Bauxite Việt Nam

Thục-Quyên

Những mong muốn thành tựu kinh tế cho Việt Nam của ông Tô Lâm xứng đáng được ghi nhận. Nhưng thành công thực sự phải được đánh giá không chỉ qua các hiệp định mà chính phủ ký kết, mà còn qua những cam kết được thực hiện và những quyền mà người dân có thể thực sự được bảo đảm và thực hiện trong cuộc sống.

Để nắm vững tình hình cần phân biệt rõ ràng:

Việc ký kết Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EFTA ngày 18/10/2026 (sau hơn 14 năm đàm phán từ 2012) đang được đánh bóng là một thành tựu ngoại giao của chính quyền ông Tô Lâm. Tuy nhiên, để đánh giá đúng tình hình, không được nhầm lẫn hiệp định này với Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – Liên minh châu Âu (EVFTA), đã có hiệu lực từ tháng 8 năm 2020, hoặc với Hiệp định Bảo hộ Đầu tư Việt Nam – Liên minh châu Âu (EVIPA), hiện vẫn chưa có hiệu lực.

Hiệp định EFTA cũng có các điều khoản về quyền lao động và phát triển bền vững như EVIPA.  Sự hiện diện của những điều khoản này là điều đáng hoan nghênh, nhưng việc ký kết một hiệp định mới chỉ là bước khởi đầu. Giá trị thực sự của hiệp định phụ thuộc vào việc các cam kết trong đó có được thực hiện trên thực tế hay không.

Hiện nay có sự mập mờ trình bày việc ký kết các hiệp định thương mại như bằng chứng cho thấy Việt Nam đã thực hiện đầy đủ các cam kết về quyền con người và quyền lao động. Người dân Việt Nam có quyền được biết một cách chính xác cả những thành tựu ngoại giao của đất nước lẫn những nghĩa vụ Việt Nam vẫn chưa thực hiện.

Quyền lao động là nền tảng thiết yếu của thành công kinh tế bền vững

Tôn trọng quyền lao động không chỉ là một yêu cầu về đạo đức hay một điều kiện do các đối tác thương mại châu Âu đặt ra đối với Việt Nam. Đây còn là một nền tảng quan trọng để xây dựng một nền kinh tế hiện đại, thành công và phát triển bền vững.

Khi người lao động có thể độc lập tổ chức, bày tỏ quan ngại và thương lượng tập thể mà không sợ bị trù dập, họ có điều kiện tốt hơn để phát hiện những vấn đề về an toàn lao động, đối xử bất công và những bất cập làm suy giảm năng suất.

Đại diện thực sự của người lao động có thể giúp ngăn ngừa tranh chấp leo thang, cải thiện sự hợp tác giữa người sử dụng lao động và người lao động, đồng thời tạo ra một môi trường làm việc ổn định hơn.

Bảo vệ quyền lao động cũng góp phần phát triển lực lượng lao động có trình độ và kỹ năng. Khi người lao động được đối xử công bằng, có cơ hội nâng cao tay nghề và được hưởng một phần xứng đáng từ thành quả tăng trưởng kinh tế, doanh nghiệp buộc phải có điều kiện tốt hơn để giữ chân nhân viên giàu kinh nghiệm, nâng cao chất lượng sản xuất và đầu tư vào đổi mới sáng tạo.

Ngược lại, một mô hình kinh tế dựa vào việc hạn chế quyền tự do tổ chức của người lao động có nguy cơ che giấu vấn đề thay vì giải quyết chúng. Chi phí lao động thấp cho thấy có thể thu hút đầu tư trong ngắn hạn, nhưng không đủ để tạo nên năng lực cạnh tranh lâu dài. 

Sự thịnh vượng bền vững đòi hỏi năng suất, kỹ năng, đổi mới sáng tạo, các thể chế đáng tin cậy và sự phân phối công bằng các cơ hội kinh tế.

Đối với Việt Nam, mà ông Tô Lâm có vẻ tha thiết kêu gọi hướng tới việc vượt ra khỏi mô hình sản xuất dựa chủ yếu vào chi phí thấp để tiến tới sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn và một nền kinh tế phát triển tiên tiến hơn, những vấn đề này đặc biệt quan trọng. 

Vì vậy, ông Tô Lâm cần thực hành việc tôn trọng các quyền lao động cơ bản được nhìn nhận không phải là trở ngại đối với phát triển, mà là một phần nền tảng thể chế cần thiết cho giai đoạn phát triển tiếp theo của đất nước.

Công ước số 87 của ILO: một cam kết vẫn chưa được thực hiện

Công ước số 87 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), về quyền tự do liên kết và bảo vệ quyền tổ chức, có ý nghĩa then chốt đối với vấn đề này. Công ước bảo vệ quyền của người lao động và người sử dụng lao động được thành lập và gia nhập các tổ chức do chính họ tự lựa chọn mà không bị cơ quan công quyền can thiệp.

