Bauxite Việt Nam

Nguyễn Quang A

Nhiều bạn xem clip số 83 “Nhà nước Mafia đã sụp đổ” đã hỏi sao lại gọi là nhà nước mafia khi nó bị một cuộc bầu cử lật đổ? Nhiều chính trị gia và nhà bình luận Hungary thân Fidesz ở Hungary cũng nói thế để bênh vực cho nền dân chủ “phi-tự do” của họ. Những câu hỏi có vẻ hợp lý và tôi mạn phép trả lời rằng dân lật đổ nhà nước mafia ở Hungary.

I. Hệ thống bầu cử hiện hành ở Hungary và kết quả bầu cử 12-4-2026

1.1. Hệ thống bầu cử quốc hội hiện hành của Hungary, do đảng Fidesz cầm quyền từ 2010 sửa đổi sao cho có lợi nhất cho mình, là hệ thống hỗn hợp gồm các danh sách cá nhân cho 106 khu vực bầu cử (trong đó các cử tri của một khu vực bầu cử bỏ phiếu cho danh sách ứng viên của khu vực đó, ứng viên nào được nhiều phiếu nhất sẽ trúng cử đại biểu quốc hội đại diện cho khu vực đó) và một danh sách đảng toàn quốc mà dựa vào đó để chọn ra 93 đại biểu quốc hội còn lại (tất cả các cử tri chọn một trong các đảng, hay liên danh đảng trên lá phiếu) và các đảng chọn ra các đại biểu quốc hội của đảng mình theo tỷ lệ phiếu bầu toàn quốc mà đảng mình nhận được.[i] Kết quả chính thức sẽ được Ủy ban Bầu cử Quốc gia công bố nhưng theo số liệu chính thức ngày 20-4-2026: Tisza được 141 ghế (96 ghế theo danh sách cá nhân và 45 ghế theo danh sách đảng; Fidesz 52 ghế (10+42); và Mi Hazánk được 6 ghế (0+6). Tỷ lệ cử tri đi bầu rất cao (79,56%~ 5,99 triệu cử tri). Tỷ lệ phiếu bầu (theo danh sách đảng) cho Tisza là 53,18% (~3,39 triệu); Fidesz 38,61% (~2,5 triệu); Mi Hazánk 5,63% (358 ngàn); hai đảng khác đều không đạt ngưỡng 5%.

1.2. Nhận xét. So tỷ lệ phiếu và số ghế của các đảng giành được có thể thấy ngay rằng hệ thống bầu cử khá méo mó, không công bằng, ưu ái cho đảng mạnh (một cái bẫy mà Fidesz đã thiết kế để cố thủ quyền lực của mình nhưng lần này phản tác dụng).[ii]

II. Đảng Tisza và chủ tịch của nó, thủ tướng tương lai của Hungary, Magyar Péter

Đảng Tisza (đảng Tôn trọng và Tự do nhưng Tisza cũng là tên con sông lớn thứ hai ở Hungary) được thành lập ngày 23-10-2020 tại thành phố Eger, nhưng hầu như không hoạt động cho đến khi Magyar Péter gia nhập đảng vào đầu 2024 và thực sự tiếp quản chức chủ tịch từ ngày 22-7-2024. Dù với danh nghĩa là một đảng chính trị nhưng Tisza dưới sự lãnh đạo của Magyar Péter thực chất là một phong trào hơn là một đảng chính trị và Magyar Péter là một nhà dân túy đại tài chẳng kém gì Orbán Viktor. Trong vòng khoảng 20 tháng, Tisza trở thành lực lượng chính trị đối lập lớn mạnh nhất ở Hungary và trong cuộc bầu cử quốc hội Âu châu tháng 7-2024 nó đã giành được 30% phiếu bầu, 7 ghế trong tổng số 21 ghế cho Hungary. Trong cuộc bầu cử quốc hội Hungary ngày 12-4-2026, Tisza đã chiến thắng long trời lở đất.

