trên toàn cầu, mà là tập hợp các chính phủ, nhà phát triển AI và các tổ chức khoa học quanh những mục tiêu môi trường chung và phương pháp đánh giá có thể so sánh được.

Liên Hiệp Quốc có thể hỗ trợ các quốc gia đánh giá giới hạn về tài nguyên và môi trường tại địa phương, làm rõ các tác động tích lũy, tăng cường sự tham gia của những cộng đồng chịu ảnh hưởng, đồng thời tạo thuận lợi cho hợp tác khi các áp lực môi trường vượt qua biên giới hoặc dẫn đến tranh chấp.

Mục đích là kết nối trách nhiệm toàn cầu với các quyết định tại địa phương: một cơ sở được đề xuất có phù hợp với điều kiện môi trường nơi xây dựng hay không, cần có những biện pháp bảo vệ nào, và trách nhiệm phải được chia sẻ ra sao khi tác động của cơ sở đó vượt ra ngoài phạm vi địa điểm hoặc biên giới quốc gia.

Kế thừa những nỗ lực của Liên Hiệp Quốc để xây dựng một khuôn khổ thực tiễn

Liên Hiệp Quốc không cần phải bắt đầu từ con số không. Tài liệu chuyên đề năm 2024 của tổ chức, Artificial Intelligence (AI) End-to-End, kêu gọi đánh giá môi trường xuyên suốt vòng đời AI, bao gồm năng lượng, nước, khoáng sản, khí thải và rác thải điện tử. Bộ Sustainable Procurement Guidelines for Data Centres and Servers năm 2025 đưa ra những hướng dẫn thực tiễn về hiệu suất và mua sắm bền vững.

Hợp tác quốc tế cũng đang có những bước tiến. Năm 2025, UNEP, Pháp và Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) đã thành lập Liên minh vì AI Bền vững (Coalition for Sustainable AI). Năm 2026, Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc phát động Sáng kiến Minh bạch Môi trường AI (AI Environmental Transparency Initiative), tiếp nối các nghiên cứu của Viện Nước, Môi trường và Sức khỏe thuộc Đại học Liên Hiệp Quốc.

Những nỗ lực toàn cầu này có thể giúp làm rõ hơn dấu chân môi trường của AI. Điều còn thiếu là một khuôn khổ thực tiễn kết nối việc công khai thông tin môi trường với các quyết định ở mọi cấp độ: từ lưới điện, lưu vực sông và hệ sinh thái địa phương, đến các tác động ở cấp khu vực, tác động tích lũy, tác động xuyên suốt vòng đời và xuyên biên giới, cho đến những giới hạn sinh thái của hành tinh.

Khuôn khổ này phải giúp xác định liệu nhu cầu bổ sung có thể được đáp ứng hay không, các tác động khác nhau cần được cân nhắc tổng hợp như thế nào, và cần có những biện pháp bảo vệ cùng cơ chế trách nhiệm giải trình nào.

Tính cấp bách của vấn đề đã rất rõ ràng: Báo cáo Planetary Health Check 2025 cho thấy 7 trong số 9 ranh giới hành tinh đã bị vượt ngưỡng.

Dấu chân môi trường của AI còn kéo dài xuyên suốt chuỗi cung ứng khoáng sản. Các trung tâm dữ liệu AI đang trở thành một nguồn nhu cầu ngày càng lớn đối với đất hiếm, loại khoáng sản được sử dụng trong nam châm của quạt làm mát máy chủ, ổ lưu trữ và máy bơm. Nhu cầu toàn cầu gia tăng đối với những khoáng sản này đã góp phần thúc đẩy hoạt động khai thác không được kiểm soát.

Bản đồ vệ tinh của Trung tâm Stimson hiện ghi nhận 2.839 địa điểm khai thác mỏ không được kiểm soát dọc theo các dòng sông ở Myanmar, Lào và Campuchia, bao gồm các mỏ vàng, thiếc và khoáng sản khác, cùng với các hoạt động khai thác đất hiếm. Riêng trong lưu vực Mekong, 86 trong tổng số 833 mỏ không được kiểm soát được cho là mỏ đất hiếm, và hơn một nửa trong số đó bắt đầu hoạt động trong giai đoạn 2024–2026, cũng là thời kỳ chứng kiến làn sóng xây dựng trung tâm dữ liệu AI bùng nổ.

Ô nhiễm sông xuyên biên giới cho thấy cái giá phải trả. Asen từ hoạt động khai thác mỏ không được kiểm soát ở Myanmar và Lào, trong đó có khai thác đất hiếm, đã được ghi nhận có liên quan đến tình trạng ô nhiễm các phụ lưu Mekong và trầm tích dòng chính tại Thái Lan, gợi lại những thiệt hại do hoạt động khai thác đất hiếm trước đây ở Trung Quốc gây ra.

[Mongabay; Anchorage Daily News; Yale e360]

Cục Kiểm soát Ô nhiễm Thái Lan đã tiến hành kiểm tra trầm tích vào tháng 3 năm 2026 và báo cáo nồng độ asen từ 73 đến 296 miligam trên mỗi kilôgam tại ba trạm quan trắc trên dòng chính Mekong, cao hơn nhiều so với ngưỡng 33 mg/kg mà cơ quan này xem là nguy hiểm. Tại các phụ lưu Kok, Sai và Ruak, nồng độ asen lên tới 57 mg/kg.