Cho đến nay, Việt Nam vẫn chưa phê chuẩn Công ước này, mặc dù trước đó đã có những cam kết về việc thực hiện. Đây vẫn là một thiếu sót nghiêm trọng trong việc thực hiện các cam kết quốc tế về quyền lao động của Việt Nam.

Công đoàn độc lập có ý nghĩa quan trọng, không chỉ vì người lao động có quyền cơ bản được tổ chức, mà còn vì việc đại diện tập thể một cách thực chất có thể góp phần xây dựng quan hệ lao động công bằng và ổn định hơn. 

Dĩ nhiên chỉ riêng việc phê chuẩn Công ước sẽ không thể giải quyết mọi vấn đề; còn thêm việc thực thi hiệu quả và bảo vệ người lao động khỏi sự can thiệp cũng là những yêu cầu cần thiết.

Vì vậy, Liên minh châu Âu và các nước EFTA cần đánh giá tiến bộ của Việt Nam không chỉ qua số lượng hiệp định được ký kết hay kim ngạch thương mại đạt được, mà còn qua những cải thiện cụ thể trong khả năng thực hiện các quyền của người lao động trên thực tế.

Trách nhiệm của Liên minh châu Âu và các đối tác

Điều đáng chú ý là, ngay sau khi Việt Nam ký Hiệp định Thương mại Tự do với EFTA ngày 18 tháng 10 năm 2026, Liên minh châu Âu vẫn tiếp tục nhấn mạnh những nghĩa vụ Việt Nam chưa hoàn thành. Trong tuyên bố chung ngày 22 tháng 10 năm 2026, EU một lần nữa kêu gọi thực hiện đầy đủ EVFTA và sớm phê chuẩn EVIPA. 

Liên minh châu Âu đã gắn việc thực hiện các cam kết về quyền lao động, đặc biệt là Công ước số 87 của ILO về quyền tự do liên kết và quyền tổ chức của người lao động, với việc thực thi EVFTA và tiến trình phê chuẩn EVIPA. Việt Nam đã cam kết phê chuẩn Công ước này trước cuối năm 2023, nhưng đã không thực hiện đúng thời hạn. Việc cam kết chưa được thực hiện tiếp tục là vấn đề EU yêu cầu Việt Nam giải quyết, đồng thời đặt ra câu hỏi về tính đáng tin cậy của các cam kết quốc tế của Việt Nam. 

Điều này cho thấy, đối với Việt Nam, việc ký kết một hiệp định thương mại mới không thể thay thế những cam kết còn tồn đọng về quyền lao động và cũng không đồng nghĩa với việc EVIPA đã có hiệu lực. 

Về phía Liên minh châu Âu, họ phải trung thành với những giá trị mà mình tuyên bố bảo vệ. Các lợi ích kinh tế và địa chính trị không được phép lấn át cam kết của EU đối với nhân quyền, quyền tự do liên kết và quyền của người lao động.

Nguyên tắc tương tự cũng cần được áp dụng đối với các nước EFTA. Việc đưa các điều khoản về quyền lao động vào một hiệp định là điều quan trọng, nhưng tính đáng tin cậy của những cam kết đó phụ thuộc vào cơ chế giám sát có ý nghĩa thực chất, sự sẵn sàng xử lý các vi phạm và những tiến bộ có thể đo lường được trong thực tế.

Đây không phải là lập luận chống lại việc hợp tác kinh tế với Việt Nam. Ngược lại, sự gắn kết kinh tế mang tính xây dựng có thể tạo ra cơ hội cải thiện điều kiện làm việc, nâng cao năng suất và thúc đẩy phát triển bao trùm hơn. 

Hợp tác phải đi đôi với những yêu cầu nhất quán và sự sẵn sàng giải quyết các cam kết chưa được thực hiện.

Các hiệp định thương mại có thể mở cửa thị trường, thu hút đầu tư và tạo ra cơ hội kinh tế. Nhưng bản thân chúng không thể bảo đảm việc tôn trọng nhân quyền hay sự thịnh vượng bền vững.

Thước đo thực sự của thành công là liệu sự phát triển kinh tế có cải thiện cuộc sống của người dân, củng cố quyền của người lao động và xây dựng được một nền kinh tế có khả năng cạnh tranh dựa trên kỹ năng, đổi mới sáng tạo và năng suất, thay vì dựa vào việc hạn chế quyền đại diện độc lập của người lao động hay không.

Những mong muốn thành tựu kinh tế cho Việt Nam của ông Tô Lâm xứng đáng được ghi nhận. Nhưng thành công thực sự phải được đánh giá không chỉ qua các hiệp định mà chính phủ ký kết, mà còn qua những cam kết được thực hiện và những quyền mà người dân có thể thực sự được bảo đảm và thực hiện trong cuộc sống.

T.Q.

Tác giả gửi BVN