Vài bài học có thể được rút ra:

1) Tisza rất sáng tạo trong việc huy động cử tri. Nó đã có hơn 50.000 tình nguyện viên hoạt động trong các nhóm (trên FaceBook và thực địa) được tổ chức từ dưới lên gọi là các quần đảo Tisza (Tisza szigetek) phủ tất cả 106 khu vực bầu cử; từ trên xuống với sự tham gia của đích thân của Magyar Péter Tisza và đã tổ chức các cuộc mít tinh vận động lớn, những cuộc gặp gỡ cử tri ở tất cả các khu vực bầu cử (với khoảng 160 cuộc) trong cả nước chưa kể những cuộc gặp gỡ riêng của từng ứng viên với các cử tri tại khu vực của mình.

2) Tisza có chương trình vận động sát với mối quan tâm hàng ngày của các cử tri đối với các vấn đề kinh tế, xã hội trong nước như thu nhập, y tế, giáo dục, tham nhũng (ngược với Fidesz tập trung vào vấn đề chống EU, chống Ukraina, gây nỗi sợ hãi trong dân chúng và nói chỉ đảng chủ trương hòa bình Fidesz mới mang lại sự ổn định, yên bình).

III. Chế độ Orbán đã tự đào mồ chôn chính mình

Fidesz đã tìm cách cố thủ bám lấy quyền lực nhưng lại rơi vào cái bẫy do chính việc đó tạo ra:

1) Nỗ lực tập trung quyền lực (sửa hiến pháp, sửa các luật cơ bản để phá vỡ các kiểm tra và cân bằng và luật trị [nhà nước pháp quyền]), sự thâu tóm báo chí và làm giàu cá nhân, việc xây dựng mạng lưới bảo trợ phi chính thức của Orbán, việc biến đảng Fidesz thành công cụ (tức là xây dựng nhà nước mafia)… đã góp phần dẫn đến nền kinh tế trì trệ, tham nhũng tràn lan, nền tư pháp méo mó khiến dân chúng oán ghét; dẫn đến sự rạn nứt của bản thân Fidesz và nhiều người trong số đó đã trở thành những người đối lập;[iii] nói cách khác những nhân tố như vậy cùng nhau đã tạo điều kiện cho việc lật đổ nhà nước mafia, cho việc thay đổi chế độ, thay đổi hệ thống một cách hòa bình.[iv]

2) Hệ thống bầu cử ưu ái đảng lớn hoạt động để cố thủ quyền lực đã phản tác dụng như kết quả bầu cử 4-2026 cho thấy ở phần II.

IV. Dân lật đổ nhà nước mafia

Phần III đã nêu những nhân tố chính dẫn đến nhân dân dùng lá phiếu của mình đã lật đổ chế độ Orbán và nhà nước mafia của nó. Magyar Péter, trong bài phát biểu mừng chiến thắng của Tisza đã rất khéo khi trích đoạn thơ cuối của bài Biển động của Petőfi (viết 1848 trong không khí cách mạng sôi sục khắp châu Âu) lột tả chân lý ngàn đời: Dân lật đổ nhà nước mafia.[v]

Từ 1989 đến nay Hungary đã thay đổi hệ thống bốn lần và những bài học từ chúng cũng có thể hữu ích với Việt Nam.

Ghi chú:

[i] Ngưỡng là 5%, các đảng đạt được dưới 5% tổng số phiếu sẽ bị loại; còn có các quy tắc bù dựa vào phần số phiếu (töredék szvazatok) của ứng viên theo danh sách cá nhân nhưng ứng viên đó thua (không được nhiều phiếu nhất tại khu bầu cử đó) cho đảng đề cử họ. Các phiếu được các ban kiểm phiếu địa phương kiểm (với sự giám sát của đại diện các đảng, báo chí khá giống quy định “Người ứng cử, đại diện cơ quan, tổ chức, đơn vị giới thiệu người ứng cử hoặc người được ủy nhiệm có quyển chứng kiến việc kiểm phiếu và khiếu nại về việc kiểm phiếu. Các phóng viên báo chí được chứng kiến việc kiểm phiếu” theo Điều 73 của Luật Bầu cử số 85/2015/QH13 của Việt Nam [chỉ khác là ở Việt Nam chẳng ai sử dụng quyền này] và báo cáo cho các Ủy ban Bầu cử địa phương tương ứng và chúng báo cáo cho Ủy ban Bầu cử toàn quốc. Chính vì thế kết quả cơ bản của 106 khu vực bầu cử có thể biết khá nhanh và với dữ liệu được Ủy ban Bầu cử toàn quốc gia cập nhật và công bố thì bất kể ai biết kỹ về quy tắc phân bổ 93 ghế theo danh sách đảng cũng có thể nhanh chóng ước lượng số ghế của mỗi đảng theo danh sách đảng. Chính vì thế mà đến khoảng 10 giờ đêm 12-4-2026 (sau 3 giờ kiểm phiếu và cập nhật dữ liệu) các báo và các đảng đã biết khá chính xác về kết quả sơ bộ (theo Văn phòng Bầu cử Quốc gia, sau khi kiểm 95,63% tổng số phiếu, vào khoảng sau 11 giờ đêm thì Tisza được 93 đại biểu khu vực cá nhân và 44 ghế theo danh sách đảng, tức là tổng cộng 137 ghế vượt quá mức 2/3 là 133 ghế; Fidesz-DKNP được 13 ghế theo khu vực cá nhân và 42 ghế theo danh sách đảng, tổng cộng 55 ghế; đảng cực hữu Mi Hazánk được 0 ghế theo danh sách cá nhân và được 7 ghế theo danh sách đảng; các đảng và phong trào khác đều không vượt ngưỡng 5% nên bị loại hết (nếu dưới 1% còn phải trả lại tiền ngân sách hỗ trợ cho đảng). Tuy nhiên còn những phiếu chưa kiểm, phiếu từ người Hung ở nước ngoài,.. nên kết quả cuối sau khi đã kiểm hết tòan bộ phiếu, thì tới 7 giờ sáng 20-4-2026, theo Văn phòng Bầu cử Quốc gia thì kết quả như sau với tỷ lệ cử tri tại Hungary là 79,69% và tỷ lệ người có quyền bầu (cử tri tại Hungary + dân Hung có quyền bầu trên thế giới) là 78,99%, cao nhất từ trước đến nay.

Kết quả bầu cử 2026 so với (kết quả bầu cử 2022) Quốc hội Hungary

Kết cục cuối cùng đã rõ ràng Tisza giành thêm 4 ghế, Fidesz mất 3 và Mi Hazánk mất 1 so với kết quả sơ bộ vào cuối ngày bầu cử. So sách với số liệu của cuộc bầu cử quốc hội nhiệm kỳ trước 2022 chúng ta thấy rõ sự sụp đổ của Fidesz: từ được 87 ghế tại các khu vực bầu cử cá nhân năm 2022 sụt xuống chỉ 10 ghế năm 2026. Sự đi lên thần kỳ của Tisza (năm 2022 đã không có ứng viên nào và thực sự mới xuất hiện kể từ đầu 2024 với sự tham gia của Magyar Péter). Sự sa sút của các đảng và nhóm khác so với 2022. Cũng thấy rõ từ bảng trên rằng hệ thống bầu cử quốc hội ở Hungary méo mó và bất công (ưu ái cho đảng lớn) đến thế nào. Trên đây là kết quả cuối cùng nhưng có thể chưa phải là kết quả chính thức cuối cùng vì có thể có khiếu nại. Và Tisza đã khiếu nại không công nhận thắng lợi của ứng viên Fidesz Asgh Péter được 25.700 phiếu (46,25%) và đề nghi ông này từ chức vì so với ứng viên của Tisza là STROMPOVÁ VIKTÓRIA được 25.452 phiếu (45,80%) [chênh lệch 248 phiếu!] tại một khu vực bầu cử mà Tisza cho là đã có gian lận bầu cử do Fidesz hậu thuẫn một ứng viên tự do có tên là Magyar Péter, được 909 phiếu (trùng với tên của chủ tịch Tisza) và gian lận khác. Nếu Asgh từ nhiệm như Tisza khuyến nghị thì phải bàu lại tại khu vực đó và Tisza sẽ có thể thêm được 1 ghế nữa, nhưng về cơ bản không ảnh hưởng gì đến đại cục!