Mối đe dọa này rất nghiêm trọng và trực tiếp ảnh hưởng đến các cộng đồng phụ thuộc vào những dòng sông này. Chính quyền Thái Lan đã cảnh báo cư dân ven sông hạn chế ăn cá đánh bắt từ các khu vực bị ảnh hưởng; một số nơi còn được khuyến cáo tránh sử dụng nguồn nước hoàn toàn. Trong khi đó, hơn 50 triệu người trên toàn lưu vực hạ nguồn Mekong phụ thuộc vào dòng sông để có nước, cá và sinh kế.

Tuy nhiên, Ủy hội sông Mekong (MRC) không có thẩm quyền quản lý tại những khu vực thượng nguồn trọng yếu thuộc Myanmar và Trung Quốc. Vì vậy, những thiệt hại xuyên biên giới như thế này có thể rơi vào khoảng trống giữa các thẩm quyền quản lý khác nhau.

Những trường hợp này cho thấy tác hại môi trường xuyên biên giới đòi hỏi một phản ứng vượt ra ngoài thẩm quyền của bất kỳ quốc gia riêng lẻ hay thể chế quản lý sông khu vực nào. Khi nhu cầu khoáng sản, một phần được thúc đẩy bởi sự mở rộng AI toàn cầu, góp phần gây ra ô nhiễm từ hoạt động khai thác mỏ vượt qua biên giới quốc gia, các nước bị ảnh hưởng cần có một diễn đàn để chia sẻ bằng chứng, đánh giá rủi ro và phối hợp hành động phòng ngừa.

Liên Hiệp Quốc có vị thế thuận lợi để chủ động tập hợp các quốc gia này, cùng với các thể chế khu vực liên quan, chuyên gia khoa học và cộng đồng chịu ảnh hưởng, nhằm xử lý ô nhiễm ngay từ nguồn và bảo vệ những dòng sông chung mà hàng triệu người đang phụ thuộc vào.

Tận dụng Đối thoại Liên Hiệp Quốc tháng 5 năm 2027 như một cơ hội

Đối thoại Toàn cầu đầu tiên của Liên Hiệp Quốc về Quản trị AI đã diễn ra tại Geneva trong hai ngày 6-7 tháng 7 năm 2026, với sự tham gia của các đoàn đại biểu từ 163 quốc gia. Phiên họp tiếp theo, dự kiến tổ chức tại New York vào ngày 3-4 tháng 5 năm 2027, mở ra một cơ hội đúng lúc để thúc đẩy khía cạnh môi trường trong quản trị AI.

Liên Hiệp Quốc nên tận dụng dịp này để đề xuất một chương trình công tác hợp tác nhằm xây dựng và thử nghiệm một khuôn khổ thực tiễn, kết nối việc công khai thông tin môi trường với các đánh giá tại địa phương, tác động tích lũy và những giới hạn sinh thái của hành tinh.

Trên thực tế, công việc này có thể bắt đầu bằng một chương trình thí điểm với sự tham gia tự nguyện của các chính phủ và nhà phát triển AI, một mẫu đánh giá chung bao quát các lĩnh vực năng lượng, nước, đất đai và khoáng sản, cùng một báo cáo công khai về những bài học kinh nghiệm. Cách tiếp cận này sẽ cung cấp hướng dẫn để các quốc gia thử nghiệm và điều chỉnh cho phù hợp, thay vì áp đặt ngay từ đầu một bộ tiêu chuẩn thống nhất.

Những lo ngại rằng một khuôn khổ mới có thể trùng lặp với các quy trình thẩm định quốc gia, làm chậm đầu tư hoặc tạo thêm gánh nặng cho những nước có năng lực hạn chế là hoàn toàn chính đáng. Giải pháp là kế thừa và phát huy các hệ thống hiện có, chứ không thay thế chúng.

Liên Hiệp Quốc nên phối hợp với các chính phủ tự nguyện tham gia, nhà phát triển AI, các tổ chức khoa học và xã hội dân sự để thử nghiệm một cách tiếp cận theo mô-đun, tương xứng với quy mô dự án và mức độ rủi ro tại địa phương. Các phương pháp và biểu mẫu đánh giá chung có thể cải thiện khả năng so sánh và giảm bớt công việc trùng lặp, trong khi hỗ trợ kỹ thuật sẽ giúp những quốc gia có năng lực hạn chế tham gia hiệu quả hơn.

Khi các tác động đe dọa những nguồn tài nguyên chung hoặc vượt qua biên giới quốc gia, Liên Hiệp Quốc cũng có thể đóng vai trò trung gian, tạo điều kiện hợp tác giữa các bên chịu ảnh hưởng.

Mục tiêu không phải là tạo thêm một yêu cầu báo cáo. Mục tiêu là chuyển những công việc đang được triển khai thành một phương thức tiếp cận đã được thử nghiệm, giúp các quốc gia đưa ra quyết định có cơ sở thông tin tốt hơn, ngăn ngừa tổn hại môi trường và buộc các bên có trách nhiệm phải giải trình.

Lưới điện Ireland và các phụ lưu Mekong cho thấy cái giá phải trả khi quản lý dấu chân môi trường của AI theo từng địa điểm và từng quốc gia riêng lẻ.

Khi nhân loại bước vào kỷ nguyên AI với những hệ quả vẫn còn chưa thể dự đoán, chúng ta cần một chiếc la bàn thể chế để định hướng sự phát triển của công nghệ này trong giới hạn môi trường của hành tinh. Liên Hiệp Quốc có cơ hội — và trách nhiệm — góp phần cung cấp chiếc la bàn đó, kết nối các quốc gia và nhà phát triển AI, nhằm bảo đảm rằng tiến bộ công nghệ không vượt quá năng lực bảo vệ hành tinh chung của chúng ta.

P.P.L.

Tác giả gửi BVN