Bauxite Việt Nam

Le Dung

Xu hướng chung của nếp sống ở một số quốc gia phương Đông, trong một số tình huống, là đi ngược lại tôn chỉ pháp luật bất vị thân. Đặc biệt là khi đương sự có liên quan đến giới công quyền, hay đang làm việc trong hệ thống chính trị cầm quyền, còn bên bị hại là người dân, vốn không có các mối quan hệ đó.

Việc người trẻ đặt hoa, tạo dựng các bức hoạ biểu lộ sự phản kháng và lên án bất công là việc thường thấy, nhất là khi họ có kiến thức pháp luật, hay tối thiểu là biết so sánh các vụ việc có tính chất tương đồng.

Họ cũng không phải là nhóm người đầu tiên bày tỏ bằng cách đó. 

Các cụ còn nhớ Vụ án Sarah Everard ở Anh năm 2021 không?

Cô gái 33 tuổi Sarah Everard bị bắt, bị bóp cổ và sát hại khi đang đi bộ về nhà. Thủ phạm là Wayne Couzens – một sĩ quan cảnh sát, người đã dùng thẻ ngành và còng tay công vụ để bắt giữ cô. 

Hàng ngàn bạn trẻ và phụ nữ đã đổ về công viên Clapham Common, nơi Sarah xuất hiện lần cuối, đặt hoa, viết thư tưởng niệm tạo thành một biển hoa khổng lồ.

Hoa ở đây không chỉ tưởng niệm Sarah, mà còn biểu thị sự phẫn nộ hướng về hệ thống cảnh sát – cơ quan vốn có nhiệm vụ bảo vệ dân nhưng lại che chở hoặc để kẻ biến thái mang phù hiệu hoành hành. Khi cảnh sát tìm cách giải tán đám đông đặt hoa, làn sóng giận dữ còn bùng nổ mạnh hơn trên mạng xã hội và truyền thông quốc tế. 

I. TIỀN LỆ ÁN

1. Vụ án Lệnh Kế Hoạch - Trung Quốc

Năm 2012, Lệnh Kế Hoạch là Chánh Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc, người thân cận bậc nhất với giới lãnh đạo đỉnh cao Trung Quốc thời điểm đó.

Rạng sáng ngày 18/3/2012, con trai ông ta là Lệnh Cốc lái chiếc siêu xe Ferrari gây tai nạn thảm khốc tại Bắc Kinh làm 1 nam tử vong và 2 nữ thanh niên thương nặng.

Để bảo vệ con đường thăng tiến trước kỳ Đại hội đảng, Lệnh đã lạm dụng quyền lực, tìm cách giấu kín thông tin, chặn từ khóa "Ferrari", "biển số xe" trên Weibo và điều động lực lượng an ninh phong tỏa hiện trường, tìm cách đổi tên nạn nhân, chi tiền bịt miệng và thỏa thuận ngầm với các bên liên quan.

Hành vi này đã khiến Lệnh Kế Hoạch mất hoàn toàn niềm tin từ các cấp lãnh đạo. Không chỉ thân bại danh liệt, ông ta bị loại khỏi quy hoạch nhân sự cao cấp, sau đó bị điều tra tham nhũng, khai trừ khỏi Đảng và nhận án tù chung thân.

2. Vụ bê bối Đổi lái của cháu cựu Thủ tướng Thái Lan Thaksin

Cũng năm 2012, cháu trai tập đoàn Red Bull Vorayuth Yoovidhya gây tai nạn chết người.

Cậu ta lái xe Ferrari đâm chết một sĩ quan cảnh sát đang đi xe máy rồi kéo lê nạn nhân, sau đó chạy về biệt thự và cho người bảo vệ nhận tội thay.

Mặc dù giới nhà giàu và quan chức cảnh sát bấy giờ đã cấu kết lấp liếm vụ án trong nhiều năm, nhưng sự việc đã châm ngòi cho làn sóng phẫn nộ của giới trẻ và sinh viên Thái Lan. Vụ án trở thành biểu tượng cho sự thối nát của hệ thống tư pháp, buộc Văn phòng Công tố Tối cao Thái Lan phải hủy bỏ các quyết định hủy án cũ, khởi tố lại hàng loạt quan chức cảnh sát, viện kiểm sát và chuyên gia bao che cho vụ án.