[ii] Ngoài hệ thống bầu cử ra, các kiểm soát và cân bằng (checks and balances) cũng bị Fidesz phá hoại bằng các luật cần 2/3 mới thay đổi được cho việc bổ nhiệm những người đứng đầu các chức như Tổng thống (Sulyok Tamás được quốc hội Fidesz bầu ngày 5-3-2004 cho nhiệm kỳ 5 năm sau khi Tổng thống Novák Katalin từ chức do vụ bê bối ân xá vào ngày 26-2-2024); Nagy Gábor Bálint – Tổng chưởng lý (legfőbb ügyész) mới được bổ nhiệm 11-6-2025 cho nhiệm kỳ 9 năm; chủ tịch Tòa án Hiến pháp Polt Péter được Quốc hội Fidesz bầu ngày 11-6-2025 cho nhiệm kỳ 9 năm; cũng thế cho các chức vụ Tổng kiểm toán nhà nước, chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh, chủ tịch Ngân hàng Nhà nước và của một số định chế Hungary khác. Dù thua nhưng với việc bổ nhiệm các chức vụ của các cơ quan trên (với nhiệm kỳ vượt quá thời gian bầu cử kế tiếp trong 2030) thì Fidesz vẫn có thể hy vọng ngăn cản nhiều cải cách của Tisza (Tổng thống có thể phủ quyết luật, Tòa án Hiến pháp có thể tuyên vi hiến các luật mới, Tổng chưởng lý có thể không tiến hành điều tra và kết án các vụ án tham nhũng, v.v.) Với 141 ghế trong Quốc hội, Tisza chắc chắn phải sửa Hiến pháp và các luật cơ bản (cần 2/3, tức 133 phiếu thuận phiếu của quốc hội) để dỡ bỏ các thành lũy cố thủ quyền lực này của Fidesz nhằm khôi phục nền dân chủ.

[iii] Rạn nứt từ bên trong Fidesz: Bản thân Magyar Péter đã là người của Fidesz cho đến khi rời khỏi nó trong năm 2024; hoặc những người đã từng phục vụ trong chính quyền Orbán ví dụ như Kármán András (quốc vụ khanh phụ trách quy định về thuế và tiền tệ từ 6/2010 - 11/2011, đại diện cho Hungary trong chức vụ phó giám đốc tại Ngân hàng Tái thiết và Phát triển Âu châu, EBRD từ cuối 2011- đến 2014); Orbán Anita (từ 2010 đến 2015 là đại sứ lưu động về an ninh năng lượng của Bộ ngoại giao), Ruszin Szendi Romulusz (trung tướng cựu tổng tham mưu trưởng quân đội 1-2-2023 đến 27-4-2023, rời quan ngũ tháng 6-2023 sau 28 năm phục vụ trong quân đội) sẽ là các thành viên của chính phủ Tisza-sắp hình thành; hoặc Hadházy Ákos một cựu nghị sĩ Fidesz đã rời đi từ 2013 và vạch trần sự tham nhũng của Fidesz (nhất là vụ bê bối phân phát ưu ái quyền kinh doanh bán lẻ thuốc lá năm 2013 hoặc vạch trần vụ bê bối về khu “trang trại nông nghiệp” của gia đình Orbán tại  Hatvanpuszta trong năm 2025). Doanh nhân Waberer György thân cận với Fidesz, người giàu nhất thứ 12 ở Hungary trong năm 2024, đã trở thành nhà tài trợ cho đảng Tisza.