3. Vụ cựu Thượng tá Công an Nguyễn Đình Kim - Bình Định - 2021

Nguyễn Đình Kim là cựu Trưởng Công an huyện Vĩnh Thạnh, tỉnh Bình Định.

Gia đình ông Kim dính vào hàng loạt bê bối thâu tóm đất rừng phòng hộ trái phép cho người thân. Khi bị người dân và dư luận địa phương lên tiếng tố giác, ông Kim tìm cách bao che, dùng uy tín cũ để xoa dịu và né tránh xử lý.

Việc lợi dụng chức vụ và coi thường dư luận đã khiến Thường trực Tỉnh ủy Bình Định chỉ đạo thanh tra toàn diện. Ông Kim cùng nhiều cán bộ liên quan bị khởi tố hình sự, thu hồi toàn bộ hàng trăm hecta đất rừng. Uy tín và danh dự gia đình tích lũy hàng chục năm trong ngành công an bị triệt hạ hoàn toàn. 

4. Vụ tai nạn do cựu quân nhân Hoàng Văn Minh gây ra - Ninh Thuận - 2022

Tháng 6/2022, Hoàng Văn Minh, trợ lý Tài chính thuộc Trung đoàn 937, điều khiển ô tô va chạm làm nữ sinh lớp 12 Hồ Hoàng Anh tử vong. 

Cơ quan chức năng địa phương ban đầu phát ngôn thiếu chính xác, thậm chí đưa ra kết quả xét nghiệm nồng độ cồn của nữ sinh nạn nhân để "đổ lỗi" cho nạn nhân, gây ra làn sóng phẫn nộ chưa từng có trên toàn quốc.

Dư luận xã hội và gia đình nạn nhân liên tục lên tiếng đấu tranh. Bộ Quốc phòng và các cơ quan trung ương phải vào cuộc thanh tra, hủy bỏ kết quả xét nghiệm sai lệch.

Hoàng Văn Minh bị khởi tố, tước danh hiệu quân nhân và phạt tù. Những cán bộ y tế liên quan đến việc gian dối kết quả xét nghiệm cũng bị xử lý hình sự và kỷ luật. Vụ án trở thành một bài học đắt giá về việc cố tình bao che chỉ làm hậu quả bùng nổ lớn hơn.

II. CON VOI TRONG PHÒNG KHÁCH

Con voi trong phòng khách là một ẩn dụ xã hội học chỉ một sự thật vô cùng hiển nhiên và nghiêm trọng đang tồn tại – giống như một con voi đang đứng chần ần ngay giữa phòng – nhưng tất cả mọi người có mặt đều cố tình phớt lờ, im lặng và giả vờ như nó không hề tồn tại.

Sự im lặng này không phải do mọi người không thấy, mà vì việc thừa nhận sự tồn tại của con voi đó sẽ gây ra sự khó chịu, xung đột, đe dọa đến vị thế, quyền lực hoặc mua dây buộc mình, gây khó khăn cho cuộc sống gia đình và con cái, hay phá vỡ đi sự bình yên giả tạo của tập thể.

Trong không gian dư luận, hiệu ứng này chuyển hóa thành hiện tượng Sự im lặng tập thể. Quá trình vận hành thường trải qua các cơ chế tâm lý và xã hội học sau:

1. Xoắn ốc im lặng

Khi một vấn đề nhạy cảm xuất hiện (tai nạn do quan chức gây ra, tham nhũng hệ thống, suy thoái kinh tế...), cá nhân có xu hướng quan sát xung quanh trước khi lên tiếng.

Nếu họ nhận thấy số đông hoặc các kênh thông tin chính thức giữ im lặng, họ sẽ sợ bị cô lập, sợ bị trả thù hoặc sợ trở thành kẻ lạc loài.

Sự sợ hãi này khiến từng cá nhân im lặng. Sự im lặng của cá nhân này lại củng cố cảm giác "mọi người vẫn ổn" cho cá nhân khác. Kết quả là tạo thành một vòng xoắn ốc im lặng bao trùm toàn xã hội.

2. Sự dối trá ngoài xã hội

Mọi người nói một đằng nhưng nghĩ một nẻo. Trong các cuộc trò chuyện riêng tư, qua tin nhắn mật hoặc tại mâm cơm gia đình, ai cũng bàn về con voi. Nhưng khi ra ngoài không gian công cộng, trên mạng xã hội, các cuộc họp, báo chí, họ lại hành xử và phát ngôn như thể con voi không hề tồn tại.

3. Điều gì xảy ra khi Con voi bị chỉ mặt đặt tên?

Một con voi không thể ở trong phòng khách mãi mãi vì nó quá to và ngày càng chiếm diện tích. Hiệu ứng này thường kết thúc theo hai kịch bản:

a. Cú hích của Đứa trẻ trong bộ quần áo mới của Hoàng đế

Chỉ cần một vài cá nhân dũng cảm công khai chỉ vào con voi – ví dụ như hành động đặt hoa tưởng niệm ôn hòa – sự im lặng tập thể sẽ lập tức bị vỡ vụn. Mọi người nhận ra:

- Hóa ra ai cũng thấy nó như mình!

b. Con voi đập phá căn phòng

Nếu sự im lặng kéo dài quá lâu để che giấu một sự thật nguy hiểm, vấn đề tích tụ đến mức bùng nổ, khiến làn sóng phẫn nộ không thể kiểm soát, làm sụp đổ cấu trúc xã hội đang cố che giấu nó, thì lúc đó con voi tự thân nó lòi ra.

III. GÁNH NẶNG CHÍNH TRỊ

Xuất phát từ Lý thuyết Hệ thống của nhà xã hội học Niklas Luhmann, thì mục tiêu tối thượng của bất kỳ hệ thống hay thể chế nào không phải là bảo vệ từng cá nhân riêng lẻ, mà là bảo vệ sự tồn tại của chính hệ thống đó. Như cơ thể chúng ta thôi, đôi khi để cứu con người, thì chân tay nhiễm trùng sẽ bị cắt bỏ.

Vì thế, khi một phần tử gây ra nguy cơ nhiễm trùng hoặc đe dọa sự ổn định của toàn bộ cơ thể, thì cơ chế miễn dịch tự nhiên sẽ được kích hoạt để đào thải phần tử đó.

Hay nói cách khác, chi phí để bao che cho một cá nhân vượt quá giá trị mà cá nhân đó mang lại cho tập thể, hệ thống sẽ tự động kích hoạt cơ chế đào thải để tự bảo vệ mình.

Không ai có thể để một phần ung nhọt làm gánh nặng cả, nhất là khi họ không thực thi công vụ, mà là do sinh hoạt cá nhân bất thường gây ra.

Nếu không đi theo nguyên tắc đó, thì đôi khi chỉ cần một xung đột hay phản kháng nhỏ lẻ, cũng làm thổi bùng lên ngọn lửa mang tính chất huỷ diệt, mà cách mạng Hoa nhài là một ví dụ điển hình.

Ngày 17/12/2010, Mohamed Bouazizi, một người bán hoa quả dạo 26 tuổi tại thị trấn Sidi Bouzid, Tunisia, đã tự sát bằng cách tự thiêu để phản đối việc bị cảnh sát địa phương tịch thu xe hàng và xúc phạm.

Hành động tuyệt vọng của Bouazizi đã làm bùng phát các cuộc biểu tình dữ dội khắp Tunisia nhằm phản đối tình trạng thất nghiệp, tham nhũng, lạm phát và sự áp bức của chính phủ.

Sau gần một tháng biểu tình lan rộng, tổng thống Tunisia là Zine El Abidine Ben Ali đã phải từ chức và chạy trốn sang Saudi Arabia, kết thúc 23 năm cầm quyền.

L.D.

Nguồn: FB Hoang Thụy Hưng