[iv] Những phân tích của Magyar Bálint và Madlovics Bálint trong cuốn Giải phẫu các chế độ hậu-Cộng sản (The Anatomy of Post-Communist Regimes) CEU Press, 2022, cũng của Hứa Thành Cương trong cuốn Các Gen Thế chế: Nguồn gốc của các thể chế Trung quốc và Chủ nghĩa Toàn trị (Institutional Genes: Origins of China's Institutions and Totalitarianism), University Cambridge Press, 2025, có thể giúp chúng ta nhiều trong việc hiểu sự thay đổi hệ thống nói chung và ở Hungary nói riêng. Hình dưới mô tả vị trí của các nước hậu cộng sản trong mô hình chế độ của Magyar Bálint và Madlovics Bálint vào thời điểm 2022.

Theo các tác giả này Hungary đã trải qua 3 sự thay đổi hệ thống:

1) Từ hệ thống toàn trị cộng sản sang dân chủ tự do 1989-1990;

2) Từ hệ thống dân chủ tự do sang dân chủ bảo trợ 1998-2002, rồi

3) Từ hệ thống dân chủ bảo trợ sang chuyên quyền bảo trợ suốt 16 năm qua. Lưu ý rằng thời kỳ 1998-2002 chính là giai đoạn Orbán Viktor lần đầu tiên làm thủ tướng Hungary và giai đoạn 2010-2026 Orbán Viktor là thủ tướng Hungary trong 4 nhiệm kỳ liên tiếp và cũng không được quên rằng Orbán Viktor cũng đóng vai trò quan trọng trong thay đổi chế độ 1989-1990.

Lần thay đổi chế độ thứ tư này của Hungary sẽ đi theo hướng nào?

Chỉ có ba khả năng:

1) → chế độ dân chủ bảo trợ vẫn có khả năng nhưng đó là sự quay lại chế độ Orbán xây dựng nên ít có khả năng hơn;

2) → hệ thống dân chủ tự do, có lẽ có khả năng cao nhất nếu xem xét khí thế vừa qua ở Hungary và sự chán ghét chế độ Orbán của nhân dân Hungary; hoặc 3) → chuyên quyền bảo thủ (theo kiểu Ba Lan dưới sự cầm quyền của Đảng Pis cho đến 2023) cũng ít có khả năng hơn. Còn những khả năng quay lại hai hệ thống toàn trị là không thể. Phải đợi vài năm để biết hệ thống Hungary sẽ tiến gần kiểu hệ thống nào? (dấu ? gắn với 3 khả năng đó trong hình trên).

[v] Trong Tường thuật trực tiếp của Telex (https://www.youtube.com/watch?v=0FdaQ2q3Ljg) kéo dài gần 7 giờ trên Youtube, tại lúc 5:32:41 đến 5:32:49 Magyar Péter trích ba câu cuối trong khổ thơ cuối của bài Biển động của Petőfi (1848) được viết trong bầu không khí cách mạng sục sôi lúc đó trên khắp châu Âu cũng như ở Hungary “[Jegyezd vele az égre/ Örök tanúságúl]:

Habár fölűl a gálya/ S alúl a víznek árja,/ Azért a víz az úr!” ([Hãy ghi lên bầu trời/ Bài học ngàn đời:] Dù thuyền chiến ở trên/ dòng nước cuộn ở dưới/ Nhưng nước mới là ông chủ) phản ánh chân lý ngàn đời “lật thuyền mới biết dân là nước” như Nguyễn Trãi đã viết (1428) đã viết trước đó hơn 400 năm. Hai câu đầu của khổ cuối không được Magyar đọc, nhưng tứ thơ nhắc chúng ta đến tháp bút cạnh Hồ Gươm được xây dựng năm 1865 sau ý của Petőfi 17 năm. Những minh triết ngàn đời đứng vững ở mọi nơi mọi lúc và đấy là một nguồn sức mạnh khổng lồ mà những kẻ đam mê quyền lực phải nhớ!

N.Q.A.

Tác giả gửi BVN